G'luh bhrợ lớp pa choom đoọng n’đăh “ Zư đơc p’rá lâng chữ xră Cơ Tu”, âng Vụ Văn hóa Acoon coh, Bộ Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch pa zum lâng chr’hoong da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam t’mêê bhrợ têng t'đang t'paah z'zăng bâc apêê đha đhâm c'mâr Cơ Tu ting pâh. Xooc, apêê đoo năc zêng  k’đhơợng bhrợ trưởng vel, Bí thư Chi bộ lâng muy bơr ngai âi ting pâh pa choom chữ Cơ Tu a hay. P’căn Coor Lắc, c’moo đâu lâh 70 c’moo pa choom đoọng chữ xră Cơ Tu ha lớp n’nâu xay moon, a đoo năc muy coh bâc ngai bơơn pa choom chữ Cơ Tu tr’nơơp bhlâng moot apêê c’moo 60 âng thế kỷ l’lăm, năc âng thầy Lê Hồng Mao (ma nưih Cơ Tu moon Conh Ta Lăng) pa choom đoọng. Tước đâu, lang năl chữ Cơ Tu căh dzợ bâc, râu đâu năc mr’cơnh lâng apêê chrnăp văn hóa âng ma nưih Cơ Tu pa choom đoọng ha lang p’niên công r’dợ bil pât. Tu cơnh đêêc, g’luh n’nâu bơơn k’đhơợng ta la bha ar P’rá Cơ Tu, a đoo pa bhlâng hâng hơnh:“Acu pa bhlâng hơnh Đảng lâng Nhà nước âi k’rang tươc, vêy chủ trương zư đơc p’rá, chữ xră acoon coh, coh đêêc vêy acoon coh hêê. Acu rơơm kiêng brương tr’nu, Đảng lâng Nhà nước k’rang lâh mơ dzợ, đoọng pa choom coh apêê trường phổ thông cơ sở đoọng apêê a đhi bơơn năl lâng chăp lêy p’rá lâng chữ xră acoon coh đay. Ha dang căh bơơn zư đơc lâng pa dưr chữ xră, p’rá âng acoon ma nưih hêê năc brương tr’nu buôn bil r’dợ lâng văn hóa c’bhuh ma nưih n’năc công bil pât r’dợ, c’bhuh ma nưih n’năc công buôn bil bal căh ngai hay tươc.”

L’lăm a hay, đha nuôr Cơ Tu muy vêy p’rá a năm, cắh âi vêy chữ xrặ. Coh g’luh zêl pruh a râp a bhuy, đha nuôr Cơ Tu muy loom ting Đảng, ting A Va Hồ. Đoọng u buôn ha bh’rợ p’too moon đha nuôr bhrợ cách mạng, c’moo 1956, c’bhúh chữ Cơ Tu âi dưr váih âng t’cóoh Quách Xân ( Conh A xơớp) lâng t’coóh Lê Hồng mao (Conh Ta Lăng) pa chắp ch’mêệt lêy lâng xrắ t’váih. Ch’mêệt râu chr’nắp, c’bhúh chữ Cơ Tu âng a nhi đoo n’nâu z’zăng liêm crêê, bhrợ pa dưr đhị pr’đơợ chữ phổ thông ( P’rá Việt), pa chô ooy p’rá Cơ Tu lâng c’bhúh chữ Latin. C’bhúh chữ Cơ Tu t’mêê dưr váih âi bơơn t’moọt pa choom đoọng tr’nơợp đhị muy bơr trường cóh apêê chr’hoong Nam Giang, Đông Giang lâng Tây Giang… Tước c’moo 1965, c’bhúh chữ Cơ Tu nắc âi bơơn đươi dua bhứah cóh apêê bh’rợ tr’nêng hành chính, p’too pa choom, văn hóa – văn nghệ cóh vel bhươl Cơ Tu. Pa bhlâng nắc, ta la xa nay tin “ Gung dưr” ( Vùng lên) nắc Ta la xa nay tin bơr râu p’rá Cơ Tu – Kinh tr’nơợp bơơn dưr váih.

C’bhúh chữ xrắ Cơ Tu dưr váih clặ t’nil chr’nắp cóh bh’rợ pa dưr chữ lâng p’rá, zooi đha nuôr Cơ Tu bơơn năl bấc râu, năl ghít ooy cách mạng, ooy Đảng, ooy Ava Hồ. Đươi vêy cơnh đêếc, đha nuôr Cơ Tu muy loom ting Đảng, tinh Ava Hồ bhrợ cách mạng liêm choom.

N’đhơ cơnh đêếc, xang lấh 1975, chữ Cơ Tu k’dâng lêy hắt dzợ ngai, pa bhlâng năc lang p’niên k’rang tước.  Đoọng zư đơc p’rá, chữ xră Cơ Tu, dâng 10 c’moo đăn đâu, đợ apêê chắp kiêng văn hóa Cơ Tu âi p’zay pa chắp ch’mêệt lêy lâng pa dưr chữ Cơ Tu. Choom xay moon tước bhlâng nắc bha ar P’rá Cơ Tu âng Bhơriu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang l’lăm a hay xrắ bhrợ.  Cơnh lâng râu rơơm kiêng zư đớc lâng pa dưr đợ râu chr’nắp văn hóa ty chr’nắp âng ma nưuíh Cơ Tu, t’coóh Bhơriu Liếc âi đớc đoọng k’noọ 15 c’moo đoọng p’zay pa chắp ch’mêệt lêy lâng xrắ pa glúh bha ar P’rá Cơ Tu. Nâu đoo nắc bêệ bha ar tr’nơợp âng đha nuôr Cơ Tu bơơn pa chắp ch’mêệt lêy z’zăng liêm ta níh cơnh nắc muy bêệ sách giáo khoa đoọng đươi dua. T’coóh Liếc moon, đhị pr’đơợ chữ Cơ Tu âi vêy l’lăm, t’cooh k’rong xơợng pay boóp p’rá chroi đoọng âng apêê t’coóh t’ha, apêê ngai năl ghít ooy p’rá lâng văn hóa Cơ Tu đoọng bhrợ bhr’lậ pa crêê glặp lâng cr’chăl xoọc đâu. Tơợ đêếc, t’coóh bhrợ pa dưr c’bhúh chữ âng đha nuôr Cơ Tu liêm glặp lấh. Cr’noọ x’ría bhlâng nắc ng’cơnh choom đoọng đha nuôr buôn đọc, buôn xrắ lâng buôn năl bhlâng:“ Ma nưih Kinh vêy moon “ Dzợ văn hóa năc dzợ zâp râu, bil văn hóa năc zâp râu công căh dzợ vêy” tu cơnh đêêc choom zư đơc văn hóa, prá p’rá c’bhuh acoon coh đay. Acu rơơm kiêng ma nưih Cơ Tu choom ting pachoom, zư đơc lâng pa dưr  p’rá, chữ xră âng acoon manưih đay đoọng brương tr’nu năc t’bhlâng zư đơc pa choom đoọng ha coon cha chau. Bêl đêêc vêy ma nưih pa choom đoộng ha lang p’niên, ma nưih Cơ Tu pa choom chữ Cơ Tu, ma nưih Kinh đâc ooy đâu công pa choom chữ Cơ Tu... vêy cơnh đêêc năc chữ Cơ Tu, văn hóa Cơ Tu vêy choom ma mông mâng đanh.”

  Ta la bha ar P’rá Cơ Tu âng ma nưih xră Bhơriu Liếc âi chroi đoọng chrnăp coh bh’rợ zư đơc p’rá, chữ xră Cơ Tu công cơnh văn hóa ty đanh âng Cơ Tu. Nâu đoo căh muy bh’rợ pa chăp ch’mêêt lêy khoa học năc cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu năc đoo râu hâng hơnh. T’cooh Bhơriu Pố, ăt coh vel Arâh, chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam moon: “Vêy bha ar n’nâu, a cu pa chắp bh’rợ pa choom lâng pa choom đoọng p’rá Cơ Tu ha pêê cán bộ ma nứih Kinh đấc pa bhrợ ooy đâu buôn bặ lấh, bh’rợ xay trúih ooy chính sách lâng pháp luật âng Đảng lâng Nhà nước buôn lấh. Đh’rứah lâng đợ râu chr’nắp âng văn hóa ma nứih Cơ Tu công bơơn zư đớc lâng pa dưr liêm lấh, loom chắp hơnh acoon ma nứih công bơơn pa dưr. Moon pa zum váih bha ar n’nâu nắc đoo râu rơơm kiêng lâng hâng hơnh âng đha nuôr Cơ Tu.”

T’cooh Trần Mạnh Hùng, Phó Vụ Trưởng Vụ Văn hóa Dân tộc, Bộ Văn hóa, Thể thao lâng Du lịch moon ghit, p’rá, chữ xră năc râu a liêng chr’năp âng zâp c’bhuh ma nưih; zư đơc p’rá, chữ xră âng muy c’bhuh ma nưih năc đoo zư lêy  a chăc a ham âng c’bhuh ma nưih n’năc: “Bh’rợ bơơn t’nil năl muy c’bhuh acoon coh tr’nơơp năc moon tươc xa nâp. N’đhơ cơnh đêêc, p’rá lâng chữ xră năc râu pa căh ghit, đhộ bhlâng ooy c’leh văn hóa âng c’bhuh ma nưih. Tu, đhị p’rá, chữ xră, bh’rợ zư đơc vêy bơơn bhrợ têng, pa căh coh apêê văn hóa phi vật thể, bhr’ươr pr’hat, pr’múa, tr’coó xa nul, coh pr’ăt tr’mông âng đha nuôr, pa căh đhị bhiêc bhan, bhuôih caih. Tu cơnh đêêc, apêê cơ quan vêy bhrợ têng mơ ooy công căh mơ ma loom âng đha nuôr. Bêl đha nuôr ma năl zư đơc p’rá, chữ xră, năc đoo zư đơc chr’năp văn hóa, năc đoo zư lêy.... âng acoon ma nưih đay./.”

Bảo tồn tiếng nói, chữ viết chính là bảo vệ hồn cốt dân tộc

 (Alăng Lợi- Kim Cương)

Tiếng nói và chữ viết là hai thành tố quan trọng nhất của vốn văn hóa truyền thống; là tài sản vô giá, là hồn cốt của mỗi tộc người. Thế nhưng, trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, tiếng nói, chữ viết của một số dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ bị mai một, trong đó có tiếng nói, chữ viết Cơ Tu. Hiện, chính quyền và ngành chức năng các địa phương có đồng bào Cơ Tu sinh sống đang nỗ lực khôi phục và bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào, góp phần gìn giữ gìn bản sắc văn hóa của tộc người.

Buổi  tập huấn về “Bảo tồn tiếng nói và chữ viết Cơ Tu”, do Vụ Văn hóa Dân tộc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với huyện miền núi Nam Giang, tỉnh Quảng Nam vừa tổ chức thu hút khá đông bạn trẻ Cơ Tu tham gia. Hiện, họ đang đảm nhiệm công việc Trưởng thôn, Bí thư Chi bộ và một số ít người có uy tín đã từng học chữ Cơ Tu. Bà Coor Lắc, năm nay đã ngoài 70 tuổi hướng dẫn dạy chữ Cơ Tu tại lớp tập huấn này chia sẻ, bà là một trong những người được học chữ Cơ Tu đầu tiên tổ chức vào những năm 60 của thế kỷ trước, do thầy Lê Hồng Mao (người Cơ Tu gọi là Conh Ta Lăng) giảng dạy. Đến nay, thế hệ biết chữ Cơ Tu không còn nhiều, điều này đồng nghĩa các giá trị văn hóa truyền thống của người Cơ Tu dạy cho lớp trẻ cũng dần mai một. Vì thế, lần này được cầm quyển sách Tiếng Cơ Tu, bà rất xúc động:“Tôi rất mừng Đảng và Nhà nước đã quan tâm có chủ trương bảo tồn tiếng nói, chữ viết các dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Cơ Tu mình. Tôi mong muốn sau này, Đảng và Nhà nước quan tâm hơn nữa, cho truyền dạy ở các trường phổ thông cơ sở để các em biết được và tôn trọng. Nếu không được duy trì và phát triển chữ và tiếng nói của dân tộc thì sau này sẽ mất dần và văn hóa dân tộc đó cũng sẽ mai một và cả một dân tộc đó cũng sẽ mất đi.”

Trước đây, đồng bào Cơ Tu chỉ có tiếng nói, chưa có chữ viết. Trong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm của dân tộc, đồng bào Cơ Tu một lòng theo Đảng, theo Bác Hồ. Để thuận lợi cho công tác tuyên truyền bí mật của cuộc kháng chiến, năm 1956, hệ thống chữ Cơ Tu được ra đời do ông Quách Xân (Conh A Xơớp) và ông Lê Hồng Mao (Conh Ta lăng) nghiên cứu, biên soạn. Về cơ bản hệ thống chữ Cơ Tu của hai ông tương đối hoàn chỉnh, xây dựng trên cơ sở chữ cái phổ thông (tiếng Việt), phiên âm tiếng Cơ Tu bằng hệ chữ Latin. Ngay sau khi hệ thống chữ Cơ Tu vừa ra đời đã được đưa vào giảng dạy thử nghiệm tại một số trường ở các huyện Nam Giang, Đông Giang và Tây Giang... Đến năm 1965, hệ thống chữ Cơ Tu được sử dụng rộng rãi trong các hoạt động hành chính, tuyên truyền giáo dục, văn hóa – văn nghệ ở cộng đồng người Cơ Tu. Tờ tin “ Gung dưr” (Vùng lên) là Tờ tin in song ngữ Cơ Tu – Kinh đầu tiên cũng ra đời vào năm đó.

Hệ thống chữ viết Cơ Tu ra đời đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong việc phát triển ngôn ngữ của người Cơ Tu; đồng thời giúp người Cơ Tu hiểu sâu sắc hơn về cách mạng, về Đảng và con đường Bác Hồ lựa chọn, góp phần vào thắng lợi trong cuộc kháng chiến của dân tộc.

Tuy nhiên, sau  năm 1975, chữ Cơ Tu ít được mọi người, nhất là giới trẻ quan tâm. Để bảo tồn tiếng nói, chữ viết Cơ Tu, khoảng 10 năm trở lại đây, những người có tâm huyết, yêu văn hóa Cơ Tu đã dày công nghiên cứu, khôi phục chữ viết Cơ Tu. Nổi bật nhất, bộ sách Tiếng Cơ Tu của tác giả Bhơriu Liếc, Nguyên Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Với mong muốn gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Cơ Tu, ông Bhơriu Liếc đã dành gần 15 năm dày công nghiên cứu và xuất bản thành công cuốn sách Tiếng Cơ Tu. Đây là cuốn sách đầu tiên của đồng bào Cơ Tu được nghiên cứu tương đối bài bản như một cuốn sách giáo khoa để giảng dạy. Ông Liếc chia sẻ, trên cơ sở chữ viết Cơ Tu, trước đây ông thu thập ý kiến của các già làng, nghệ nhân, những bậc tiền bối và người am hiểu tiếng nói và văn hóa Cơ Tu để cải biên cho phù hợp với thời đại. Từ đó, ông xây dựng hệ thống chữ cái của đồng bào Cơ Tu hoàn thiện hơn. Mục đích cuối cùng là làm sao để bà con dễ đọc, dễ hiểu và dễ viết nhất: “Người Kinh có câu “Còn văn hoá thì còn tất cả, mất văn hoá thì chẳng còn gì” cho nên cần phải giữ gìn văn hoá, mạnh dạn nói tiếng mẹ đẻ. Tôi mong muốn người Cơ Tu phải học hỏi, giữ gìn và phát huy tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình để sau này tiếp tục truyền đạt lại cho con cháu. Khi đó có người chỉ dạy cho lớp trẻ, người Cơ Tu học chữ Cơ Tu, người Kinh lên đây cũng học chữ Cơ Tu... có như vậy thì chữ Cơ Tu, văn hoá Cơ Tu mới tồn tại lâu bền.”

Cuốn sách Tiếng Cơ Tu của tác giả Bhơriu Liếc đã góp phần quan trọng trong việc gìn giữ, bảo tồn tiếng nói, chữ viết Cơ Tu cũng nhu văn hóa truyền thống của dân tộc Cơ Tu. Đây không chỉ là một công trình nghiên cứu khoa học mà với đồng bào Cơ Tu là cả một niềm tự hào. Già Bhriu Pố, ở thôn Arâh, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam thổ lộ: “Có sách này rồi, tôi nghĩ việc dạy và học tiếng Cơ Tu cho các cán bộ người Kinh sẽ dễ dàng hơn, việc tuyên truyền về chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước dễ dàng hơn. Đồng thời những giá trị văn hóa dân tộc Cơ Tu cũng theo đó sẽ được bảo tồn, gìn giữ và phát triển hơn, lòng tự hào dân tộc sẽ khơi dậy. Nói chung sách này ra đời là điều mong mỏi và niềm tự hào của đồng bào Cơ Tu.”

Ông Trần Mạnh Hùng, Phó Vụ Trưởng Vụ Văn hóa Dân tộc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh, tiếng nói, chữ viết là linh hồn của mỗi dân tộc; giữ gìn tiếng nói, chữ viết của một dân tộc chính là bảo vệ, gìn giữ linh hồn của dân tộc ấy:“Việc nhận diện một dân tộc đầu tiên phải nói đến trang phục. Thế nhưng, tiếng nói chữ viết là yếu tố thể hiện sâu săc về nét văn hóa truyền thống của dân tộc. Bởi vì, thông qua tiếng nói, chữ viết, việc bảo tồn mới được thể hiện trong các thể loại văn hóa phi vật thể làn điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc, trong đời sống tâm lin của bà con thể hiện qua lễ hội, bài cúng. Chính vì thế, các cơ quan liên quan có tổ chức, hoạt động như thế nào đi chăng nữa thì không bằng nhận thức bà con. Khi bà con tự giữ gìn tiếng nói, chữ viết, chính là bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, chính là bảo vệ linh hồn của dân tộc mình./.”