Lướt truíh c’lâng tơợ trung tâm chr’val Hoà Bắc lướt cóh vel Tà Lang, Giàn Bí.. nắc đợ đhăm crâng a’bhưy pazưm lâng crâng keo, bạch đàn t’viêng liêm. Anoo Đinh Văn Như, Bí thư Chi bộ vel Giàn Bí, chr’val Hoà Bắc, chr’hoong Hoà Vang, thành phố Đà Nẵng đoọng năl, tu vêy crâng bhrợ cha groong pa liêm ha dợ ooy g’lúh boo đhí, túh bhlong lứch c’moo n’nắc ahay, đhanuôr cóh đâu doọ crêê lưm râu cắh liêm crêê, hư zớch. Hơnh déh lấh mơ, tu vêy chóh crâng, pa dưr pa xớc t’nơơm zanươu đhị dứp k’tiếc chóh crâng lâng bhrợ du lịch, nắc bấc đhanuôr Cơ Tu cóh đâu bơơn dưr zi lấh ha ul đha rứt: “Xoọc đâu, lâng đhanuôr zi cóh đâu, nắc g’nưm ooy crâng. Đắh pa dưr pa xớc crâng Nhà nước ơy đoọng ha zâp pr’loọng cóh đâu 3ha. Acu nắc lêy pay đhị k’tiếc crâng Nhà nước đoọng chóh pa dưr, zư lêy pa liêm xang 5 c’moo nắc choom bơơn bhrợ, nâu đoo nắc pr’đơợ đoọng đhanuôr zi lấh đha rứt. Lâng lalua lêy, t’mêê đâu nắc ơy vêy 2, 3 pr’loọng đhanuôr zi lấh đha rứt tơợ c’lâng xa nay nâu. Lấh mơ, dzợ zooi zúp bhrợ bhươn mẫu, chóh chè a’ngoọn lâng lêy chóh t’nơơm đenh c’moo lâng đợ pr’loọng zr’nắh k’đhạo, đha rứt. K’noọ tước đâu nắc bhrợ têng cơnh đêếc đoọng đợ pr’loọng nâu zi lấh đha rứt.”

Ting cơnh bh’cộ chr’hoong Hoà Vang, thành phố Đà Nẵng, bhrợ têng xa nay bh’rợ 134 âng Chính phủ đắh pazao k’tiếc bhrợ têng cha ha đhanuôr zâp acoon cóh, chr’hoong Hoà Vang ơy pazao đoọng k’noọ 600ha k’tiếc crâng đoọng ha đhanuôr Cơ Tu cóh 2 vel Tà Lang, Giàn Bí, chr’val Hoà Bắc lâng vel Phú Túc, chr’val Hoà Phú k’đhơợng bhrợ. Lâng pazao 6.000 hécta crâng đoọng ha đhanuôr k’đhơợng zư lêy. Ooy đâu, n’jứah bhrợ đoọng bhiệc bhrợ, n’jứah bhrợ pr’đơợ đoọng đhanuôr Cơ Tu pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung, t’bil ha ul pa xiêr đha rứt.

Lêy cha mêết, g’nưm ooy crâng đoọng bhrợ têng cha lâng zi lấh đha rứt xoọc nặc c’lâng bh’rợ âng bấc apêê pr’zợc p’niên Cơ Tu cóh k’coong ch’ngai Quảng Nam, ooy đâu vêy diịc điêl a noo A Lăng Oi cóh chr’val Jơ Ngây, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. A Lăng Oi moon, 10 c’moo ahay, pr’ắt tr’mung pr’loọng đông 4 cha nặc nắc g’nưm ooy 8 ực đồng zên lương Xã đội trưởng âng đay lâng lương cán bộ dân số âng k’điêl nắc cung lưm zr’nắh ta bhứch bấc. C’moo 2015, bơơn k’căn k’conh đoọng k’tiếc bhrợ cha, diịc điêl anoo vặ pa xoọng zên đhi noo bhúh xoọng k’rong lêy chóh 7 hécta tơơm keo. Xang 5 c’moo, g’lúh keo tr’nơợp nắc bơơn bhrợ, anoo pa câl bơơn lấh 120 ực đồng. Xang bêl chroót nợ, pr’loọng đông nắc câl pa xoọng pr’đươi pr’dua cóh đông, pr’ắt tr’mung vêy râu cha râu đợc. anoo A Lăng Oi moon: “Tơợ bêl pr’loọng đông chóh keo, zâp g’lúh bơơn bhrợ cung bơơn 100 ực đồng. tu cơnh đêếc, pr’loọng đông nắc mặ k’rang zư lêy k’coon ma học hành. Lấh mơ nắc dzợ chấc câl tivi, tủ chriết, tr’nớt pa pan, đông xang zâp râu. Moon zr’nưm doọ dzợ lấh k’rang râu cha râu xập. C’moo n’tốh pr’loọng đông cung lêy bhrợ t’bhứah 3-4ha cung bơơn 400 ực đồng.”

Lấh mơ chóh keo, bh’rợ chóh t’nơơm zanươu dứp k’tiếc chóh crâng cung pa dưr pa xớc k’rơ cóh zâp chr’hoong k’coong ch’ngai âng tỉnh Quảng Nam. Manứih k’đơơng a’cọ bhrợ l’lăm bh’rợ nâu nắc choom moon tước t’coóh Bhriu Pố cóh chr’hoong Tây Giang. T’coóh Pố moon, a’đay chóh sâm Ba Kích tơợ c’moo 2006. Bêl đêếc, đhanuôr Cơ Tu cóh đâu cắh vêy bấc ngai năl tước râu chr’nắp âng tơơm sâm nâu. Xang bêl chóh lêy liêm choom, t’coóh k’noọ tước bhiệc k’rong chóh Ba kích nắc đoọng t’bil ha ul pa xiêr đha rứt ha pr’loọng đông, xang nặc nắc bhrợ t’bhứah đoọng Ba kích dưr váih t’nơơm t’bil ha ul pa xiêr đha rứt âng đhanuôr Cơ Tu đhị zr’lụ k’noong k’tiếc. T’coóh Bhriu Pố moon: “Moon zr’nưm tơợ bêl pr’loọng đông chóh Ba kích nắc mặ zi lấh ha ul đha rứt. Bêl ahay cung đha rứt zr’nắh, k’căn k’conh cắh vêy râu chấc đợc đoọng. chóh Ba kích nắc lêy t’bil ha ul pa xiêr đha rứt đấh. Xoọc đâu, ting lêy mơ 3 c’moo nắc mưy m’bưr bơơn 1 ký. Zâp c’moo bhrợ têng mơ 2 r’bhâu t’nơơm, g’lúh t’tưn nắc dzoọc 3 r’bhâu t’nơơm. Bhrợ têng tước ooy nắc chóh tước đêếc. zâp bêl bhrợ têng bhươn Ba kích cung bơơn mơ 120 tước 150 ực đồng.”

Râu liêm choom đắh k’tiếc crâng a’bhưy, plêệng k’tiếc đha hư cha ngaách lâng truyền thống văn hoá âng đhanuôr zâp acoon cóh truíh da ding Trường Sơn nắc pr’đơợ đoọng zâp chr’hoong k’coong ch’ngai tỉnh Quảng Nam lâng thành phố Đà Nẵng t’bhlâng lêy chóh n’loong ga mắc, bhrợ t’bhứah k’tiếc chóh t’nơơm zanươu đhị dứp k’tiếc crâng, lêy chô pa dưr pa xớc du lịch sinh thái-cộng đồng, du lịch khoa học lâng đhêy ặt, bhrợ đoọng ha cr’noọ âng ta mooi. T’coóh Lê Hoàng Linh, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam moon: “K’đhơợng zư crâng ha dợ cắh p’têết pazưm lâng pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung nắc cắh vêy nhâm mâng. Cr’chăl hanua, đh’rứah lâng zâp cơ quan chuyên môn, sở, ngành âng tỉnh, zâp đơn vị, tổ chức lâng vel đông cung ơy bhrợ pa dưr bh’rợ du lịch sinh thái lêy cha mêết ooy đhanuôr. Cr’chăl nâu, azi cung pazưm zooi zúp pa dưr pa xớc pr’ắt bh’rợ tơợ bhiệc chóh crâng, xang nặc zâp n’loong ga mắc, pazưm lâng văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu đhị đâu. Ooy đâu pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung, t’bil ha ul pa xiêr đha rứt.”

Bêl chr’nắp bh’rợ tơợ crâng bơơn pa dưr liêm choom, đhanuôr nắc c’la lêy bhrợ têng pr’đươi nhâm mâng, n’jứah lêy oó lấh bhrợ pa hư crâng, zúp đoọng bhrợ liêm choom lấh bh’rợ k’đhơợng zư lêy crâng liêm chr’nắp./.

Thoát nghèo nhờ rừng

                                               PV VOV-Miền Trung

         Đối với đồng bào Cơ Tu sống trên dãy Trường Sơn, rừng không chỉ là vị thần chở che dân làng, bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai, mà rừng còn tạo sinh kế, là “con gà đẻ trứng vàng” giúp người dân vươn lên ổn định cuộc sống. Trên thực tế không ít bà con đã khá lên từ rừng.

         Dọc con đường từ trung tâm xã Hòa Bắc lên 2 thôn Tà Lang, Giàn Bí, là những cánh rừng nguyên sinh xen lẫn rừng keo, bạch đàn…trải dài, xanh thẫm. Anh Đinh Văn Như, Bí thư Chi bộ thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng cho biết, nhờ rừng che chắn mà trong đợt bão lũ cuối năm ngoái, bà con nơi đây không bị ảnh hưởng gì nhiều. Đáng mừng hơn, nhờ trồng rừng, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng và làm du lịch cộng đồng, mà không ít bà con Cơ Tu nơi đây đã thoát được đói, giảm được nghèo: “Hiện nay, đối với người dân chúng tôi ở trên rừng, chủ yếu dựa vào rừng là chính. Về phát triển kinh tế rừng, Nhà nước đã cấp cho mỗi hộ dân ở đây 3ha. Mình tận dụng hết đất rừng Nhà nước giao mình trồng, chăm sóc, sau 5 năm thì khai thác, đó là điều kiện để bà con thoát nghèo. Và thực tế vừa rồi đã có vài hộ thoát nghèo từ chủ trương đó. Ngoài ra, còn hỗ trợ làm vườn mẫu, trồng chè dây và hướng đến trồng cây lâu năm đối với hộ khó khăn, hộ nghèo. Sắp tới cũng sẽ thực hiện theo hướng như vậy để những hộ này thoát nghèo.”

         Theo lãnh đạo huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, thực hiện chương trình 134 của Chính phủ về giao đất sản xuất cho đồng bào dân tộc, huyện Hòa Vang đã giao gần 600 ha đất rừng cho bà con Cơ Tu ở 2 thôn Tà Lang, Giàn Bí, xã Hòa Bắc và thôn Phú Túc, xã Hòa Phú quản lý. Đồng thời, giao 6.000 hec ta rừng cho bà con quản lý, bảo vệ. Qua đó, vừa giải quyết việc làm, vừa tạo điều kiện để bà con Cơ Tu phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo.

Dựa vào rừng để khởi nghiệp và vươn lên thoát nghèo đang là xu hướng của không ít bạn trẻ Cơ Tu ở miền núi Quảng Nam, trong đó có vợ chồng anh A Lăng Oi ở xã Jơ Ngây, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam. A Lăng Oi kể, 10 năm trước, cuộc sống của gia đình 4 người nhà anh trông chờ cả vào 8 triệu đồng tiền lương Xã đội trưởng của anh và lương cán bộ dân số của chị nên cứ thiếu trước, hụt sau. Năm 2015, được cha mẹ cho đất sản xuất, vợ chồng anh vay mượn thêm của người thân đầu tư trồng 7 héc ta cây keo lá tràm. Sau 5 năm, vụ keo đầu tiên cho thu hoạch, anh bán được hơn 120 triệu đồng. Sau khi trả nợ, gia đình sắm sửa thêm đồ đạc trong nhà, cuộc sống dần có của ăn, của để. Anh A Lăng Oi chia sẻ: “Từ khi gia đình trồng keo, mỗi đợt thu hoạch cũng được 100 triệu đồng. Nhờ đó, gia đình lo được cho con cái học hành đến nơi đến chốn. Ngoài ra còn sắm sửa được ti vi, tủ lạnh, bàn ghế, nhà cửa đủ cả. Nói chung không lo cái ăn, cái mặc nữa. Năm tới gia đình cũng tính mở rộng thêm 3 đến 4 héc ta nữa. Nếu tính mỗi héc thu hoạch cho 40 triệu đồng thì 10 héc cũng được 400 triệu đồng.”

        Ngoài trồng keo, phong trào trồng cây dược liệu dưới tán rừng cũng phát triển khá mạnh ở các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam. Người tiên phong trong phong trào này phải kể đến già Bhơ Ríu Pố ở huyện Tây Giang. Già Pố cho biết, ông trồng sâm Ba Kích từ năm 2006. Lúc ấy, bà con Cơ Tu nơi đây chưa mấy ai biết đến giá trị của cây sâm này. Sau khi trồng thử nghiệm thành công, ông nghĩ ngay đến việc đầu tư trồng Ba kích trước là để xóa đói nghèo cho gia đình, sau đó sẽ nhân rộng để Ba kích trở thành cây xóa đói giảm nghèo của đồng bào Cơ Tu nơi vùng cao biên giới. Ông Bhơ Pố chia sẻ: “Nói chung từ khi gia đình mình trồng Ba Kích thì xóa được đói nghèo. Ngày trước mình cũng nghèo, ba mẹ có để lại được cái chi đâu. Trồng được Ba Kích thấy xóa đói nghèo rất nhanh. Bây giờ, trung bình trồng tầm 3 năm thì cứ 1 bụi mình được 1 ký. Mỗi năm mà mình khai thác tầm 2 nghìn gốc, đợt sau lên 3 nghìn gốc. Mình khai thác tới đâu thì trồng lại tới đó. Mỗi lần khai thác vườn Ba Kích cũng được khoảng 120 triệu đến 150 triệu đồng.”

Lợi thế về diện tích rừng tự nhiên, khí hậu mát mẻ và truyền thống văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số trên dãy Trường Sơn là cơ sở để các các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng  tiếp tục trồng rừng gỗ lớn, mở rộng quy mô trồng cây dược liệu dưới tán rừng; hướng đến phát triển du lịch sinh thái - cộng đồng, du lịch khoa học và nghỉ dưỡng, phục vụ nhu cầu của du khách. Ông Lê Hoàng Linh, Phó Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho rằng:  “Quản lý bảo vệ rừng mà không gắn với phát triển sinh kế thì sẽ không mang tính bền vững. Thời gian qua, cùng với các cơ quan chuyên môn, sở, ngành của tỉnh, các đơn vị, tổ chức cùng với địa phương cũng đã xây dựng mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tập trung hỗ trợ phát triển sinh kế từ việc trồng rừng, rồi các lâm sản ngoài gỗ, gắn kết với văn hóa của đồng bào Cơ Tu nơi đây ..Qua đó thúc đẩy phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo.”

Khi giá trị sinh kế từ rừng được phát huy hiệu quả, người dân sẽ là chủ nhân đích thực để khai thác nguồn lợi bền vững, vừa hạn chế tác động vào rừng tự nhiên, vừa giúp làm tốt hơn công tác quản lý, bảo vệ môi trường sinh thái./.