Ađoo n’năc năc t’cooh Cil Kwuyên - Manuyh ta béch âng đhanuôr K’ho, manuyh liêm choom coh bh’rợ xay bhrợ cơnh pr’ăt bh’rợ âng Ava Hồ

Da ding k’coong Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng coh pazêng t’ngay n’nâu liêm pr’hay pr’họm âng pô dã quỳ coh prang da ding k’coong. Đh’rưah lâng rau la liêm âng pazêng đhr’nong đong n’loong cơnh ty đanh lâng pazêng đhr’nong đong ga măc la liêm đhị tổ dân phố B’Nơr B, phường Lang Biang - Đà Lạt, xay truih ooy t’cooh Cil Kwuyên năc zập ngai zêng chăp hơnh. P’căn Nguyễn Thị Câm Giang, Phó Bí thư Thường trực Đảng uỷ phường Lang Biang - Đà Lạt xay truih:

“Ava Cil Kwuyên năc manuyh vêy bâc ngai chăp coh zr’lụ đhanuôr acoon coh. Ava xay bhrợ liêm choom xa nay bh’rợ xay bhrợ cơnh pr’ăt bh’rợ âng Ava Hồ. Ava ta luôn t’bhlâng p’too pa choom manuyh bhuh xoọng lâng đhanuôr coh tổ dân phố xay bhrợ liêm crêê cơnh c’lâng xa nay âng Đảng, chính sách pháp luật âng Nhà nước, ting pâh xay bhrợ xa nay bh’rợ thi đua âng vel đong, chr’năp pa bhlâng năc bhrợ pa dưr đô thị liêm pr’hay. Xang n’năc ava công t’bhlâng xay truih, p’too pa choom lang p’niên zư lêy, pa dưr pazêng rau chr’năp âng văn hoá ty đanh”.

Coh cr’noọ âng manuyh Lạch, pazêng n’đăh âng acoon coh K’ho ăt mamông coh aral da ding Lang Biang, p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng j’niêng nhăn t’rí bêl ahay năc rau zr’năh k’đhap pa bhlâng lâng bâc pr’loọng đong. Lêy ghít rau căh liêm crêê âng bh’rợ p’niên đơơh pay k’diic k’điêl bhrợ t’vaih rau căh liêm crêê ha lang p’niên coh ha y chroo, t’cooh Cil Kwuyên xay truih ooy ađoo Mục sư Nhà thờ, xay truih đoọng ha đhanuôr giáo dân n’năl tu cơnh đêêc năc doọ dzợ vêy đhr’năng căh liêm crêê n’nâu tơợ đanh ạ. Lâng j’niêng nhăn jập lâng t’rí công ơy vaih đanh đươnh coh đhanuôr Lạch đhị đâu. Ting cơnh t’cooh Cil Kwuyên, muy lang manuyh năc vêy 2 p’nong t’rí cơnh p’zi bêl bhrợ bh’rợ bhui har ăt mamông t’cooh ta, k’điêl 2 p’nong, k’diic 2 p’nong. Ha dang căh vêy t’rí đoọng p’zi năc ta nhăn. Nâu đoo năc rau zr’năh k’đhap pa bhlâng bhrợ bâc pr’loọng đhanuôr Lạch dưr vaih nợ nần đanh đươnh. Tu cơnh đêêc, t’coọ Cil Kwuyên năc manuyh tr’nơơp ta đang moon t’bil lơi j’niêng căh liêm crêê n’nâu.

“Coh muy lang manuyh hân tơợ mặ ng’băn 4 p’nong t’rí n’năc. Acu prá xay ooy apêê nhân sỹ, trí thức âng đhanuôr đay năc t’bil lơi j’niêng n’nâu. Xang n’năc đoọng ooy hội đồng chr’val họp prá xay lâng t’moot ooy nghị quyết. Xang bêl t’moot ooy nghị quyết năc ng’xay truih, p’too pa choom xa nay pháp luật năc ng’xay xa nay n’nâu, năc căh choom nhăn dzợ. Coh cr’chăl ahay, lang k’conh căh ơy đoọng năc tước lang k’coon pay đoọng. Nâu cơy năc doọ dzợ vaih đhr’năng n’nâu. Acu lêy năc ngoọ cơnh muy bh’rợ cách mạngk’tứi ooy xa nay j’niêng cr’bưn”.

Hân noo ha pruốt n’nâu t’coo Cil Kwuyên 70 c’moo năc ađoo căh đhêy ăt năc t’bhlâng ting pâh bhrợ bh’rợ pr’liêm đhị Toà án Nhân dân coh zr’lụ 1 tỉnh Lâm Đồng. Vêy đợ bh’rợ tr’zeng k’tiêc k’bunh, tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong k’noọ căh dzợ choom pr’liêm, hân đhơ cơnh đêêc lâng rau n’năl ooy xa nay pháp luật lâng j’niêng cr’bưn âng manuyh K’ho ađoo ơy t’bhlâng pa liêm crêê cơnh xa nay pháp luật lâng j’niêng cr’bưn.

L’lăm bêl bhrợ bh’rợ pr’liêm liêm choom bhlâng, t’cooh Cil Kwuyên năc manuyh băn t’rih ta béch bhlâng coh zr’lụ lâng đợ bâc t’rí âng đoo tươc 80 p’nong. Ađoo công năc manuyh K’ho coh Lang Biang tr’nơơp choh 130 t’nơơm Hồng pa dưr pr’ăt tr’mông. Căh muy bhrợ t’vaih kinh tế ta béch, coh pazêng c’moo 80 âng thế kỷ l’lăm ahay, bêl bhrợ cán bộ tư pháp chr’val t’cooh Cil Kwuyên ơy tươc ooy pazêng bhươl cr’noon, gui đơơng bha ar bha tơ xay truih xa nay pháp luật đoọng ha đhanuôr. Xoọc đâu, hân đhơ pr’ăt tr’mông ơy k’bhộ ngăn, năc t’cooh Kwuyên dzợ lướt, dzợ bhrợ. Ađoo ta luôn k’rang bêl lêy bh’rợ ch’choh b’băn âng đhanuôr dzợ cơnh ty đanh ahay căh crêê cơnh lâng k’rang ooy zr’lụ pa câl ha r’veh r’đoong bh’năn ha đhanuôr coh bhươl cr’noon:

“Bh’rợ ch’choh b’băn, bhrợ cha năc căh dzợ cơnh ahay. Nâu cơy năc ng’choh, băn rau t’mêê. Năc ng’đươi pr’đươi khoa học kỹ thuật, năc ta mooh đợ manuyh l’lăm xay bhrợ đoọng apêê đoo zooi ađay ting bhrợ đh’rưah, pa dưr kinh tế. Acu rơơm bhrợ liêm xang năc pr’đươi vêy đhị pa câl. Acu lêy zr’lụ pa câl xoọc đâu năc vêy cr’chăl liêm choom, vêy cr’chăl căh. Đươi bâc zên đoọng bhrợ cha năc căh bơơn pa câl. Acu rơơm đhanuôr hêê căh choom vặ zên tơợ c’bhuh n’lât n’môp buôn bil đong xang. Xoọc đâu bh’rợ g’lơc coh mạng bâc pa bhlâng, tu cơnh đêêc năc căh choom xơợng, căh choom đươi”.

Lâng đhanuôr coh đâu, t’coo Cil Kwuyên căh muy poong pa têệt nhâm mâng bhlưa cr’noọ âng Đảng lâng loom đhanuôr ting n’năc ađoo năc manuyh liêm choom đoọng ha k’coon ch’chau lâng đhanuôr coh bhươl cr’noon ting xay bhrợ đh’rưah. Anoo Cil Jusep prá xay ooy t’cooh Kwuyên cơnh đâu:

“T’cooh Cil Kwuyên năc manuyh pa bhươp, manuyh k’conh ta nih liêm pa bhlâng coh pr’loọng đong. ađoo vêy bâc rau chroi đoọng ha bh’rợ pa bhrợ lâng pr’ăt tr’mông âng đhanuôr coh đâu. Tơợ p’rá xa nay, chroi đoọng âng đoo năc đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl doọ dzợ u vaih, đhanuôr coh zr’lụ doọ dzợ bhrợ bh’rợ nhăn t’rí, doọ dzợ zr’năh k’đhap, zr’năh xr’dô cơnh l’lăm ahay. Ađoo công năc manuyh ta nih đha nâng xơợng đươi xa nay âng Đảng, Nhà nước, tu cơnh đêêc đhanuôr chăp pa bhlâng”.

Pazêng rau chroi đoọng âng t’cooh Cil Kwuyên năc bhrợ t’vaih rau têêm ngăn đoọng ha lâh 350 pr’loọng đong đhanuôr, coh đêêc vêy lâh 65% đhanuôr acoon coh ăt coh tổ dân phố B’Nơr B, phường Lang Biang - Đà Lạt ta luôn têêm ngăn./.

CIL KWUYÊN- NGƯỜI K’HO ĐIỂN HÌNH DƯỚI CHÂN NÚI LANG BIANG

Ở tỉnh Lâm Đồng, dưới chân núi Lang Biang huyền thoại, nơi dòng suối Tía quanh năm tuôn chảy và những rừng thông reo vui, có một người con của dân tộc K’ho đã dành cả cuộc đời để giữ gìn hồn cốt buôn làng, khơi dậy luồng sinh khí mới cho sự phát triển của cộng đồng. Đó chính là ông Cil Kwuyên, – Người con ưu tú của dân tộc K’ho, gương điển hình trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh

Cao nguyên Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng những ngày này rực rỡ sắc vàng dã quỳ trải dài trên những sườn đồi. Giữa bản hòa ca của những nếp nhà gỗ truyền thống và những ngôi biệt thự khang trang tại tổ dân phố B’Nơr B, phường Lang Biang- Đà Lạt, nhắc đến ông Cil Kwuyên mọi người đều dành sự kính trọng. Bà Nguyễn Thị Cẩm Giang, Phó Bí thư Thường trực Đảng uỷ phường Lang Biang-Đà Lạt chia sẻ:

“Bác Cil Kwuyên là người uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bác thực hiện rất là tốt việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Bác luôn tích cực tuyên truyền người thân cũng bà con tổ dân phố thực hiện tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, tham gia các phong trào thi đua của địa phương đặc biệt là xây dựng đô thị văn minh. Rồi Bác cũng tich cực trong tuyên truyền, vận động giới trẻ giữ gìn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống”.

Trong ký ức người Lạch, một nhánh của dân tộc K’ho sinh sống dưới chân núi Lang Biang, tảo hôn và hủ tục "đòi trâu" từng là gánh nặng đè lên vai bao gia đình. Nhận thấy hậu quả của việc kết hôn sớm ảnh hưởng đến thế hệ tương lai, ông Cil Kwuyên tác động với Mục sư Nhà thờ phân tích cho bà con giáo dân nên đã chấm dứt được tình trạng này từ nhiều năm trước. Đối với tục “đòi trâu” cũng từng ăn sâu, bám rễ trong đồng bào Lạch nơi đây. Theo ông Cil Kwuyên, một đời người phải có 2 con trâu đực lớn giết mổ mừng thọ, vợ 2 con, chồng 2 con. Nếu không có trâu giết mổ sẽ “bị đòi”. Đây là gánh nặng từng khiến bao gia đình người Lạch lâm vào cảnh nợ nần truyền kiếp. Chính vì thế, ông Cil Kwuyên là người khởi xướng việc xoá bỏ hủ tục này

“Trong một đời người chưa chắc là tạo được 4 con trâu đó. Tôi góp ý trong những người nhân sỹ, trí thức của người bà con mình đồng loạt với nhau mình là phải bỏ cái này. Sau đó đưa vào hội đồng xã họp góp ý đưa vào nghị quyết. Sau khi đưa vào nghị quyết rồi tuyên truyền giao dục pháp luật cho bà con cái này là không nên ép buộc, không nên đòi. Thời gian trước đời cha không làm người ta đòi đến đời con. Bây giờ không còn trường hợp đó nữa. Tôi thấy giống như là một cuộc cách mạng nho nhỏ về mặt phong tục”.

Mùa Xuân này ông Cil Kwuyên bước sang tuổi 70 nhưng ông không chọn cuộc sống an nhàn mà vẫn tích cực tham gia làm công tác hòa giải tại Tòa án Nhân dân khu vực 1 tỉnh Lâm Đồng. Có những vụ tranh chấp đất đai, hôn nhân phức tạp tưởng chừng vào ngõ cụt nhưng bằng sự am hiểu pháp luật lẫn luật tục K’ho ông đã tháo gỡ tất cả bằng "cái lý, cái tình".

Trước khi trở thành một hòa giải viên giỏi, già Cil Kwuyên là người nuôi trâu giỏi nhất vùng với đàn trâu lên tới 80 con. Ông cũng là người K’ho ở Lang Biang đầu tiên học hỏi, trồng 130 cây Hồng phát triển kinh tế. Không chỉ làm kinh tế giỏi, những năm 80 của thế kỷ trước, với vai trò là cán bộ tư pháp xã ông Cil Kwuyên đã lặn lội khắp các buôn làng, gùi theo tài liệu phổ biến pháp luật cho bà con. Hiện tại, dù cuộc sống gia đình đã đủ đầy, sung túc song đôi chân già Kwuyên vẫn không ngừng đi, đôi tay vẫn không ngừng làm. Ông luôn trăn trở khi thấy lối canh tác cũ không còn phù hợp và đau đáu với bài toán "đầu ra" cho nông sản cho bà con buôn làng:

“Lối canh tác phương pháp làm ăn không phải như xưa nữa. Bây giờ là phải cần trồng những cây, con mới. Cần phải học hỏi áp dụng khoa học kỹ thuật, cần phải tiếp cận với những người làm trước mình nhờ giúp đỡ để rồi mình làm ăn theo thời đại bữa nay để có kinh tế. Tôi mong làm xong sản phẩm phải có đầu ra. Tôi thấy đầu ra hiện nay lúc được, lúc không. Đổ vốn ra để làm ăn nhưng mà không bán được. Tôi mong bà con mình không nên vay tín dụng đen mất nhà, mất cửa. Lừa đảo trên mạng hiện nay rất là nhiều không nên nghe, không nên tin”.

Đối với người dân nơi đây, ông Cil Kwuyên không chỉ là nhịp cầu nối vững chắc giữa ý Đảng và lòng dân mà ông còn là gương sáng cho con cháu và bà con buôn làng học tập, làm theo. Anh Cil Jusep nhận xét về ông Kwuyên như thế này:

“Ông Cil Kwuyên là người ông, người cha rất mẫu mực trong gia đình. Ông có nhiều đóng góp đối với lao động sản xuất và đời sống tinh thần của người dân ở đây. Từ góp ý, tác động của ông mà nạn tảo hôn không còn, bà con trong vùng bỏ được hủ tục đòi trâu không còn phải vất vả, khổ sở thực hiện theo những giàng buộc xưa cũ. Ông cũng là người luôn gương mẫu chấp hành các chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước nên được bà con kính trọng, tin cậy”.

Những đóng góp của già Cil Kwuyên đã đem lại sự bình yên cho hơn 350 hộ dân, trong đó có hơn 65% đồng bào dân tộc thiểu số ở  tổ dân phố B’Nơr B, phường Lang Biang- Đà Lạt luôn được yên bình./.