Đoọng padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung cơnh bhrợ thuỷ điện, chóh t’nơơm công nghiệp, bhrợ padưr zr’lụ du lịch nắc ooy cr’chăl 7-8 c’moo chô ooy đâu, 360 r’bhâu ha crâng cóh Tây Nguyên nắc zêng ta bhrợ têng pa’hư. Đợ t’tưn nắc lêy boo đhí, túh bhlong, p’răng xơớt dưr váih taluôn lâng k’rơ hi’lêệng. bhrợ ha cơnh đoọng chroót pachô pr’hoọm t’viêng ha crâng nắc đoo bhiệc moon pa’glúh đấh hân, nắc đoo pr’ắt tr’mung liêm chr’nắp ha y chroo. Bha ar x’rặ Pazêng dự án bhrợ pa’hư crâng nắc tơợp lâng bha ar x’rặ Tây Nguyên bil k’ha riêng r’bhâu hécta crâng-chr’nắp đoọng ha bhiệc padưr pa’xớc âng c’bhúh PV Đài p’rá VN xay moon đắh bhiệc nâu. Đhanuôr lâng pr’zợc đương xâng:

Bấc đhị crâng dading ma đăm hư, li’lứih zêng. 2, 3 t’nơơm n’loong nắc dzợ boọ dzêết. hadợ đợ c’nắt n’loong pậ dal ơy zêng apêê bhrợ têng n’loong cắt pay đơơng chô, dzợ n’léh c’lâng k’nưa, tu n’loong lâng đoong. Đợ apêê nâu nắc buôn bơơn lêy truíh acoon c’lâng k’tiếc đhị zr’lụ du lịch sinh thái Bản Đôn, cóh chr’val Krông Na, chr’hoong Buôn Đôn, tỉnh Đắc Lắc. 10 c’moo l’lăm ahay, lấh 1.300ha crâng zr’lụ đâu bơơn pazao đoọng ooy công ty cao su Đắc Lắc bhrợ du lịch sinh thái. 3 c’moo chô ooy đâu, bhiệc pa’câl cắh liêm choom, zr’lụ du lịch ta lơi, ctâng vêy c’la cung cơnh cắh, apêê bhrợ têng n’loong nắc ting ặt lướt bhrợ têng. T’coóh Nguyễn Ngọc Sanh, phó tổng GĐ công ty cao su Đắc Lắc xay moon:

Crâng cóh Bản Đôn nắc c’moo 2012 azi ơy pazao đoọng ooy công ty cổ phần du lịch Bản Đôn, hân đhơ cơnh đêếc, tơợ đêếc tước đâu cung cắh ơy bhrợ têng xang, nắc cung cắh năl k’đêệng k’đoong ha đhị. Cóh bha ar pa’tơ cung cắh ơy xang nắc công ty cao su Đắc Lắc nắc lêy moót ooy crâng ting cơnh boọp p’rá âng UBND tỉnh, nắc xoọc đâu công ty k’đhạp bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc, zâp c’xêê nắc dzợ k’đươi 10 bảo vệ moót cóh đâu đoọng zư lêy crâng.

Kr’bhâu hécta crâng pr’đươi cóh Bản Đôn hadợ apêê đương goon zư lêy cắh ha mơ bấc, nắc bhiệc bil hư crâng cung cắh choom g’đách. Nâu đoo cung nặc đhr’năng bh’rợ âng bấc dự án lơơng ooy lấh 100 dự án bơơn pazao đoọng k’tiếc crâng đoọng padưr pa’xớc kinh tế xã hội cóh tỉnh Đắc Lắc. xoọc đâu, Đắc Lắc vêy k’noọ 30 r’bhâu hécta k’tiếc crâng ta pay bhrợ pa’hư. T’coóh Nguyễn Quốc Hưng, chi cục trưởng chi cục lam nghiệp Đắc Lắc moon:

Cr’noọ bh’rợ âng apêê nắc moót pay k’tiếc đoọng pa’câl, apêê cung pa’glúh zên đoọng k’đhơợng zư lêy crâng, hân đhơ cơnh đêếc c’bhúh doanh nghiệp nâu cắh chuyên trách mơ zâp công ty lâm nghiệp nắc k’đhạp bhlâng, đhanuôr moót pay, bhrợ têng n’loong, hadợ lêy xoọc đâu n’loong cung cắh dzợ váih.

Pazao đoọng crâng ha doanh nghiệp lâng đoọng bil crâng nắc đhr’năng zr’nưm cóh zâp tỉnh Tây Nguyên. Cơnh đoọng zâp dự án bhrợ têng crâng cóh zr’lụ nâu nắc lêy xay moon tước xa’nay bh’rợ xăl 50 r’bhâu hécta crâng đha’rứt moót chóh cao su âng tỉnh Gia Lai. Tước đâu zâp doanh nghiệp nắc bhrợ pa’hư lấh 27 r’bhâu hécta, lấh mơ, nắc bhrợ pa’hư zêng đợ đhị k’tiếc crâng bhrợ têng. Crâng bil, cao su nắc xoọc cắh choom padưr pa’xớc, dzợ ha mơ nắc k’tiếc k’ruung bơơn doanh nghiệp chấc zâp cơnh c’lâng bh’rợ, cắh đươi bhrợ cơnh quy định pháp luật. t’coóh Phạm Đình Thu, chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai đoọng năl:

Bhiệc xay bhrợ đấh hân, bhrợ têng r’rộ, nắc k’tiếc chóh cao su đhị k’tiếc mốp ting chêết bil zêng, 2, 3 đhị bhươn chóh n’loong nắc chóh padưr cớ, hân đhơ cơnh đêếc cắh đấh dưr váih. Xoọc đâu zâp doanh nghiệp apêê tự xăl chóh t’nơơm chr’nóh lơơng, hadợ azi cắh mặ lêy cha’mêết, t’mêê đâu nắc bêl c’bhúh lêy cha’mêết vêy choom bơơn lêy.

Đhị tỉnh Đắc Nông, lâng chính sách doọ pay zên thuê k’tiếc, t’đang k’đươi doanh nghiệp moót k’rong bhrợ, mơ ooy 2, 3 c’moo, vel bhươl nâu nắc ơy pazao đoọng lấh 30 r’bhâu hécta k’tiếc lâng crâng đoọng bhrợ têng zâp dự án nông lâm nghiệp. cr’noọ bh’rợ padưr pa’xớc cắh ơy bơơn, nắc mưy lêy zâp dự án nâu xoọc bhrợ zr’nắh tước bhiệc hoạch định chính sách, bhrợ padưr bấc râu cắh têêm ngăn cóh xã hội. đhr’năng bhrợ pa’hư crâng, pa’câl, tr’zêệng k’tiếc crâng dưr váih bấc. tỉnh nắc ơy pay pachô 13 dự án nông nghiệp, xoọc lêy cha’mêết pay pachô 17 dự án dzợ. Ngành chức năng nắc ơy khởi tố k’ha riêng tu bhiệc pa’câl k’tiếc crâng cắh cậ đoọng pa’hư crâng cắh liêm crêê, bhrợ têng hình sự lâng bấc ơl apêê, tơợ đhị zư lêy pa’hư crâng, pa’câl k’tiếc tước bhr’cộ doanh nghiệp bơơn pazao crâng, lâng 2, 3 cán bộ crêê tước.

Bhiệc đoọng thuê k’tiếc crâng nắc cơnh đêếc, bhiệc crêê tước chóh crâng, chóh t’nơơm công nghiệp dưr váih bấc cơnh cắh liêm crêê. Đhị công ty lâm nghiệp Quảng Tín, tỉnh Đắc Nông, kr’bhâu hécta crâng ta pa’hư. Bấc cán bộ lướt tù, công ty ặt đương lơi jợ, nắc đhuôr zêệng pay bhrợ têng vel bhươl cắh liêm crêê nắc đhị Đắc Ngo. T’coóh Đỗ Ngọc Duyên, GĐ sở nông nghiệp lâng padưr pa’xớc vel bhươl tỉnh Đắc Nông xay moon ooy bhiệc pa’hư crâng đhị Đắc Ngo:

9 công ty moót bhrợ têng nắc p’têết pazưm pazêng k’tiếc bhứah 1984ha, ooy đâu vêy k’dâng 1200ha crâng, nắc ơy bil lấh 1000ha. Dzợ 2 doanh nghiệp t’mêê vêy c’lâng bh’rợ moót lêy cha’mêết bhrợ dự án, hân đhơ cơnh đêếc nắc ơy bhrợ têng chóh cao su lâng chóh t’nơơm công nghiệp. nắc zâp dự án bhrợ têng đoọng bơơn pay k’tiếc.

Đợ dự án bhrợ têng cắh liêm crêê nắc ta pay pachô. Dự án lưm zr’nắh k’đhạp nắc doanh nghiệp nhăn chroót crâng ooy nhà nước. bh’nơơn zr’nưm lêy cha’mêết nắc bil k’tiếc. 5 c’moo l’lăm ahay, bêl lơi jợ zâp lâm trường Quảng Tân, Cư Jút, tỉnh Đắc Nông nắc ơy pazao đoọng k’zệt hécta ha zâp công ty cao su Phú Riềng, Đồng Phú âng tập đoàn cao su VN bhrợ têng chóh cao su lâng băn zư lêy crâng. Xoọc đâu cao su nắc ơy chóh bhrợ xang, doanh nghiệp nhăn chroót ooy tỉnh đợ đhị crâng dzợ váih tu cắh zâp c’rơ bh’rợ k’đhơợng zư lêy crâng. Cung nhăn chroót crâng ooy tỉnh Đắc Nông dzợ vêy công ty cổ phần kỹ nghệ n’loong MDF Long Việt cóh chr’hoong Đắc Song, crâng chóh nắc m’bứi, hadợ crâng bil nắc tước 900ha. Ooy cr’chăl ặt đương bhrợ têng zâp xa’nay bh’rợ nắc crâng ặt bil pất a’năm. T’coóh Nguyễn Tiến Sơn, chi cục trưởng chi cục lâm nghiệp Đắc Nông moon:

Zâp dự án nâu bơơn tỉnh Đắc Nông đoọng thuê crâng, thuê k’tiếc, hân đhơ cơnh đêếc cr’chăl xay bhrợ nắc crâng cắh mặ k’đhơợng zư liêm, bil bal crâng lâng k’tiếc tu đhanuôr bhrợ têng. Lưm zr’nắh k’đhạp nắc apêê chroót pachô, nắc tỉnh xoọc lêy cha’mêết xay moon bh’rợ đoọng tr’xăl đắh crâng, apêê chroót hân đhơ cơnh đêếc cung cắh ơy liêm choom đắh bh’rợ bhrợ têng.

Mơ ooy 7 c’moo, tơợ c’moo 2006-2013, prang zr’lụ Tây Nguyên vêy 700 dự án bơơn đoọng phép k’rong bhrợ lâng pazêng k’tiếc crâng bhứah lấh 215 r’bhâu hécta, nắc tước đâu t’coóh đhưr lấh m’pâng đợ đhị k’tiếc nâu, cắh dzợ váih crâng. Bh’nơơn đắh padưr pa’xớc kinh tế pr’ắt tr’mung cắh bơơn lêy gít, hân đhơ cơnh đêếc, râu boo túh, p’răng xơớt bhrợ pa’hư nắc bấc. bhiệc bhrợ pa’hư crâng, zêệng pay k’tiếc dưr váih zâp đhị vel bhươl. Doanh nghiệp bơơn pazao đoọng k’ha riêng r’bhâu hécta crâng, hadợ ooy đâu nắc dzợ bấc đhanuôr đha’rứt cắh ma k’tiếc bhrợ têng cha. T’coóh Lê Trọng Trinh, chủ tịch UBND chr’val Ea H’leo, chr’hoong Ea H’leo, tỉnh Đắc Lắc moon:

Lấh 7000 hécta bhrợ têng zâp dự án nắc rơơm kiêng tr’nơợp nắc bhrợ đoọng bhiệc bhrợ ha đhanuôr cóh vel bhươl, cắh ơy bhrợ têng liêm choom. Xoọc đâum đợ đhị k’tiếc choom bhrợ têng nắc apêê ơy đoọng doanh nghiệp thuê, dzợ ha mơ nắc kiêng padưr pa’xớc kinh tế nắc mưy vêy c’lâng bh’rợ chóh crâng p’têết pazưm lâng đhanuôr cắh cậ pazao đoọng crâng ha đhanuôr.

Tơợ lứch c’moo 2011, thủ tướng chính phủ pa’glúh chỉ thị ooy đắh padưr bhrợ zâp c’lâng bh’rợ pr’hân zư lêy crâng, pa’đhêy zâp dự án nông lâm nghiệp đhị k’tiếc váih crâng, bhiệc zâp dự án bhrợ pa’hư crâng đhị Tây Nguyên nắc tơợp đhêy. Hân đhơ cơnh đêếc, zâp dự án đhị k’tiếc váih crâng, đoọng chính phủ trứah bhlếh c’lâng xa’nay pa’đhêy zâp dự án đhị k’tiếc crâng, đoọng vel bhươl t’bhlâng xay bhrợ zâp dự án nông lâm nghiệp đoọng bhrợ têng đhị k’tiếc k’bunh nâu. Bh’nơơn lêy cha’mêết tơợ đợ dự án ty cắh ơy bhrợ têng liêm choom, crâng Tây Nguyên nắc xoọc ặt zâng lâng đợ đhr’năng xăl cr’noọ bh’rợ t’mêê./.

BÀI 1:LOẠN CÁC DỰ ÁN "ĂN RỪNG"

Để phát triển kinh tế như làm thủy điện, trồng cây công nghiệp, xây dựng khu du lịch mà trong vòng 7 – 8  năm lại đây, 360 nghìn ha rừng ở Tây Nguyên đã bị cạo trọc. Hậu quả là thiên tai, lũ lụt ,hạn hán liên tiếp diễn ra với mức độ ngày càng trầm trọng. Làm gì để trả lại màu xanh cho rừng là vấn đề đặt ra bức thiết, là sự sống còn của tương lai. Bài: “Loạn các dự án ăn rừng” sẽ  mở đầu cho loạt bài “Tây Nguyên mất hàng trăm nghìn ha rừng - giá đắt cho sự phát triển” của  nhóm phóng viên Đài TNVN đề cập thực trạng này. Mời bà con và các bạn cùng nghe.

 Từng vạt rừng đổ rạp, trống hoác. Một số gốc cây còn ứa nhựa. Phần thân gỗ lâm tặc đã chuyển đi, chỉ còn lại những vệt mạt cưa rải rác, ngọn và cành lá chỏng chơ. Đó là thảm cảnh dọc theo con đường mòn trong Khu du lịch sinh thái Bản Đôn, ở xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắc Lắc. 10 năm trước, hơn 1.300 ha rừng khu vực này được giao cho Công ty cao su Đắc Lắc làm du lịch sinh thái. 3 năm gần đây, việc kinh doanh không hiệu quả, khu du lịch bỏ hoang, rừng có chủ mà như không, lâm tặc ngang nhiên hoành hành. Ông Nguyễn Ngọc Sanh, Phó Tổng giám đốc Công ty cao su Đắc Lắc, giãi bày:

 Cái rừng ở Bản Đôn thì năm 2012 chúng tôi đã bàn giao cho Công ty cổ phần du lịch Bản Đôn, nhưng từ đó đến nay vẫn chưa giải quyết xong, thì cũng không biết ách tắc chỗ nào. Trên giấy tờ vẫn chưa xong nên công ty cao su Đắc Lắc phải vào giữ rừng đó theo ý kiến của UBND tỉnh, thì hiện nay công ty đã rất khó khăn nhưng hàng tháng vẫn phải cử 10 bảo vệ vào ở trong đó để giữ rừng.

Cả nghìn ha rừng sinh thái Bản Đôn mà lực lượng bảo vệ đếm trên đầu ngón tay, thì việc mất rừng là điều khó tránh. Đây cũng là tình cảnh của nhiều dự án khác trong số hơn 100 dự án được giao đất giao rừng để phát triển kinh tế xã hội ở tỉnh Đắc Lắc. Hiện nay, Đắc Lắc có gần 30 nghìn ha đất rừng bị người dân xâm chiếm, tranh chấp. Ông Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng chi cục lâm nghiệp Đắc Lắc, nói:

  Mục đích của họ là vào lấy đất để kinh doanh, ít nhiều họ cũng phải bỏ chi phí ra để quản lý bảo vệ rừng, tuy nhiên cái lực lượng của các doanh nghiệp này không chuyên trách bằng các công ty lâm nghiệp nên rất khó, bị dân vào xâm chiếm, khai thác trộm gỗ, mà thực ra bây giờ gỗ cũng không còn đâu.

Giao rừng cho doanh nghiệp và để mất rừng là thực trạng chung ở các tỉnh Tây Nguyên. Điển hình cho các dự án “ăn rừng” ở vùng này phải kể đến chương trình chuyển đổi 50 nghìn ha rừng nghèo sang trồng cao su của tỉnh Gia Lai. Đến nay các doanh nghiệp đã phá trắng hơn 27 nghìn ha, thậm chí cố tình phá cả những diện tích rừng ngoài quy hoạch. Rừng mất, cao su thì đang lao đao, cái còn lại là đất được doanh nghiệp tìm đủ cách xà xẻo, bất chấp quy định của pháp luật. Ông Phạm Đình Thu, Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai, cho biết:

  Việc triển khai thực hiện nóng vội, làm ồ ạt, cho nên diện tích cao su trồng trên đất rừng nghèo đã có biểu hiện chết dần, một số vườn cây đã trồng lại nhưng phát triển rất kém. Hiện nay các doanh nghiệp họ tự động chuyển đổi sang trồng cây khác mà chúng tôi không kiểm soát nổi, thì vừa qua chỉ khi đoàn giám sát đi mới phát hiện được.

Tại tỉnh Đắc Nông, bằng chính sách miễn tiền thuê đất, mời gọi doanh nghiệp vào đầu tư, chỉ trong vài năm, địa phương này đã giao hơn 30 nghìn ha đất và rừng để thực hiện các dự án nông lâm nghiệp. Mục tiêu phát triển chưa đạt được, chỉ thấy hậu quả trước mắt là các dự án này đang gây sức ép đến việc hoạch định chính sách, tạo ra thêm nhiều bất ổn xã hội. Tình trạng phá rừng, buôn bán, tranh chấp đất rừng diễn ra tràn lan. Tỉnh đã phải thu hồi 13 dự án nông lâm nghiệp, đang xem xét thu hồi 17 dự án nữa. Ngành chức năng đã khởi tố hàng trăm vụ mua bán đất rừng hoặc để phá rừng trái phép, xử lý hình sự một loạt đối tượng, từ đầu nậu bảo kê phá rừng bán đất đến lãnh đạo doanh nghiệp được giao rừng, và cả một số cán bộ liên quan.

Việc cho thuê đất thuê rừng là vậy, việc liên doanh liên kết trồng rừng, trồng cây công nghiệp còn phức tạp hơn. Tại Công ty lâm nghiệp Quảng Tín, tỉnh Đắc Nông, hàng ngàn ha rừng bị phá trắng. Nhiều cán bộ đi tù, công ty chờ giải thể, đất thì người dân tranh giành tự lập làng lập ấp thành điểm “nóng” nhức nhối Đắc Ngo. Ông Đỗ Ngọc Duyên, Giám đốc Sở Nông nghiệp phát triển nông thôn tỉnh Đắc Nông nói về việc mất rừng tại Đắc Ngo:

  9 công ty vào liên doanh liên kết tổng diện tích là 1984ha trong đó có khoảng 1200 ha rừng, thì đã để mất rừng hơn 1000 ha. Còn với hai doanh nghiệp mới có chủ trương vào khảo sát lập dự án thôi, nhưng mà đã thực hiện trồng cao su và trồng cây công nghiệp rồi. Thì tất cả các dự án vào mục đích chủ yếu chỉ là để lấy đất.

Những dự án có sai phạm thì bị thu hồi. Dự án gặp khó khăn thì doanh nghiệp lại xin trả rừng cho nhà nước. Hậu quả chung đều là rừng mất đất bị xâm chiếm. 5 năm trước, khi giải thể các lâm trường Quảng Tân, Cư Jút, tỉnh Đắc Nông đã bàn giao nguyên trạng hàng chục nghìn ha cho các công ty cao su Phú Riềng, Đồng Phú (thuộc Tập đoàn cao su Việt Nam) thực hiện trồng cao su và khoanh nuôi bảo vệ rừng. Nay cao su đã trồng xong, doanh nghiệp xin trả tỉnh những vạt rừng sót lại vì không đủ sức quản lý bảo vệ. Cũng xin trả rừng cho tỉnh Đắc Nông còn có Công ty cổ phần kỹ nghệ gỗ MDF Long Việt (ở huyện Đắc Song), rừng trồng thì ít mà rừng mất đến 900 ha. Trong thời gian chờ thực hiện thủ tục thì rừng tiếp tục mất với tốc độ nhanh hơn. Ông Nguyễn Tiến Sơn, Chi cục trưởng Chi cục lâm nghiệp Đắc Nông, nói:

 Các dự án này được tỉnh Đắc Nông cho thuê rừng thuê đất, nhưng quá trình triển khai thì rừng không quản lý bảo vệ được, để mất rừng rồi mất luôn đất vì người dân xâm canh. Vướng mắc nên họ trả lại, thì tỉnh đang xem xét đánh giá lại trách nhiệm để biến động lớn về rừng, họ trả nhưng vẫn chưa hoàn chỉnh về thủ tục.

 Chỉ trong 7 năm (từ 2006 đến 2013), toàn vùng Tây Nguyên có 700 dự án được cấp phép đầu tư với tổng diện tích rừng hơn 215 nghìn ha, thì tới nay già nửa số diện tích này đã không còn rừng. Hiệu quả về phát triển kinh tế xã hội chưa thấy rõ, nhưng hậu quả là thiên tai lũ lụt, hạn hán liên tiếp hoành hành. Nạn phá rừng tranh phần sử dụng đất diễn ra ở khắp các địa phương. Doanh nghiệp được giao hàng trăm nghìn ha rừng, trong khi đó vẫn còn nhiều dân nghèo thiếu đất, thiếu việc làm. Ông Lê Trọng Trinh, Chủ tịch UBND xã Ea H’leo, huyện Ea H’leo, tỉnh Đắc Lắc, nói:

  Trên 7000 ha thực hiện các dự án thì cái mong muốn đầu tiên là tạo công ăn việc làm cho người dân địa phương thì chưa thực hiện được. Bây giờ những diện tích đất có thể sản xuất được thì họ đã cho doanh nghiệp thuê rồi, số còn lại muốn phát triển kinh tế được thì chỉ có phương án là trồng rừng liên kết với người dân hoặc là giao rừng cho dân.