Gò Tràm nâu cơy bâc ơl bha nụ cr’đe t’viêng, ruộng tông. Căh lâh ngai k’noọ, coh rau têêm ngăn âng vel đong n’năc năc c’leh âng muy cr’chăl grơơ nhool zâl arọp abhuy. Lâh muy pâng thế kỷ, coh cr’noọ âng ađoo cựu du kích Trương Thị Quý – c’moo đâu năc 86 c’moo, bêl boo bom đhí cha răh c’moo 1969 năc dzợ ghít coh acọ đoo, ngoọ cơnh nâu dzợ t’mêê. Bêl ahay, bộ hêê chêệt bil bấc bhlâng, vêy ngai năc chêệt bil đhị z’rooh đác, đhị bhươn chr’noh.

Mr’đoo rau cr’ăy, dadô n’năc, k’diic đoo – t’cooh Lê Hữu Phước, 90 c’moo, cựu cán bộ Đội công tác C4- năc xay moon bhrợ cơnh muy t’clăh bản đồ mamông. Lâng cr’noọ bhriêl bhlâng ooy pazêng bêệ chiến hào bêl ahay, bh’dang dzung âng ađoo cựu chiến binh t’cooh đhur năc k’đơơng apêê lực lượng chức năng chô crêê đhị tr’zâl tr’penh lâng arọp abhuy:“Hay chơợ pa bhlâng. Apêê liệt sĩ âng hêê năc lâh chêệt bil cơnh đêêc, năc xoọc đâu ơy bơơn lêy năc ađay cung bhui har. Hay chơợ năc acu k’đơơng apêê tước ooy đâu lướt bơr pêê t’ngay, ch’ol moon zr’lụ tước chêêc lêy”.

Tơợ pazêng rau xa nay xay truih chr’năp âng manuy lêy n’năl, apêê quân sự vel đong đơơh ga ving zr’lụ chêêc lêy. Ha dzợ, rau zr’năh k’đhap bhlâng năc rau zr’năh k’đhap âng c’xêê c’moo. 57 c’moo ơy lâh, k’tiếc k’bunh ơy tr’xăl bấc cơnh. Pazêng bêệ hầm hào bêl ahay năc zêng ta g’lâp coh bhươn ch’choh âng đhanuôr, coh bha nụ cr’đe ga măc.

Hân đhơ cơnh đêêc, bh’rợ đơơng âng apêê anoo chô năc căh choom đhêy. Tơợ c’xêê 5 c’moo đâu, pazêng rau xa nay năc zêng vêy đơn vị lêy xơợng ghít, pa châng lêy ghit bhlâng. Đhị zr’lụ xay moon đớc vêy ping xal coh tr’nơơp, xang lâh bơr t’ngay t’bhlâng chêêc lêy đh’rưah lâng đươi máy móc lâng năc đợ bh’lăh cuốc pếch tr’nơơp, rau chr’năp năc ơy vaih.

Đhậu coh cr’loọng k’tiếc mơ 2 mét, muy bêệ toong xrặ năc ơy n’leh. Nắc ng’pếch pa liêm lâh mơ, pazêng rau kir ting n’năc công n’leh: muy bêệ dép cao su, zr’hiíc k’tứi, bơr pêê bêệ chr’căp xa nấp lâng c’têệng adêêu. Pazêng kir n’năc năc ăt coh k’tiếc đanh 57 c’moo, dưr vaih manuyh k’đơơng c’lâng đoọng đồng đội chêêc lêy pazêng apêê anoo.

Cr’chăl ma bhuy bhlâng năc bêl đhâng t’ngay 22/8, bêl bơơn lêy n’hang liệt sĩ tr’nơơp, năc vêy Trung tá Ngô Như Vũ - Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự chr’val Nghĩa Giang hay cớ:“Coh pazêng n’hang liệt sĩ, bêl azi bơơn lêy, tr’nơơp azi bơơn lêy toong xrặ. Xang bêl vêy toong xrặ năc bơơn lêy dép coh n’dup, năc muy bêệ dép cao su. Azi bhui har bhlâng. Zập đồng chí zêng bhui har căh dzợ cơnh, xoọc đêêc acu xơợng dadul đay dưr gớt k’rơ lâh mơ. Pazêng apêê đồng chí năc lêy ooy cu: Anoo Vũ ơi, Ạnoo Vũ ơi! ơy bơơn lêy!. Năc azi vêy cr’noọ nhâm mâng bhlâng năc t’bhlâng xay bhrợ lứch c’rơ âng đay, căh choom ha vil kir hân đoo căh cậ muy chứng cứ hân đoo, hân đhơ k’tứi bhlâng”.

Bhrợ t’bhưah bh’rợ chêêc lêy coh zr’lụ tr’nơơp k’dâng 300 mét, tước t’ngay 24/8, rau bhui har bêl apêê lực lượng bơơn lêy p’xoọng 3 n’hang liệt sĩ. Pazêng apêê anoo ăt ch’ngai k’dâng mơ muy mét, n’dup clang k’tiếc đhậu.

K’er pa bhlâng, tr’clai coh k’tiếc năc đợ t’clăh bom bi âng lâh m’pâng thế kỷ ahay. Vêy cơnh cậ, vêy đợ cr’liêng bom bi dzợ ăt coh xa nấp âng apêê anoo… Pazêng dân quân, du kích grơơ nhool lâh chêệt bil coh bấc ơl bom cha răh coh c’moo 1969. Ting cơnh xa nay tơợ apêê lêy n’năl, n’hang âng 3 liệt sĩ n’nâu năc âng bơr pr’loọng đong. Ta luôn coh k’zệt c’moo, bhuh xoọng muy n’năl chơợ hay a năm, đương r’rơơm tu n’năl bhuh xoọng âng đay ăt coh Gò Tràm, năc căh n’năl crêê ha đhị ooy.

Cơnh đêêc, ng’xay tơợ t’ngay 20/8 tước nâu cơy, xay bhrợ “Chiến dịch 500 t’ngay ha dum”, n’hang âng 4 liệt sĩ đhị Gò Tràm năc ơy vêy ta chô đơơng. Đươi vêy cơnh đêêc năc đươi tơợ xa nay xay truih âng pazêng apêê cựu chiến binh t’cooh ta ha.

Rau ng’chăp lâh mơ năc ta coh bh’rợ n’năc, chính quyền lâng apêê quân sự ta luôn bơơn rau zooi đoọng âng đhanuôr. Ngai vêy k’tiếc coh zr’lụ vêy cơnh ta moon vêy ping xal liệt sĩ năc đhanuôr zêng col chr’noh chr’bêệt đớc đoọng k’tiếc ha bh’rợ chêêc lêy. Xay moon đớc coh x’rịa tuần n’nâu, chr’val Nghĩa Giang ơy bhrợ bh’rợ c’lêng đơơng âng 4 liệt sĩ chô ooy Nghĩa trang vel đong. T’cooh Nguyễn Tấn Lực - Chủ tịch Uỷ ban nhân dân chr’val Nghĩa Giang prá xay p’xoọng:“Coh cr’chăl ha y, lâng trách nhiệm âng vel đong, azi năc bhrợ bhiệc lâng pazêng apêê lêy n’năl đoọng chêêc lêy zr’lụ hầm ăt. Ting cơnh xa nay, hân đhơ căh ơy lâh ghít, năc coh hâm ăt n’nâu năc vêy bấc bộ đội lâng du kích âng hêê ăt. Vel đong năc t’bhlâng k’rơ lâh mơ đoọng chêêc lêy, rơơm kiêng bơơn lêy apêê liệt sĩ ơy lâh chêệt bil đhị zr’lụ n’nâu đoọng đơơng apêê chô ooy ping xal liệt sĩ”./.

TỪ LỜI KỂ NHÂN CHỨNG TÌM THẤY 4 HÀI CỐT LIỆT SĨ SAU 57 NĂM

57 năm đằng đẵng nằm lại dưới lòng đất lạnh, 4 hài cốt liệt sĩ cuối cùng đã được tìm thấy tại khu vực Gò Tràm, xã Nghĩa Giang, tỉnh Quảng Ngãi, để trở về trong vòng tay đồng đội.

Gò Tràm hôm nay xanh mướt những lũy tre, bờ ruộng. Ít ai ngờ, bên dưới bức tranh quê bình yên ấy lại là dấu tích của một thời hoa lửa tàn khốc. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, trong ký ức của cựu du kích Trương Thị Quý – năm nay đã 86 tuổi, trận mưa bom bão đạn năm 1969 vẫn như mới hôm qua. Ngày ấy, bộ đội ta hy sinh nhiều lắm, có người mãi mãi gửi lại thanh xuân dưới những mương nước, góc vườn.

Cùng chung nỗi niềm đau đáu ấy, chồng bà - ông Lê Hữu Phước, 90 tuổi, cựu cán bộ Đội công tác C4 - đã quyết định trở thành một “tấm bản đồ sống”. Bằng trí nhớ mẫn tiệp về những chiến hào, giao thông hào năm xưa, bước chân của người cựu binh già đã trực tiếp dẫn đường cho lực lượng chức năng tìm về đúng vị trí chiến sự.“Xúc động, xót xa chứ. Liệt sĩ của mình hy sinh như vậy, bây giờ tìm ra được là mình cũng mừng. Xúc động nên tôi mới dẫn đi mấy ngày, chỉ chỗ cho lực lượng tìm kiếm".

Từ những manh mối quý giá của các nhân chứng, lực lượng quân sự địa phương đã lập tức khoanh vùng tìm kiếm. Thế nhưng, thử thách lớn nhất là sự khắc nghiệt của thời gian. 57 năm trôi qua, địa hình đã biến đổi hoàn toàn. Những hầm hào năm xưa nay bị vùi lấp dưới lớp đất canh tác và những rặng tre um tùm.

Dẫu vậy, hành trình đưa các anh về chưa bao giờ dừng bước. Từ tháng 5 năm nay, mọi thông tin đều được đơn vị chắt lọc, đối chiếu vô cùng cẩn trọng. Tại vị trí nghi vấn đầu tiên, sau hơn 2 ngày kiên trì kết hợp máy móc và những nhát cuốc thủ công, điều kỳ diệu đã đến.

Ở độ sâu 2 mét, một cây bút bất ngờ lộ diện. Càng cẩn trọng đào tiếp, những kỷ vật thân thương dần hiện ra: một chiếc dép cao su, chiếc muỗng nhỏ, vài chiếc cúc áo và sợi dây thắt lưng. Những kỷ vật mộc mạc ấy đã kiên cường nằm lại dưới lớp đất sâu suốt 57 năm, trở thành người dẫn đường đưa đồng đội tìm đến các anh.

Khoảnh khắc thiêng liêng vào trưa ngày 22/8, khi tìm thấy hài cốt liệt sĩ đầu tiên, được Trung tá Ngô Như Vũ - Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã Nghĩa Giang bồi hồi nhớ lại:“Trong các hài cốt liệt sĩ, khi chúng tôi phát hiện được, đầu tiên chúng tôi thấy là cây bút. Sau khi có cây bút thì đến chiếc dép ở phía dưới, là chiếc dép cao su. Chúng tôi rất mừng. Mỗi đồng chí đều có nhịp đập của con tim, kể cả như tôi lúc đó nhịp tim lên rất cao. Các đồng chí đều nhìn tôi và nói: ‘Anh Vũ ơi! Anh  Vũ ơi! Đã phát hiện rồi!’. Thì chúng tôi lại có một niềm tin mãnh liệt, sẽ làm hết trách nhiệm của mình, không bỏ sót một di vật hay một chứng cứ gì, dù là nhỏ nhất”. 

Mở rộng vòng tìm kiếm cách vị trí ban đầu khoảng 300 mét, đến ngày 24/8, niềm xúc động lại vỡ òa khi lực lượng khai quật phát hiện thêm 3 hài cốt liệt sĩ. Các anh nằm cách nhau chỉ chừng một mét, dưới lớp đất sâu.

Xót xa thay, lẫn trong đất tơi là những mảnh bom bi tàn ác của hơn nửa thế kỷ trước. Thậm chí, có những viên bom bi vẫn còn găm chặt vào nếp áo của các anh... Những dân quân, du kích kiên cường đã ngã xuống trong loạt bom đạn khốc liệt năm 1969.Theo thông tin từ nhân chứng, 3 hài cốt này thuộc về hai gia đình. Suốt mấy chục năm ròng, người thân chỉ biết nuốt nước mắt vào trong, mòn mỏi ngóng trông vì biết máu thịt của mình nằm lại ở Gò Tràm, nhưng không sao xác định được vị trí chính xác.

Như vậy, tính từ ngày 20/8 đến nay, thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm", 4 hài cốt liệt sĩ tại Gò Tràm đã được quy tập thành công. Tất cả đều bắt nguồn từ những ký ức ngỡ như đã ngủ quên của những người cựu binh già.

Điều trân quý hơn cả là trong suốt hành trình ấy, chính quyền và lực lượng quân sự luôn nhận được sự đồng lòng của bà con nhân dân. Ai có đất nằm trong khu vực nghi vấn đều tự nguyện đốn hạ cây cối, phá bỏ hoa màu để nhường mặt bằng cho việc tìm kiếm. Dự kiến cuối tuần này, xã Nghĩa Giang sẽ tổ chức lễ truy điệu, trang trọng đón 4 liệt sĩ về an táng tại Nghĩa trang quê nhà. Ông Nguyễn Tấn Lực – Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nghĩa Giang cho biết thêm:“Trong thời gian tới, với trách nhiệm của địa phương, chúng tôi sẽ tiếp tục làm việc với các nhân chứng để xác định lại vị trí, tọa độ của hầm trú ẩn. Theo nguồn tin, dù chưa được xác định chính thức, tại hầm trú ẩn này có rất nhiều bộ đội và du kích của ta từng trú ẩn. Địa phương sẽ tiếp tục với quyết tâm cao, mong muốn tìm được các liệt sĩ đã hy sinh tại khu vực này để đưa về nghĩa trang liệt sĩ”./.