1. Pr’luh COVID19 dzợ ặt vaih bấc k’rơ.

C’moo 2021 nắc c’moo thứ 2 pr’luh Covid-19 bọo vaih, bha lang k’tiếc zâng lâng pazêng đhr’năng trơơi boọ ting ngân lâh mơ, bhrợ bil bal bấc lâh mơ bêl bấc biến thể t’mêê âng virus SARS-CoV-2 cơnh Delta plus, Lambda, Mu lâng Omicron dưr vaih. Pazêng t’ngay x’rịa c’moo 12/2021, ơy vêy k’nặ 280 ức cha nắc coh bha lang k’tiếc bọo pr’luh, k’nặ 5 ức 500 r’bhầu cha nắc căh dzợ ma mông.

“Pazêng g’luh dưr vaih k’rơ lâh mơ đơơng đh’nớc biến thể” ha dợ t’mêê nắc biến thể Omicron bhrợ ha bha lang k’tiếc ặt zâng lâng đhr’năng k’đhap zr’năh lâh mơ, bhrợ ha pêê k’tiếc k’ruung nắc pa liêm, pa xoọng cơnh zêl, cha groong pr’luh coh đêêc vêy bhiệc t’bhlầng tiêm pa đâh tọ vaccine thứ 3.

  2. Kinh tế bha lang k’tiếc 2021 vêy n’leh đhr’năng ha dưr

Ha dưr 5-6%  nắc rau liêm choom âng kinh tế bha lang k’tiếc ha dang t’ping lâng số âm 4,4% âng c’moo 2020. Đhơ cơnh đêêc, đợ bil bal mơ 3,3 nghìn tỷ USD, lâng k’zệt ức bhiệc bhrợ dưr bil lâng t’nooi bh’rợ pa đhêy âng pr’đơợ kinh tế bha lang k’tiếc bhrợ ha bhiệc t’pâh âng nền kinh tế bha lang k’tiếc coh c’moo 2022 ha y nắc lêy g’nưm tơợ đhr’năng pr’luh Covid-19 đơ bhlầng.

3. Rơơm kiêng t’mêê ooy đhr’năng pleng k’tiếc tr’xăl tơợ hội nghị COP26.

T’ngay 13/11/2021, 197 k’tiếc k’ruung ting pâh Công ước khung âng Liên Hợp Quốc đăh đhr’năng pleng k’tiếc tr’xăl ơy xay moon “Hiệp ước đhr’năng pleng k’tiếc tr’xăl Glasgow” đhị hội nghị COP 26. Xa nay Hiệp ước nâu nắc pa xang apêê c’nặt căh ơy za zưm âng gr’họot Paris 2015.

100 k’tiếc k’ruung coh bha lang k’tiếc ơy gr’họot moon pa lưch đhr’năng pa hư crâng, pa xiêr 30% pa gluh lơi khí mêtan mọot c’moo 2030. Mỹ lâng Trung Quốc – bơr k’tiếc k’rung pa gluh bấc bhlầng coh bha lang k’tiếc ơy pa căh boop p’rá za zưm, gr’họot moon pa zưm bhrợ pa dưr đanh đươnh zêl đhr’năng pleng k’tiếc tr’xăl, căh dzợ pa cluh ra nha nhự, đoọng chô ooy 0.

4. Mỹ đọong quân chô tơợ Afghanistan tơợ 20 c’moo tr’zêl, Taliban văl k’đhợợng cớ quyền.

Cr’chăl bhuông păr C-17 pa đhấc đhanuôr Mỹ x’rịa đhị tang bhuông păr k’nặ lâng Kabul, Afghanistan mọot t’ngay 30/8/2021 ơy vaih c’leh chr’năp pr’lưch đhr’năng tr’zêl đanh bhlầng coh lịch sử k’tiếc k’ruung Mỹ.

Đhr’năng k’bhuh Taliban văl k’đhơơng cớ quyền t’ngay 15/8/2021 bhrợ ha pr’ặt tr’mông ha y chroo âng Afghanistan  dưr vaih k’đhap k’ra lâh mơ lâng k’rang pa bhlầng. Đhr’năng đơơng chô chủ nghĩa khủng bố, tr’zêl tr’panh, tr’lệêng nắc bơơn ta moon crêê tước pr’ặt tr’mông ha y chroo âng zr’lụ Nam Á lâng tệêm ngăn prang bha lang k’tiếc.

         5. Mỹ - Trung lêy tr’zệêng c’lâng bh’rợ bhrơợng k’rơ, zập đăh.

T’ngay 20/1/2021, t’cooh Joseph Robinette Biden Jr nắc ơy vaih Tổng thống Mỹ tơợ muy g’luh bầu cử bhrơợng k’rơ. K’nặ muy c’moo k’đhợơng bhrợ k’tiếc k’ruung Mỹ, Tổng thống Biden ta luôn zư liêm chính sách pa liêm ma mơ lâng pr’ặt bh’rợ cơnh lâng apêê đồng minh, tơợ đêếc bhrợ pa dưr mặt trận liên minh t’mêê zêl Trung Quốc, lalay cơnh đăh bhrợ têng âng ma nuyh k’đhơơng bhrợ lalăm đêêc. Đhị cr’chăl Tổng thống Mỹ Biden, tr’zêệng c’lâng bh’rợ Mỹ - Trung ơy vaih muy g’luh tr’zêl zập đăh, bhrơợng k’rơ lâh mơ.

6. Liên minh AUKUS dưr viah bhrợ xăl ghit blầng zr’lụ Ấn Độ Dương- Thái Bình Dương.

Gr’họot An ninh pêê đăh bhlưa Mỹ, Anh lâng Australia, dzợ đớc nắc AUKUS dưr vaih t’ngay 15/ 9/2021- bhrợ k’juột cơnh lâng bha lang k’tiếc, pa căh c’lâng lướt t’mêê âng Mỹ coh c’lâng bh’rợ pa đhiêr chô ooy Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đh’rưah t’vaih pazêng rau tr’xăl coh đhr’năng ma mơ c’lâng bh’rợ âng zr’lụ. Cơ chế AUKUS zooi pa nhâm pr’ặt 3 đăh Mỹ, Anh lâng Australia, ha dợ nắc bhrợ dưr bấc lâh mơ đhr’năng bhrợơng coh pr’ặt Mỹ - Trung, đh’rưah bhrợ căh liêm pr’ặt âng Mỹ lâng apêê đồng minh đăh tôh Đại Tây Dương, pa bhlầng nắc lâng Pháp.

7. “Pa căn Merkel k’đhợơng bhrợ” ơy pr’lưch -  đớc lơi cr’chăl căh ngai k’đhợơng xay liêm lâng đương rơơm coh ha y chroo đoọng ha k’tiếc Đức cung cơnh châu Âu.

Cr’chăl k’đhơợng bhrợ âng cựu Thủ tướng Angela Merkel nắc ơy lưch bêl t’cooh Olaf Schozl bơơn Hạ viện Đức  k’dua bhrợ Thủ tướng Đức t’ngay 8/12. Coh 16 c’moo k’đhợợng bhrợ, pa căn Merkel ơy k’đơơng k’tiếc k’ruung Đức lâng Liên minh châu Âu (EU) z’lâh bấc g’luh căh liêm ngân bhlầng nắc cơnh căh liêm đăh zên prặ c’moo 2008, căh liêm đăh ma nuyh lướt ặt ooy lơơng c’moo 2015, căh liêm nợ công c’moo 2010, c’lâng bh’rợ Brexit… k’đơơng k’tiếc k’ruung Đức lalua dưr vaih muy “Manuyh k’đơơng acọ châu Âu” đh’rưah t’bhlầng c’lâng bh’rợ “pazưm” châu Âu.

          8. Rau căh liêm Chính trị đhị Myanmar, Sudan, Guinea…

          Rau căh liêm đăh Chính trị đhị Myanmar t’ngay 1/2/2021 ơy bhrợ ha bha lang k’tiếc k’juột lêy. Liên minh k’tiếc k’ruung tu đha nuôr bhrợ c’la, âng chính phủ dân sự  Myanmar crêê ta pay quyền lâng quyền lực ta đoọng ooy chính quyền quân sự. Đhị châu Phi, t’ngay 25/10/2021, Sudan zâng lâng đhr’năng căh liêm đăh chính trị tơợ bêl quân đội lơi chính phủ pác quyền lực Sudan lâng xay moon đhr’năng pr’hân. C’moo 2021, châu Phi cung ơy bơơn lêy bấc g’luh zêl lơi chính trị đhị Mali, Guinea….Pazêng đhr’năng chính trị căh liêm nâu pa căh đhr’năng căh liêm ooy chính trị, xã hội đhị bấc k’tiếc k’ruung.

          9. Pr’ặt Nga – phương Tây đhị đhr’năng zăr ha rượp.

          C’moo 2021, pr’ặt Nga - Ukraine dưr bhrợơng lâh mơ cơnh lâng đhr’năng zập đăh zêng lâng Mỹ t’bhlầng xay bhrợ k’dua k’bhuh quân sự tớc zr’lụ ca noong k’tiếc bơr k’tiếc k’ruung.

          Tơợ bấc c’xêê bhrợơng lâng Ukraine, phương Tây, pa bhlầng nắc Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), t’ngay 17/12, g’luh tr’nơợp Nga xay moon xa nay dự thảo Hiệp ước 8 rau rơơm kiêng phương Tây ting xợơng đươi, đoọng pa xiêr đhr’năng bhrợơng đhị châu Âu lâng oó lâh vaih rau căh liêm đhị Ukraine.

10. G’luh tr’nơợp bhuông păr thương mại mọot ooy không gian t’vaih cr’chăl t’mêê đoọng ha du hành vũ trụ.

C’moo 2021 ting lêy rau dưr vaih k’rơ lah mơ âng ngành công nghiệp vũ trụ thương mại lâng apêê g’luh bhuông păr đơơng ma nuyh moọt ooy vũ trụ. Ha dưm t’ngay 15/9/2021 (ting giờ Mỹ) Tập đoàn công nghệ SpaceX ơy đọong păr liêm choom bhuông vũ trụ đơơng apêê “êêh rau phi hành gia” coh bha lang k’tiếc g’luh tr’nơợp, coh muy g’luh păr moọt ooy quỹ đạo p’lêê k’tiếc. Nâu đoo  nắc bh’rợ pa căh đhr’năng ha dưr lâng đương rơơm bhlầng âng ngành du lịch vũ trụ bha lang k’tiếc./.

10 SỰ KIỆN, VẤN ĐỀ NỔI BẬT THẾ GIỚI NĂM 2021

DO ĐÀI TIẾNG NÓI VIỆT NAM BÌNH CHỌN

          1. Đại dịch COVID19 tiếp tục hoành hành.

Năm 2021 là năm thứ hai đại dịch COVID-19 hoành hành, thế giới đối mặt với những làn sóng lây nhiễm nghiêm trọng hơn, gây nhiều tổn thất hơn khi một loạt biến thể mới của virus SARS-CoV-2 như Delta plus, Lambda, Mu và Omicron xuất hiện. Những ngày cuối cùng của tháng 12/2021, đã có gần 280 triệu người trên thế giới nhiễm bệnh, gần 5 triệu 500 nghìn người tử vong.

“Những đợt sóng dữ mang tên biến thể” mà mới nhất là biến thể Omicron tiếp tục đặt thế giới trước những thách thức to lớn buộc các nước phải điều chỉnh biện pháp phòng chống dịch trong đó có việc đẩy nhanh tiêm liều vaccine thứ 3.

2. Kinh tế thế giới 2021 có dấu hiệu phục hồi.

Tăng trưởng 5-6% là bước chuyển tích cực của kinh tế thế giới nếu so với con số âm 4,4% của năm 2020. Tuy nhiên, với con số thiệt hại khoảng 3,3 nghìn tỷ USD, với hàng chục triệu việc làm bị mất và chuỗi cung ứng bị gián đoạn của nền kinh tế thế giới khiến cho vận động của nền kinh tế thế giới trong năm 2022 tới vẫn sẽ phụ thuộc rất lớn vào tình hình dịch bệnh Covid-19. 

3. Hy vọng mới về chống biến đổi khí hậu của Trái Đất từ hội nghị COP26.

Ngày 13/11/2021, 197 quốc gia tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu đã thông qua “Hiệp ước khí hậu Glasgow” tại hội nghị COP 26. Bản Hiệp ước này sẽ hoàn thiện các phần chưa được thống nhất của Thỏa  thuận Paris 2015.

100 quốc gia trên thế giới đã cam kết chấm dứt nạn phá rừng, cắt giảm 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030. Mỹ và Trung Quốc - hai quốc gia phát thải lớn nhất thế giới đã ra Tuyên bố chung, cam kết hợp tác xây dựng chiến lược dài hạn chống biến đổi khí hậu, nhằm đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

4. Mỹ rút quân khỏi Afghanistan sau cuộc chiến 20 năm, Taliban trở lại nắm quyền.

Thời điểm chiếc máy bay C-17 sơ tán công dân Mỹ cuối cùng rời sân bay gần Kabul, Afghanistan vào ngày 30/8/2021 đã trở thành dấu mốc mang tính biểu tượng khép lại cuộc chiến dài nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Việc lực lượng Taliban trở lại nắm quyền ngày 15/8/2021 khiến tương lai của Afghanistan trở nên bấp bênh và đáng lo ngại. Nguy cơ xuất khẩu chủ nghĩa khủng bố, xung đột và bạo lực được cho sẽ tác động đến tương lai của khu vực Nam Á và an ninh toàn cầu.

         5. Mỹ - Trung tiếp tục cạnh tranh chiến lược gay gắt, toàn diện.

          Ngày 20/1/2021, Ông Joseph Robinette Biden Jr chính thức trở thành Tổng thống Mỹ sau một cuộc bầu cử đầy kịch tính. Gần một năm lãnh đạo nước Mỹ, Tổng thống Biden luôn duy trì chính sách tái cân bằng quan hệ với các đồng minh, từ đó xây dựng mặt trận liên minh mới chống Trung Quốc, trái ngược với cách làm của người tiền nhiệm. Dưới thời Tổng thống Mỹ Biden, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung đã trở thành một cuộc đối đầu tổng lực, toàn diện, gay gắt hơn.

6. Liên minh AUKUS ra đời làm thay đổi sâu sắc cục diện khu vực Ấn Độ Dương- Thái Bình Dương.

          Thỏa thuận An ninh ba bên giữa Mỹ, Anh và Australia, còn gọi là AUKUS ra đời ngày 15/ 9/2021- gây bất ngờ cho thế giới, đánh dấu bước đi mới của Mỹ trong chiến lược xoay trục về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đồng thời tạo nên những thay đổi trong cán cân chiến lược của khu vực. Cơ chế AUKUS giúp thắt chặt quan hệ 3 bên Mỹ, Anh và Australia, song lại làm gia tăng sự nghi kỵ và căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung, đồng thời làm rạn nứt quan hệ của Mỹ với các đồng minh bên kia bờ Đại Tây Dương, đặc biệt là với Pháp.

. “Kỷ nguyên Merkel” kết thúc -  khoảng trống để lại và kỳ vọng tương lai cho nước Đức cũng như châu Âu.

          Kỷ nguyên cầm quyền của cựu Thủ tướng Angela Merkel đã khép lại khi ông Olaf Schozl chính được Hạ viện Đức phê chuẩn vào cương vị Thủ tướng Đức ngày 8/12. Trong 16 năm cầm quyền, bà Merkel đã dẫn dắt nước Đức và Liên minh châu Âu (EU) vượt qua nhiều cuộc khủng hoảng lớn như khủng hoảng tài chính năm 2008, khủng hoảng di cư năm 2015, khủng hoảng nợ công năm 2010, tiến trình Brexit… đưa nước Đức thực sự trở thành một “đầu tầu châu Âu” đồng thời thúc đẩy nhanh tiến trình “nhất thể hoá” châu Âu.

          8. Chính biến ở Myanmar, Sudan, Guinea…

          Chính biến tại Myanmar ngày 1/2/2021 đã khiến thế giới bất ngờ. Liên minh Quốc gia vì Dân chủ, thuộc chính phủ dân sự Myanmar bị tước quyền và quyền lực được trao cho chính quyền quân sự. Tại châu Phi, ngày 25/10/2021, Sudan đã rơi vào khủng hoảng chính trị sau khi quân đội giải tán chính phủ chia sẻ quyền lực Sudan và ban bố tình trạng khẩn cấp. Năm 2021, châu Phi cũng đã chứng kiến nhiều cuộc đảo chính khác ở Mali, Guinea….Những diễn biến chính trị phức tạp này phản ánh xu thế bất ổn chính trị, xã hội ở nhiều quốc gia.

          9. Quan hệ Nga – phương Tây bên bờ vực của sự đổ vỡ.

          Năm 2021, quan hệ Nga - Ukraine đột ngột căng thẳng với việc các bên và cả Mỹ tăng cường triển khai lực lượng quân sự tới khu vực biên giới hai nước.

          Sau nhiều tháng căng thẳng với Ukraine, phương Tây, đặc biệt là Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), hôm 17/12, lần đầu tiên Nga nêu bản dự thảo Hiệp ước 8 điểm mong muốn phương Tây chấp thuận, nhằm giảm căng thẳng ở châu Âu và xoa dịu cuộc khủng hoảng Ukraine.

10. Chuyến bay thương mại đầu tiên vào không gian mở ra kỷ nguyên mới cho du hành vũ trụ.

          Năm 2021 chứng kiến sự nở rộ của ngành công nghiệp vũ trụ thương mại với các chuyến bay đưa hành khách vào vũ trụ. Tối ngày 15/9/2021 (theo giờ Mỹ) Tập đoàn công nghệ SpaceX đã phóng thành công tàu vũ trụ đưa các “phi hành gia nghiệp dư” đầu tiên trên thế giới trong một chuyến bay tư nhân đi vào quỹ đạo Trái Đất. Đây là sự kiện đánh dấu bước nhảy vọt tham vọng nhất của ngành du lịch vũ trụ thế giới./.