Lấh mơ đợ pr’hát acoon cóh, pr’múa tân tung da dặ bơơn bấc ngai năl, manứih Cơtu nắc dzợ vêy bấc tr’coọ xa’nưl acoon cóh, cơnh n’jưl tâm bhréh, n’jưl h’jưl, a’bel, khèn a guốch, a’luốt a buốt, thêy, chiing… zâp râu tr’coọ xa’nưl vêy đợ cơnh liêm chr’nắp, pr’hay lalay âng đay đoọng bhrợ p’cắh cr’noọ cr’niêng, loom luônh âng manứih Cơtu ooy pr’ắt tr’mung, bh’rợ tr’nêng zâp t’ngay. Ooy đâu, a’luốt Crơtót âng manứih Cơtu nắc mưy râu tr’coọ xa’nưl vêy tr’coọ xa’nưl bhrợ pa’hay lâng bhrợ padưr liêm nhâm p’tếêt pazưm đợ apêê k’coon âng crâng dading Trường Sơn.

    Ting cơnh t’coóh Bhríu Thiện 68 c’moo, acoon cóh Cơtu, xoọc ắt mamung đhị vel Bh’hôồng 1, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam, a’luốt Crơtót nắc râu tr’coọ xa’nưl bơơn a’conh a’bhướp đợc pachoom đoọng tơợ lang ahay tước đâu. a’luốt Crơtót nắc tr’coọ xa’nưl liêm pr’hay âng manứih Cơtu bơơn pa’xưl bêl t’đang t’pấh a’chim chô.

    A’luốt Crơtót âng manứih Cơtu k’tứi liêm, bơơn bhrợ têng tơợ n’coo cr’đêê, dal mơ 8cm, mưy đắh a’cọ dzợ đợc mắt. c’nắt đhị m’pâng âng n’coo cr’đêê nâu apêê bhrợ t’boọng đhộ đoọng n’coo cr’đêê váih hình laliêm, cóh dứp mắt cr’đêê nâu mơ 1cm nắc vêy mưy boọng k’tứi, pay cật cr’đêê bhrợ pa ki’đặ đoọng bhrợ n’tạc a’tứch, đoọng bêl plong nắc bhrợ pa’xưl đh’riêng xa’nưl. Hân đhơ lêy cóh ngoai âng Crơtót độp ba buôn, nắc đoọng bhrợ têng Crơtót liêm crêê cơnh cr’noọ lâng đoọng xưl liêm pr’hay hay cắh nắc zr’nắh bhlâng. L’lăm nắc lêy pay cr’đêê mơ đhiệp, oó lấh nhuum. Hân đhơ cơnh đêếc, bấc bêl bhrợ têng tơợ 5-7 bêệ nắc vêy mơ 1 Crơtót xưl liêm pr’hay bhlâng…

    Bêl plong Crơtót, nghệ nhân Cơtu đươi bhrợ zâp cơnh kỹ thuật pay pr’hơơm, plong bhrợ zâp cơnh, pazưm đh’rứah lâng n’tạc a’tứch crêê ooy boọng k’tứi cóh a’luốt Crơtót đoọng bhrợ padưr đợ đh’riêng xa’nưl liêm glặp đoọng ha zâp râu a’chim đoọng liêm buôn t’pấh pachô… tu cơnh đâu, bêl a’chim xơợng đh’riêng xa’nưl Crơtót cơnh xa’nưl âng đay nắc păr pấh lâng ch’vê crêê boọ ooy dzêết ơy ta lêết đợc cóh tơơm n’loong. Bêl đêếc, apêê lướt t’bơơn a’chim nắc mưy lướt pay a’chim lâng t’moót ooy đông.

    Xoọc đâu, râu tr’xăl ooy j’niêng cr’bưn bhrợ têng đh’rứah lâng râu tr’xăl tr’lục văn hoá, nắc ơy chrooi pa’xoọng bhrợ tr’xăl pr’ắt tr’mung âng acoon cóh Cơtu cóh zr’lụ dading Quảng Nam. manứih Cơtu cắh dzợ lướt penh bơơn a’chim a’đhắh, pêếh p’lêê crâng, ooy đâu vêy bhiệc t’bơơn a’chim dzợ. Hân đhơ cơnh đêếc, Crơtót dzợ bơơn manứih Cơtu 3 zr’lụ k’coong ch’ngai, zr’lụ m’pâng lâng zr’lụ đệ đươi dua bấc, hân đhơ cơnh đêếc, đợ apêê choom plong cắh dzợ bấc. lang p’niên Cơtu xoọc đâu cắh dzợ lấh kiêng lâng tr’coọ xa’nưl a’conh a’bhướp đợc đoọng, ooy đâu vêy Crơtót. Chấc lêy mưy cha’nặc đoọng choom plong Crơtót cơnh t’coóh Bhríu Thiện xoọc ắt mamung đhị vel Bh’hôồng 1, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang cắh vêy liêm buôn. Cắh mưy plong Crơtót đoọng liêm crêê, nắc lêy plong a’luốt đoọng ha cơnh chr’va ha’ngur, bhrợ zâp ngai kiêng xơợng…

    Crơtót nắc mưy râu tr’coọ xa’nưl truyền thống âng manứih Cơtu. Chr’nắp âng Crơtót cóh văn hoá Cơtu dzợ bấc. hadang brương tr’nu, râu tr’coọ xa’nưl truyền thống nâu bil pất, c’léh pr’đươi âng Crơtót cung r’dợ bil tíc, ha vil lơi… chơợ pa’bhlâng. T’coóh Bhriu Thiện n’jứah k’đhơợng Crơtót, n’jứah xay moon lâng zi cơnh đêếc đhị gươl vel, đợ t’ngay lứch c’xêê 10/2016 t’mêê đâu bêl chô lưm lêy cớ cóh vel Bh’hôồng 1./.

SÁO CRƠTÓT ÂM THANH HUYỀN BÍ CỦA NGƯỜI CƠTU

 Văn Gia Phúc    

    Ngoài những bài dân ca, điệu múa tâng-tung da-dá nổi tiếng, người Cơ Tu còn có một kho tàng nhạc cụ dân tộc, như đàn tơm rech, đàn jưl, abel, khèn a guôch, sáo a buốt, thêy (tù và), ching (chiêng)… Mỗi loại nhạc cụ có những đặc điểm và chức năng riêng để thể hiện tâm tư, tình cảm của người Cơ Tu trong đời sống, sinh hoạt hằng ngày. Trong đó, sáo Crơtót của người Cơ Tu là một loại nhạc cụ có âm thanh lảnh lót gợi nhớ và làm nên sợi dây bền chặt kết nối những người con của núi rừng Trường Sơn.

    Theo ông Bh’ríu Thiện (68 tuổi), dân tộc Cơ Tu, hiện đang sống tại thôn Bh’Hôồng 1, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam, sáo Crơtót là loại nhạc cụ được cha ông truyền lại từ xưa đến nay. Sáo Crơtót là nhạc cụ độc đáo của người Cơ Tu duy nhất được cất lên khi để gọi nhử chim mồi.

    Sáo Crơtót của người Cơ Tu có hình dáng nhỏ, gọn, được chế tác từ ống nứa, dài khoảng 8 cm, một đầu còn nguyên mắt. Đoạn giữa của ống nứa, người ta khoét sâu tạo cho ống nứa có hình phễu, dưới mắt nứa khoảng 1 cm có một lỗ nhỏ, dùng cật nứa vót mỏng để tạo lưỡi gà, để khi thổi sẽ tạo nên âm thanh. Tuy nhìn bề ngoài của Crơtót khá đơn giản, nhưng để chế tác ra Crơtót ưng ý và cho âm thanh hay thì lắm kỳ công. Trước hết, cần chọn lựa cây nứa vừa già mà không quá non. Tuy vây, đôi khi chế tác từ 5-7 cái thì mới có 1 Crơtót âm thanh chuẩn được chọn…

    Khi thổi Crơtót, nghệ nhân Cơ Tu áp dụng các kỹ thuật rung hơi, lấy hơi từ miệng thông qua lưỡi gà tác động vào lỗ nhỏ trên thân sáo Crơtót để tạo ra những âm thanh, tiếng kêu phù hợp cho từng con mồi trong mỗi lần nhữ chim…Vì vậy, khi con chim nghe tiếng Crơtót giống tiếng hót(kêu) của mình thì lập tức sẽ bay sà xuống và dính nhựa đã được bôi sẵn trên thân cây. Lúc này, người nhử chim chỉ việc gỡ chim và bỏ vào lồng.

    Hiện nay, sự thay đổi trong tập quán lao động, sản xuất cùng với sự giao thoa văn hóa, đã góp phần làm thay đổi cuộc sống của đại bộ phận tộc người Cơ Tu ở vùng núi Quảng Nam. Người Cơtu không còn đi săn thú, hái quả rừng, trong đó có việc nhử chim nữa. Tuy nhiên, Crơtót vẫn được người Cơ Tu cả 3 vùng (cao, trung và thấp) sử dụng nhiều, nhưng số người còn biết thổi không nhiều. Còn lớp trẻ Cơ Tu bây giờ không mặn mà với âm nhạc của tổ tiên, ông bà người Cơ Tu, trong đó có Crơtót nữa. Kiếm được một người để thổi Crơtót như ông Bh’ríu Thiện hiện đang sống tại thôn Bh’Hôồng 1, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang không phải chuyện đơn giản. Không chỉ thổi Crơtót cho đúng bài bản, mà phải thổi sao cho ngân nga, lay động cả núi rừng...

    Crơtót là một loại nhạc cụ truyền thống của người Cơ Tu. Giá trị của Crơtót trong mạch nguồn văn hóa Cơtu còn đó. Nếu mai này, loại nhạc cụ truyền thống này mai một, hình ảnh Crơtót dần dần bị  lãng quên...thì thật đáng tiếc. Ông Bh’ríu Thiện vừa vuốt ve Crơtót, vừa nói với chúng tôi như thế tại gươi làng, những ngày cuối tháng 10/2016 vừa qua khi tôi về thăm lại Bh’Hôồng 1./.