Bhrợ têng c’lâng xa nay zr’nưm âng Khu uỷ 5 lâng Ban cán sự miền Tây Quảng Nam, ooy c’moo 1954 t’coóh Bhơriu Bhin hân đhơ t’coóh đhưr nắc cung dzợ t’bhlâng moon p’too k’coon cha châu bhrợ pa dưr bh’rợ chóh tơơm chr’nóh đoọng vêy râu cha, doọ choom hi ul, bhrợ pa dưr tổ pa bhrợ vòng công, tr’xăl công cóh đhanuôr, bhrợ têng cha đăn đhị toor k’ruung A Vương, toọm Tr’lêê, toọm T’viêng đoọng bhrợ ruộng tông. Tơợ đêếc, đhanuôr cóh zr’lụ A Tiêng nắc ơy tự bơơn bhrợ cha nêếh ch’na, zooi zúp đấh loon đoọng ha cán bộ ặt bhrợ cóh vel đông bhrợ pa dưr pr’đơợ nhâm mâng. Đhị đhr’năng Mỹ-Diệm lướt moót zêl lêệng, bhrợ c’pân cán bộ cách mạng, tơợ c’moo 1956 tước c’moo 1959 bấc pr’loọng đhanuôr Cơ Tu nắc ơy p’lơớp pay băn zư, cha groong lêy apêê cán bộ đắh đồng bằng lướt pa bhrợ cóh đâu. Cóh 1 pr’loọng đông tô bhúh Bhơriu vêy apêê t’coóh Trịnh Trâm (Conh Aplo), Lê Ngại (Conh Ngơn), Phạm Luận (Conh Gr’liêng), Trương me... đh’rứah ặt cha, ma mung bhrợ cơnh đhanuổ Cơ Tu cóh đâu đoọng xay moon c’lâng xa nay âng cách mạng, âng Ava Hồ tước lâng đhanuôr.

C’moo 1963, apêê a’rập đươi bhuông trực thăng lướt chấc lêy đhị vel đông chr’val A Tiêng, p’zroọ bấc c’bhúh manứih lướt moót chấc ặt cóh crâng k’coong đoọng chấc đhị cán bộ, đhanuôr hêê ặt p’lơớp, đoọng lêệng c’chêết. Apêê lêy pay đhị Nà Ahu (cóh vel Ahu, chr’val A Tiêng) đoọng moót chấc lêy c’bhúh manứih âng hêê. Nà Ahu nắc đhị zr’lụ vêy c’lâng k’tiếc Nam-Bắc lướt zi lấh, vêy bấc bha nọ p’nenh cha rắh, pr’đươi pr’dua lâng nắc đhị ắt bhrợ âng c’bhúh vũ tranh nhân dân cóh vel đông.

Tơợ t’ngay 26/6 tước 28/7/1963, Mỹ-a’rập lêy pay lướt 31 bhuông păr, vêy 5 bhuông păr zr’lụ bhlâng lâng 2 bhuông păr trinh sát k’âng k’đơơng c’lâng, lướt moót xiêr cóh Nà Ahu đoọng cắt t’bil c’lâng Nam-Bắc âng hêê, tông pay p’nenh cha rắh, lâng pa glúh t’mứt đợ apêê a’rập xoọc crêê ahêê coọp zư. Ta luôn ooy mưy c’xêê, a’pêê a’rập p’zroọ kr’bhâu tấn bom ooy Nà Ahu đoọng zooi zúp ha quân apêê lướt moót, bhrợ t’bil c’rơ âng hêê, c’pân ahêê zâp cơnh... Bêl đêếc, cóh tô bhúh Bhơriu vêy apêê t’coóh Bhơriu Abul, Bhơriu Bhứ (Zoonh), Bhơriu Prăm trực tiếp k’đhơợng bhrợ lâng ting pấh zêl lêệng a’rập a’bhưy. Ooy g’lúh zêl doọ zươi g’lúh tr’nơợp, ahêê nắc ơy penh p’zroọ 5 bêệ bhuông păr , oenh t’bhêy 2, 3 bhuông păr lơơng, lêệng pa zêng lấh 100 apêê a’rập, pay pa chô bấc pr’đươi pr’dua, p’nenh cha rắh, lêệng mưy thiếu tá k’đhơợng bhrợ g’lúh zêl lêệng nâu.

T’ngay 2/8/1963, a’rập nắc lướt moót bhrợ g’lúh ga mắc lấh ooy Nà Ahu, đơơng pr’đợc “Lam Sơn 2”. Apêê bhrợ têng pazưm lâng zâp c’bhúh manứih, pay bhuông păr âng đơơng c’bhúh manứih chô moót, pác bhrợ zâp đắh pa lêếh lêy moót ooy Nà Ahu. Đoọng zêl cha groong lâng a’rập, t’coóh Bhơriu Bhứ bhrợ pa dưr pa liêm c’bhúh manứih, pác chô ooy zâp vel đông bhrợ bha lâng đh’rứah lâng dân quân, du kích ặt zêl lêệng a’rập, k’đươi moon zâp vel đông pấh zêl lêệng a’rập, ooy đâu vêy pân đil, p’niên, apêê t’coóh t’ha ting por pấh zêl, đặc bhrợ biêng práih, đha đhâm c’moor, p’niên xa dơơr ting bộ đội, du kích ting por zêl lêệng a’rập. Bh’rợ prang đhanuôr zêl lêệng, bơơn công dưr váih ga hô ga hăm cóh zâp lang đhanuôr đhị vel đông chr’val A Tiêng bêl đêếc ahay.

Bêl a’rập chô tước A Tiêng nắc moót đhị g’roong zêl cha groong âng hêê cơợng 500m. Apêê cắh ha mơ choom moót, 2, 3 lính crêê xrục boọng bhrêy tắh. Ahêê nắc lêy ặt bhrợ đhị đâu 3 t’ngay, cắh pân dưr zêl lêệng zr’lụ lơơng. MoÓt t’ngay thứ 4, apêê a’rập nâu nắc lêy chấc c’lâng đắh lơơng, rạch chô ooy căn cứ chr’hoong Hiên. Bêl apêê dưr chô nắc dzợ đợc ta la bảng xay moon đoọng ha zâp apêê lơơng p’ghít lêy “Zr’lụ nâu k’rang k’pân bhlâng”. Ta luôn ooy 62 t’ngay hi dưm zêl penh, quân lâng đhanuôr A Tiêng đh’rứah lâng bộ đội zêl lêệng, bhrợ t’bhrêy 420 apêê a’rập, penh p’zroọ bấc bhuông păr, bhrợ pa hư cr’noọ bh’rợ lêy moót pay Nà Ahu âng Mỹ.

Cắh choom t’moót quân moót ặt zêl pay, tơợ c’moo 1966-1968, Mỹ nắc đoọng bhuông păr p’zroọ chất độc hoá học ooy zâp chr’val âng chr’hoong Tây Giang chóh bhrợ a’rong, clang, prí zêng ma hư zớch... Đhị đhr’năng cơnh đâu, đoọng đấh loon trông dấc, doọ choom ha ul nắc t’coóh Bhơriu Abul dưr dzoọng k’đươi moon zâp chr’bal Ch’ơm, Tr’hy, Bha Lêê trông dấc, zooi zúpk’ha riêng ang a’rong t’priêng, a’bhoo đoọng ha zâp chr’val crêê lưm bil hư, lâng k’đươi moon đhanuôr t’bhlâng bhrợ têng cha cóh pr’loọng đông. C’xêê 9/1969, bhrợ têng cơnh c’lâng xa nay âng Đặc Khu uỷ Quảng Đà, 2.000 đhanuôr chr’hoong Đông Giang dưr mứt ặt cóh chr’hoong Tây Giang, bấc bhlâng nắc cóh chr’val A Tiêng. Vel Bhơ Hôồng, bêl đêếc ahay nắc cóh chr’val A Tiêng c’moo n’nắc bấc ơl manứih moót glúh, cán bộ tỉnh, chr’hoong bơơn k’đươi moót lướt zâp đông k’đươi moon bhiệc đương pay t’moót đhanuôr đắh Đông Giang lướt ooy đâu. Vel Bhơ Hôồng-đhị băn p’lơớp bấc cán bộ bh’cộ bha lâng âng chr’hoong, tỉnh lâng pa zêng Khu 5-bơơn zâp zr’lụ lơơng năl tước nắc đhị zr’lụ k’tiếc vêy bấc cán bộ đơơng tô bhúh Bhơriu bhrợ têng, zêl cha groong a’rập Pháp lâng Mỹ. Tu cơnh đâu, ha dợ c’xêê 7/1971, Đảng bộ chr’hoong Tây Giang ơy pay vel Bhơ Hôồng đoọng lêy bhrợ Đại hội đại biểu g’lúh 5.

Bhrợ têng cơnh râu k’đươi moon âng Huyện uỷ Tây Giang, c’xêê 7/1974, t’coóh Bhơriu Brây, bêl đêếc nắc Bí thư Đảng uỷ chr’val A Tiêng ơy k’đươi moon zâp vel đông k’đươi c’bhúh manứih pấh bhrợ âng đơơng p’nenh cha rắh tơợ c’lâng Hồ Chí Minh, K13 đoọng ha bộ đội zêl lêệng a’rập ooy g’lúh zêl lêệng căn cứ Thượng Đức (Đại Lộc), chrooi pa xoọng bhrợ pa chô quận lỵ Thượng Đức moót c’xêê 8/1974. Xang nặc, t’coóh Bhơriu Brây đh’rứah lâng k’conh đoo nắc Bhơriu Abul, da dêy Bhơriu Bhứ lâng đha đhi nắc Bhơriu Danh lêy chô cớ cóh zâp vel đông moon p’too đhanuôr pấh zêl penh g’lúh tiến công lâng g’lúh dưr zêl cha groong hân noo ha pruốt c’moo 1975, k’ha riêng đhanuôr ting por âng đơơng pr’đươi pr’dua, bhrợ têng c’lâng Thắng Lợi tơợ Prao tước tr’đấc Kiền đoọng âng đơơng xe, p’nenh cha rắh, pháo lâng mưy đắh quân âng hêê lêy moót pa chô Đà Nẵng./.

Chuyện một tộc họ Cơ Tu

Kỳ 3: Góp công đánh Mỹ

                                      Theo Báo Quảng Nam

Thời kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và sau ngày đất nước thống nhất, ở vùng núi Quảng Nam có một tộc họ dân tộc Cơ Tu được khắp nơi biết đến bởi tinh thần đoàn kết cao, ý chí đánh giặc kiên cường; nhiều người trong tộc họ tham gia cán bộ, lãnh đạo nhân dân thực hiện tốt các phong trào. Đó là tộc họ Bhơriu hiện diện nhiều nơi trên mảnh đất các huyện Tây Giang, Đông Giang và rải rác ở huyện Nam Giang. CM Câu chuyện ở Gươl  hôm nay, mời bà con và các bạn tìm hiểu về thời kỳ tộc họ Bhơriu tham gia đánh Mỹ.

Thực hiện chủ trương chung của Khu ủy khu 5 và Ban Cán sự miền Tây Quảng Nam, trong năm 1954 ông Bhơriu Bhin dù tuổi cao sức yếu vẫn động viên con cháu đẩy mạnh sản xuất trồng hoa màu chống đói, xây dựng tổ sản xuất vòng công, đổi công trong nhân dân, khai thác nà thổ cạnh bờ sông A Vương, suối Tr’lêê, suối T’viêng để làm ruộng. Từ đó, người dân ở vùng A Tiêng đã tự cung tự cấp được gạo ăn, hỗ trợ kịp thời cho cán bộ bám làng xây dựng cơ sở vững mạnh.

Trước tình hình Mỹ - Diệm lùng lội càn quét, khủng bố cán bộ cách mạng, từ năm 1956 đến 1959 nhiều hộ đồng bào Cơ Tu đã bí mật nhận nuôi giấu, đùm bọc che chở, bảo vệ cán bộ từ đồng bằng lên. Ở hộ gia đình tộc Bhơriu có các ông Trịnh Trâm (Conh Aplo), Lê Ngại (Conh Ngơn), Phạm Luận (Conh Gr’liêng), Trương Me…cùng ăn, cùng ở, cùng sinh hoạt, cưa răng căng tai như đồng bào Cơ Tu để tuyên truyền chủ trương của cách mạng, của Bác Hồ đến với đồng bào.

Năm 1963, địch dùng máy bay trực thăng do thám địa bàn xã A Tiêng, thả nhiều tốp biệt kích trong rừng sâu để tìm nơi cán bộ, nhân dân ta trú ẩn, hòng tiêu diệt. Chúng chọn Nà Ahu (thuộc thôn Ahu, xã A Tiêng) để đổ quân, tìm diệt lực lượng ta. Nà Ahu là vùng có đường mòn hành lang Nam - Bắc chạy qua, có nhiều kho tàng vũ khí, hàng hóa và là nơi đóng quân của lực lượng vũ trang nhân dân địa phương. 

Từ ngày 26.6 đến 28.7.1963, Mỹ - ngụy dùng 31 máy bay lên thẳng, có 5 máy bay khu trục và 2 máy bay trinh sát hộ tống, dẫn đường, mở cuộc hành quân đổ bộ xuống Nà Ahu để cắt đứt hành lang Nam - Bắc của ta, cướp kho tàng; đồng thời giải thoát số ngụy quân, ngụy quyền đang bị ta giam giữ. Liên tục trong một tháng, địch trút xuống Nà Ahu hàng nghìn tấn bom nhằm hỗ trợ cho quân đổ bộ, tiêu hao sinh lực, uy hiếp tinh thần ta… Lúc này, trong tộc họ Bhơriu có các ông Bhơriu Abul, Bhơriu Bhứ (Zoonh), Bhơriu Prăm trực tiếp chỉ đạo và tham gia đánh địch. Trong trận thắng đầu tiên, ta đã bắn rơi tại chỗ 5 chiếc máy bay lên thẳng, bắn bị thương một số chiếc khác, hạ hơn 100 tên địch, thu nhiều quân trang, quân dụng, diệt một tên thiếu tá chỉ huy cuộc hành quân.

Ngày 2.8.1963, địch mở cuộc hành quân lớn khác vào Nà Ahu, mang tên “Lam Sơn 2”. Chúng tổ chức phối hợp với các lực lượng, dùng máy bay lên thẳng chở quân đổ bộ, chia làm các cánh hành quân vào Nà Ahu. Để đối phó với địch, ông Bhơriu Bhứ củng cố lực lượng, chia về các địa phương làm nòng cốt cùng dân quân, du kích bám đánh địch; vận động các thôn tham gia đánh địch, trong đó phụ nữ, trẻ em, người già cắm chông đặt bẫy, tiếp lương, thanh niên, thiếu niên theo bộ đội, du kích đánh giặc. Phong trào toàn dân đánh địch, lập công diễn ra sôi nổi trong mọi tầng lớp nhân dân trên địa bàn xã A Tiêng lúc bấy giờ.

Khi địch vừa đến A Tiêng thì lọt vào tuyến chông, thò bố phòng dày 500m của ta. Chúng không sao qua được, một số lính sập chông, thò bị thương. Chúng phải cắm quân tại chỗ trong 3 ngày, không dám tiến lên đánh chiếm vùng khác. Qua ngày thứ tư, cánh quân này phải tìm đường khác hành quân rút về căn cứ huyện Hiên. Khi rút đi chúng còn để lại tấm biển báo cho các cánh quân khác lưu ý “Khu vực này nguy hiểm”. Liên tục trong 62 ngày đêm chiến đấu, quân và dân A Tiêng cùng bộ đội diệt, làm bị thương 420 tên địch, bắn rơi nhiều máy bay, đập nát ý đồ quyết chiếm Nà Ahu của Mỹ - ngụy.

Không thể đổ quân chiếm đóng, từ năm 1966 - 1968, Mỹ - ngụy cho máy bay liên tục rải chất độc hóa học xuống các xã của huyện Tây Giang làm sắn, khoai thối củ, chuối héo cây... Trước tình hình đó, để kịp thời cứu đói, Bhơriu Abul đứng ra vận động các xã Ch’Ơm, Tr’Hy, Bha Lêê cứu trợ hàng trăm ang sắn khô, bắp cho các xã bị thiệt hại, đồng thời vận động nhân dân tăng gia sản xuất trong hộ gia đình. Tháng 9.1969, thực hiện chủ trương của Đặc Khu ủy Quảng Đà, 2.000 đồng bào huyện Đông Giang lên sơ tán tại huyện Tây Giang, đông nhất là tại xã A Tiêng. Thôn Bhơ Hôồng (lúc bấy giờ thuộc xã A Tiêng) năm đó nườm nượp người ra vào, cán bộ tỉnh, huyện được bố trí khắp nhà để chỉ đạo việc tiếp nhận đồng bào từ Đông Giang lên. Thôn Bhơ Hôồng - nơi nuôi giấu nhiều cán bộ lãnh đạo chủ chốt của huyện, tỉnh và cả Khu 5 bấy giờ - được các vùng khác biết đến là vùng đất có nhiều cán bộ mang họ Bhơriu trưởng thành phục vụ kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Có lẽ vì thế mà tháng 7.1971, Đảng bộ huyện Tây Giang đã chọn thôn Bhơ Hôồng để tiến hành Đại hội đại biểu lần thứ V.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Huyện ủy Tây Giang, tháng 7.1974, ông Bhơriu Brây khi đó là Bí thư Đảng ủy xã A Tiêng đã chỉ đạo các thôn huy động lực lượng tham gia vận chuyển vũ khí, đạn dược từ đường Hồ Chí Minh, K13 cho bộ đội đánh địch trong trận đánh căn cứ Thượng Đức (Đại Lộc), góp phần giải phóng quận lỵ Thượng Đức vào đầu tháng 8.1974. Sau đó, ông Bhơriu  Brây cùng với cha Bhơriu Abul, chú Bhơriu Bhứ và em Bhơriu Danh tiếp tục về các thôn tổng động viên nhân lực tham gia chiến dịch tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975, hàng trăm dân công tham gia gùi cõng, mở đường Thắng Lợi từ P’rao đến dốc Kiền để đưa xe, súng, pháo và một cánh quân của ta tiến vào giải phóng Đà Nẵng./.