Tước chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, lấh mơ bơơn moọng lêy đợ râu liêm pr’hay âng crâng a bhuy ma bhuy z’nghít, t’mooi dzợ bơơn lum apêê pân đil Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều cóh bấc bêệ n’đoóh, a doóh zấp râu pr’hoọm. Nắc đoo đợ bêệ n’đoóh bơơn k’íh tơợ apêê ta la a duông a n’tuốc âng tr’pang têy z’hai ta bách ma nứih pân đil Tà Ôi, Pa Cô taanh bhrợ. Bh’rợ taanh n’đoóh n’tuốc âng đha nuôr cóh đâu moon nắc taanh Zèng âi bơơn zư đớc đhị bấc lang, nâu câi nắc bơơn pa dưr k’rơ, bhrợ t’mông cớ muy râu văn hoá la lay âng đha nuôr acoon cóh zr’lụ da ding ca coong Thừa Thiên Huế.

 Apêê t’ngay đăn Tết Nguyên Đán, Viên Thị Lý, ma nứih Tà Ôi ặt cóh chr’val A Roàng, chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế công dzợ p’zay tợt t’taanh đoọng mặ u xang đợ ta la a duông âng đha nuôr k’đươi moon pay câl. N’đhơ nắc đhêêng lấh 20 c’moo ha dợ, n’đhơ cơnh đêếc Viên Thị Lý  âi vey lấh 8 c’moo ting bh’rợ t’taanh Zèng.  Ta la a duông âng tr’pang têy z’hai ta bách âng Lý taanh t’váih vêy c’lâng tr’naanh, x’rắ liêm bhlâng. Lý trúih: Lý năl t’taanh tơợ bel 14 c’moo. Ma nứih pân đil Tà Ôi dưr pậ pa choom t’taanh zèng tơợ a noo, a mế, xang n’nắc taanh bhrợ đợ ta la  a duông n’tuốc bấc pr’hoọm đoọng xập moọt bêl bhiệc bhan, t’ngay tết âng đha nuôr. Taanh Zèng tước lâng pân đil Tà Ôi muy cơnh cắh bhr’nêy lâng ặt ga bọ lâng apêê đoo tước bêl pay k’díc, n’đhơ bêl nắc âi vêy ca coon, vêy cha chau. Đhêêng cơnh Viên Thị Lý, taanh Zèng dzợ đoọng zư đớc đợ râu ty đanh âng a dích a bhướp đay đớc đoọng:

Acu năl taanh Zèng tơợ bêl 14 c’moo. A cu pa choom t’taanh tơợ a mế. Acu kiêng t’taanh đoọng vêy p’xoọng thu nhập lâng choom zư đớc bh’rợ ty đanh âng aconh a bhứớp. nâu câi đợ n’túôc a duông âng đha nuoro zi nắc đhêêng bơơn đươi dua cóh chr’hoong lâng tỉnh a năm. Tu cơnh đêếc, acu rơơm kiêng đha nuôr zấp acoon cóh n’lơơng năl tước bh’nơơn âng zi, n’đoóh a doó bơơn pa câl cóh prang k’tiếc lâng bấc k’tiếc k’ruung n’lơơng.

Đoọng mặ bơơn muy ta la liêm xang, nắc z’lấh bấc bh;rợ. l’lăm, ma nứih pân đil Tà Ôi ra văng k’páih, xang n’nắc lương lâng taanh bil bấc t’ngay, pa bhlâng nắc ta lang n’đoo vêy ta taanh lâng a rác nắc k’đháp lấh mơ. Nâu đoo công nắc râu liêm la lay âng taanh zèng, bhrợ t’váih x’rắ lâng a rác, cắh vêy lâng k’páih pr’hoọm cơnh taanh tr’naanh cóh lơơng. Lấh mơ bhrợ t’váih x’rắ lâng a rác, pân đil Tà Ôi công bhrợ t’váih p’xoọng bấc x’rắ n’lơơng cóh ta la  n’đoóh a doóh cơnh: ha la, pô, a chịm a đhắh cóh t’rúih bh’lô bh’la cơnh lâng bấc pr’hoọm bha lâng nắc bhrôông, bhoóc, t’viêng, rơớc… Ma nứih pân đil Tà Ôi buôn pa choom bh’rợ t’taanh đoọng ha ca coon n’đil tơợ  bêl dzợ  tứi đoọng apêê ca coon zư đớc bh’rợ ty đanh âng acoon cóh đay. A moó A viết Thị Nhi, ặt cóh chr’val A Roàng xay moon:

Bh’nơơn Zèng âng ma nứih Tà Ôi bơơn đươi cóh apêê t’ngay bhiệc bhan cơnh bhiệc bhan A Za, bhiệc bhan tắc t’rí, xay xơ, t’ngay bhiệc bhan… Acu nắc pa choom đoọng taanh zèng ha ca coon nắc đoọng apêê ca coon zư đớc bh’rợ ty đanh âng a conh a bhươp. Đhêêng cơnh cóh A Roàng nắc pr’loọng đong n’đoo công vêy tr’xâu. P’niên chô n’đắh học nắc tợt t’taanh lâng ca căn. Bêl ahay pr’ặt tr’mông đha nuoro dzợ zr’nắh k’đháp, n’đhơ cơnh đêếc nâu câi đươi vêy pa câl n’đoóh a doóh nắc bơơn câl t’rí, c’roóc, đoọng ha ca coon cha học tr’tước.

Xoọc đâu, đhị chr’hoong A Lưới vêy 4 tổ hợp taanh zèng cóh apêê chr’val Phú Vinh, Nhâm, A Đớt lâng thị trấn A LƯới, cơnh lâng k’noọ 150 cha năc pân đil ting pấh. đha nuôr apêê acoon cóh Pa Cô, Vân Kiều, Pa Hy cóh vel đong A Lưới công xoọc pa choom, pa dưr bh’rợ taanh Zèng. Bh’nơơn zèng, lấh mơ pa câl ha pêê chr’hoong da ding ca coong cóh tỉnh lâng apêê tỉnh đăn đêếc cơnh Quảng Nam, Quảng Trị, âi bơơn đơơng pa câl ooy k’tiếc k’ruung n’lơơng đươi dua. T’moói cóh k’tiếc heê lâng k’tiếc n’lơơng bêl tước A Lưới công buôn chơớih pay ha đay đợ bh’nơơn zèng cơnh: khăn cuúc, a doóh, ch’đhung,… Trung bình muy bêệ zèng pa câl ooy thị trường nắc tơợ 200 r’bhâu đồng tước 500 r’bhâu đồng, râu bơơn taanh lâng a rắc liêm lấh nắc dzoóc tước 2 ức đồng. A moó Lê Thị Kim Thoại, CHủ nhiệm Hợp tác xã taanh zèng chr’val Nhâm đoọng năl: bh’nơơn zèng âng đha nuoro acoon cóh cóh A Lưới bơơn pa câl cóh thị trường cóh cr’loọng k’tiếc lâng k’tiếc k’ruung n’lơơng nắc đươi vêy u liêm, mâng, hân noo ch’noọng xập u mát , hân noo ha ót xập nắc ngăn:

Bh’rợ taanh zèng nắc bhrợ k’đháp bhlâng, z’lấh bấc bh’rợ nắc ta la zèng vêy bơơn liêm lâng mâng. Xoọc đâu, bh’nơơn zeng  cắh muy pa câl ooy zr’lụ đăn đêếc cơnh Quảng Nam, Quảng Trị azi dzợ pa câl đoọng ha t’mooi tơợ ch’ngai tước lâng k’tiếc k’ruung n’lơơng. N’đhơ dzợ bấc râu zr’nắh k’đháp n’đhơ cơnh đêếc azi công t’bhlâng k’đhơợng zư bh’rợ taanh zèng lâng t’bhlâng pa choom đoọng ha lang p’niên zư đớc bh’rợ ty đanh âng aconh a bhứơp đay.

Đoọng bhrợ pa dưr bh’rợ taanh zèng ty đanh, UBND chr’hoong A Lưới âi bhrợ dự án bhrợ pa dưr bh’rợ n’nâu cóh apêê chr’val Hương Lâm, A Đớt, Nhâm, thị trấn A LƯới lâng A Roàng. Chr’hoong công vêy chiánh sách zooi đoọng zên pa choom đoỌng ng’cơnh taanh bhrợ đoọng đha nuôr bhrợ t’váih đợ bh’nơơn  crêê cơnh cr’noọ thị trường. Lấh mơ, dự án pa dưr du lịch Mê Công đhị Thừa Thiên Huế âi pa zum lâng Công ty Ella Viet bhrợ bấc bh’rợ pa choom đoọng taanh pr’đhang ting cr’noọ thị trường, pa choom đoọng đha nuôr bơơn đươi dua apêê k’páih liêm, z’hai taanh đoọng ha dưr dal  râu pr’đươi âng bh’nơơn. T’coóh Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong A Lưới đoọng năl:

Azi âi p’too moon học sinh, công nhân viên chức đươi dua bh’nơơn zèng đoọng bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng bhrợ p’xoọng đoọng ha đha nuôr lâng xay pa cắh ooy lơơng. Azi công pa zum lâng apêê trung tâm pa choom đoọng đha nuôr bhrợ bhr’lậ ng’cơnh taanh, đoọng pr’đươi u liêm pr’hoọm liêm glặp lấh. pa bhlâng nắc apêê bh’nơơn liêm ma maachs choom pa câl đoọng ha t’mooi du lịch.

Tơợ râu k’rong bhrợ âng Đảng, Nhà nước đh’rứah apêê bh’rợ xa nay, dự án, cơ sở hạ tầng lâng pr’ặt tr’mông âng đha nuôr apêê acoon cóh đhị vel đong chr’hoong A Lưới âi vêy bấc râu tr’xăl pr’hoọm. tước A lưới t’ngay đâu, cắh muy liêm pr’hay âng apêê bha lang crâng a bhuy, đợ bhương cà phê, cao su bhứah ga mắc nắc dzợ bơơn lêy đợ râu dưr k’rơ âng bh;rợ taanh zèng ty đanh. Taanh Zèng bơơn bhrợ pa dưr cắh muy zooi đha nuôr z’lấh đha rựt nắc dzợ bhrợ t’mông cớ muy râu văn hoá liêm pr’hay âng zr’lụ da ding ca coong Thừa Thiên Huế./.

A Lưới bảo tồn nghề dệt Zèng truyền thống

            Đến huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, ngoài thưởng thức những nét đẹp của núi rừng nguyên sinh hùng vĩ, du khách còn có dịp gặp gỡ những thiếu nữ Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều trong những chiếc váy thổ cẩm đầy màu sắc. Đó là những chiếc váy được may bằng tấm thổ cẩm do chính bàn tay khéo léo của người phụ nữ Tà Ôi, Pa Cô dệt nên. Nghề dệt thổ cẩm mà người dân nơi đây còn gọi là dệt Zèng đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ nay lại được khôi phục, làm sống lại một nét văn hóa rất riêng của đồng bào các dân tộc vùng núi Thừa Thiên Huế.

            Mấy ngày nay, Viên Thị Lý, người dân tộc Tà Ôi ở xã A Roàng, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế miệt mài bên khung dệt để hoàn thành những tấm vải thổ cẩm mà bà con đặt mua. Dù chỉ mới ngoài 20 tuổi, nhưng Viên Thị Lý đã có hơn 8 năm theo nghề dệt Zèng. Tấm vải thổ cẩm do bàn tay khéo léo của Lý dệt nên  luôn có hoa văn đẹp mắt và vô cùng sắc sảo. Lý kể rằng: Lý biết dệt Zèng từ năm 14 tuổi. Người con gái Tà Ôi lớn lên học dệt Zèng từ chị, từ mẹ, rồi làm nên những tấm thổ cẩm đầy màu sắc để mặc vào mùa lễ hội, ngày lễ, tết truyền thống của đồng bào. Dệt Zèng đến với người con gái Tà Ôi một cách tự nhiên và gắn bó với họ đến tuổi lấy chồng, cả khi đã trở thành mẹ, thành bà. Riêng với Viên Thị Lý, dệt Zèng còn để lưu giữ những nét truyền thống của ông bà mình để lại: “Em biết dệt Zèng từ năm 14 tuổi. Em học dệt từ mẹ. Em muốn làm nghề dệt Zèng để có thêm thu nhập và bảo tồn nghề truyền thống của cha ông. Hiện nay thổ cẩm Zèng của đồng bào em chỉ mới tiêu thụ được trong huyện và tỉnh thôi. Vì vậy, em mong muốn đồng bào các dân tộc khác biết đến sản phẩm của mình, thổ cẩm Zèng bán được ra cả nước và nhiều nước khác.”

Để làm ra một sản phẩm thổ cẩm hoàn thiện, phải trải qua rất nhiều công đoạn. Trước hết, người phụ nữ Tà Ôi phải chuẩn bị sợi, lên khuôn và dệt vải phải mất đến cả tuần, nhất là vải Zèng có đính hạt cườm thì phải làm rất công phu, tỷ mỉ. Đây cũng chính là nét độc đáo và riêng biệt của dệt zèng, tạo hoa văn bằng cườm, không bằng chỉ màu như dệt thổ cẩm ở các nơi khác. Ngoài tạo hoa văn bằng cườm, phụ nữ Tà Ôi cũng sáng tạo thêm nhiều hoa văn khác trên tấm vải thổ cẩm như: hoa lá, thú vật, chim muông trong truyền thuyết với những màu sắc chủ đạo là đỏ, trắng, xanh lá cây, xanh lục, vàng...Người phụ nữ Tà Ôi thường truyền nghề dệt Zèng cho con gái từ rất sớm để các con giữ gìn nghề truyền thống của dân tộc mình. Chị A Viết Thị Nhi, ở xã A Roàng  chia sẻ: “Sản phẩm Zèng của người Tà Ôi được dùng trong các lễ hội như lễ hội A Za, lễ hội đâm trâu, cưới hỏi, ngày lễ tết… Tôi phải truyền nghề dệt Zèng lại cho con vì để các con giữ gìn nghề truyền thống của cha ông. Riêng ở A Roàng thì hộ nào cũng có khung dệt. Trẻ em đi học về là ngồi dệt với bố mẹ. Trước đây đời sống bà con khó khăn lắm, nhưng nay nhờ có vải thổ cẩm bán mà mua được trâu, bò, cho con cái học hành.”

Hiện nay, tại huyện A Lưới có 4 tổ hợp dệt zèng ở các xã Phú Vinh, Nhâm, A Ðớt và thị trấn A Lưới, với gần 150 phụ nữ tham gia. Ðồng bào các dân tộc Pa Kô, Vân Kiều, Pa Hy trên địa bàn A Lưới cũng đang học hỏi, phát triển nghề dệt zèng. Sản phẩm thổ cẩm Zèng, ngoài bán cho các huyện miền núi trong tỉnh và các tỉnh lân cận như Quảng Nam, Quảng Trị, đã được xuất khẩu ra nước ngoài tiêu thụ. Du khách trong và ngoài nước khi đến A Lưới cũng thường tự tay lựa chọn cho mình những sản phẩm Zèng như: khăn quàng, áo, túi, ví…Trung bình mỗi tấm vải Zèng bán ra ngoài thị trường có giá từ 200.000 -500.000 đồng, loại được kết cườm công phu và đẹp mắt lên đến hơn 2 triệu đồng. Chị Lê Thị Kim Thoại, Chủ nhiệm Hợp tác xã dệt thổ cẩm xã Nhâm cho biết: sản phẩm thổ cẩm của đồng bào dân tộc ở A Lưới bán được ra thị trường trong nước và nước ngoài là nhờ chất lượng tốt, tấm vải mềm, mùa hè mặc mát và hút mồ hôi, mùa đông thì ấm: “Nghề dệt Zèng phải làm công phu, trải qua nhiều công đoạn thì tấm vải mới đạt chất lượng. Hiện nay, sản phẩm thổ cẩm ngoài bán cho các vùng lân cận như Quảng Nam, Quảng Trị chúng tôi còn bán được cho khách du lịch trong nước và quốc tế. Dù vẫn còn nhiều khó khăn nhưng chúng tôi vẫn quyết tâm duy trì nghề dệt Zèng và cố gắng truyền dạy cho lớp trẻ vì đây là nghề truyền thống của cha ông mình.”

Để khôi phục và phát triển nghề dệt Zèng truyền thống, UBND huyện A Lưới đã lập dự án khôi phục nghề này ở các xã Hương Lâm, A Ðớt, Nhâm, thị trấn A Lưới và A Roàng. Huyện cũng có chính sách hỗ trợ kinh phí đào tạo, tập huấn kỹ thuật để bà con tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.  Ngoài ra, dự án phát triển du lịch Mê Công tại Thừa Thiên - Huế đã phối hợp với Công ty Ella Viet tiến hành các hoạt động tư vấn thiết kế mẫu theo nhu cầu thị trường, hướng dẫn bà con tiếp cận với các chất liệu, kỹ thuật để nâng cao tính ứng dụng của sản phẩm. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND huyện A Lưới cho biết: “Chúng tôi đã vận động học sinh, công nhân viên chức sử dụng trang phục từ thổ cẩm Zèng để tạo công ăn việc làm thêm cho bà con và quảng bá ra ngoài. Chúng tôi cũng phối hợp với các trung tâm tập huấn, hướng dẫn bà con cải tiến cách dệt, để chất liệu, hình thức, màu sác thổ cẩm phù hợp hơn. Đặc biệt là các sản phẩm gọn nhự có thể bán được cho khách du lịch.”

Từ sự đầu tư của Đảng, Nhà nước cùng các chương trình, dự án, cơ sở hạ tầng và đời sống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn huyện A Lưới đã có nhiều khởi sắc. Đến A Lưới hôm nay, không chỉ ấn tượng bởi những cánh rừng nguyên sinh, những trang trại cà phê, cao su bạt ngàn mà còn được chứng kiến sự hồi sinh mạnh mẽ của nghề dệt Zèng truyền thống. Dệt Zèng được khôi phục không chỉ giúp bà con thoát nghèo mà còn làm sống lại một nét văn hóa đặc sắc của vùng núi rừng Thừa Thiên Huế./.