Manứih Thái cóh miền Tây tỉnh Nghệ An, ooy đâu chr’hoong Con Cuông ắt đăn đh’rứah lâng manứih Thái cóh Thanh Hoá lâng zâp tỉnh Tây Bắc vêy nền văn hoá liêm chr’nắp. ooy cr’chăl lịch sử ắt mamung, manứih Thái Cóh đâu nắc n’jứah t’bhlâng pay k’rong pachô đợ văn hoá zâp acoon cóh ắt mamung liêm đh’rứah, n’jứah zư lêy pr’ắt tr’mung, j’niêng cr’bưn lâng têêm ngăn tơợ bấc lang đâu. vêy mưy pr’ắt bh’rợ pazưm lâng j’niêng cr’bưn ơy dưr váih đợ bhiệc bhan zr’nưm, nâu đoo nắc Chá chiêng. T’ruíh Văn hoá đhi noo hêê acoon cóh bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chấc lêy năl đắh văn hoá nâu.

Chr’hoong Con Cuông cr’chăl tợơ trung tâm tp.Vinh ch’ngai 120km chô đắh Tây Nam, zr’lụ k’tiếc nâu bơơn plêệng k’tiếc t’đui đoọng bấc liêm đợ danh lam thắng cảnh cơnh acoon tâm Tạo Mọ, Hang ốc cóh chr’val Yên Khê, bhươn quốc gia Pù Mát bơơn UNESCO moon nắc zr’lụ k’rong zư sinh quyển bha’lang k’tiếc tây Nghệ An, vêy bấc c’cir lịch sử pr’hay chr’nắp cơnh thành Trà Lân, ooy g’lúh tr’zêl tr’penh lâng a’rập Minh. Zr’lụ c’cir lịch sử Ma Nhai cóh dading Thành Nam bơơn ta moon nắc c’cir lịch sử văn hoá cấp k’tiếc k’ruung cơnh 1 râu xay moon p’too ooy đắh bh’rợ pậ chr’nắp âng quân lâng đhanuôr hêê lang đông Trần đắh bhiệc zư lêy toor k’tiếc âng k’tiếc k’ruung. Con Cuông dzợ bơơn ta năl nắc tu c’cir lịch sử cách mạng pazưm lâng bh’rợ Xô Viết Nghệ Tĩnh zêl a’rập Pháp. Cơnh đông t’coóh Vi Văn Khang lâng t’nơơm a’nghiêr Cồn Chùa cóh chr’val Môn Sơn nắc đhị bhrợ padưr chi bộ đảng tr’nơợp âng miền tây k’tiếc Nghệ.

Cung cơnh manứih Thái cóh zâp đhị zr’lụ, manưíh Thái cóh Con Cuông vêy 1 râu văn hoá pr’hát xa’nưl bh’lêê bh’la pr’hay chr’nắp bhlâng. Đhanuôr Thái cóh đâu cung vêy cr’noọ ooy lang k’tiếc đắh tốh ting cơnh cr’noọ âng đay, nâu đoo nắc râu ặt váih âng 2 lang k’tiếc, bha’lang k’tiếc mamung lâng lang k’tiếc chêết. lang k’tiếc mamung nắc lang k’tiếc acoon manứih pazêng đắh pr’đươi bh’rợ crâng dading, kruung đác lâng xã hội, hadợ lang k’tiếc chêết nắc pazêng lang k’tiếc Mường Then, nâu đoo nắc Mường Trời, a’bhưi a’lụ, r’vaih r’rô, a’bhô dang, a’bhưi a’lụ, manứih hêê cắh choom bơơn lêy. Tu cr’noọ zâp râu zêng váih r’vai, váih a’bhô dang, p’rá Thái moon nắc Mi Khoằn, mi chảu, nắc manứih Thái cóh Con Cuông taluôn vêy đợ pr’ắt bh’rợ j’niêng cr’bưn lâng đợ j’niêng bh’rợ lalay âng đay.

Ting cơnh zâp đông lêy cha’mêết văn hoá Thái, ooy zâp vel bhươl Mường Thái bêl ahay, zâp vel bhươl, vêy tô bhúh pậ chr’nắp lâng vêy manứih k’đhơợng bhrợ bha’lâng, ta moon nắc chảu bản, chảu mường. cr’chăl nâu nắc dzợ vêy zâp t’coóh bh’bhuốih buôn zư lêy bhrợ, pachô r’vai đoọng ha coon manứih. t’coóh bhuốih bhrợ nâu cung vêy thứ cấp tơợ mường tước vel nắc manứih năl gít liêm đợ văn hoá ty chr’nắp âng acoon cóh, vêy bh’rợ chr’nắp đắh bhiệc zúp chảu mường đắh bhiệc k’đhơợng zư đhanuôr. Tu cơnh đâu, cắh vêy apêê lơơng, nắc t’coóh bhuốih bhrợ nắc manứih dưr dzoọng bhrợ zâp bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn, dưr váih bh’rợ sinh hoạt zr’nưm ặt váih kr’bhâu c’moo, ooy đâu vêy Chá chiêng. T’coóh Lương Văn Nghiệp, nghệ nhân acoon cóh Thái ặt cóh vel Cằng, chr’val Môn Sơn, chr’hoong Con Cuông xay moon:

Bhrợ têng bhiệc Chá chiêng nâu nắc mo 1, ta moon nắc bhiệc đấy chiêng, nắc c’xêê 1 âm, buôn bhrợ bấc c’xêê 1, cung lêy ting cr’chăl t’ngay âng t’coóh bhuốih bhrợ nắc ra’văng đấh hay cắh, lấh mơ nắc c’xêê 1 choom glụ tước c’xêê 2, 3 ooy hân noo ha’pruốt nắc lêy bhrợ.

Tước cậ 3 c’moo nắc t’coóh bhuốih bhrợ bhrợ têng cậ bhiệc tết bhuốih hay k’noọ ooy t’coóh Then cóh plêệng, k’đươi moon zâp a’bhuy cóh plêệng xiêr ooy dứp đoọng cha đắh. xay moon cr’liêng xa’nay nắc mưy cơnh đêếc, hân đhơ cơnh đêếc, lâng bh’rợ sinh hoạt liêm chr’nắp, lâng râu âng manứih bhuốih hát bhrợ, zâp râu chr’ớh bhui har pr’hay âng t’coóh bhuốih bhrợ ting vêy uy tín lấh mơ, k’coon nuôi bấc lấh mơ, lâng t’pấh k’ha riêng đhanuôr lơơng cóh vel đông, cóh mường tước pấh. tu cơnh đâu, bhiệc bhan hay k’noọ ooy t’coóh Then ơy dưr váih bhiệc bhan âng prang zr’lụ.

T’ngay bhrợ têng Chá Chiêng âng t’coóh bhuốih bhrợ, 1 nặc c’la manứih bhrợ bhiệc bhan lêy pay, nắc t’ngay liêm crêê bhlâng cóh c’xêê, đợ t’ngay bơơn ta moon cắh liêm choom nắc t’ngay 5, 14, 23. không gian bhrợ têng bhiệc bhan cóh đhr’nông đông đh’rơơng âng c’la bhrợ têng bhiệc bhan, hân đhơ cơnh đêếc, choom vêy k’ha riêng manứih pấh bhrợ. Nghệ nhân Lương Văn Nghiệp đoọng năl:

Lấh mơ nắc bhrợ têng đhị đông âng manứih bhuốih bhrợ, ooy 1 đông nâu nắc t’coóh bhuốih bhrợ padưr 1 pa’pan bhuốih lalay đoọng ha sư phụ âng đay lướt pachoom đoọng, chắp nhêr bhlâng nắc vêy bàn thờ lalay, nắc t’ngay tết, cắh cậ t’ngay n’đoo cung lêy bhuốih, pa’đhang moon nắc apêê bhuốih tô gộ nắc 1 p’nong a’tứch, hân đhơ cơnh đêếc, lâng t’coóh nắc lêy vêy 2 p’nong, bhrợ 2 a’pứơih ta moon nắc đoọng bhuôíh t’coóh bhuốih bhrợ ơy lấh bil, lâng lấh mơ nắc lêy xay moon đoọng ha t’coóh bhuốih bhrợ năl bêl pr’đươi bh’rợ chroót công đoọng ha r’vai âng manứih bhuốih.

Cung ting cơnh nghệ nhân Lương Văn Nghiệp, đợ râu chr’nắp âng Chá Chiêng nắc zâp Lụ Liệng, đợ apêê nâu vêy râu pazưm bhrợ liêm chr’nắp lâng manứih bhuốih, tu cơnh đâu nắc doọ vêy ngai căh lướt tước đhị bhiệc bhan nâu:

Lụ liệng nắc k’coon nuôi cơnh ngai hadợ choom zư padứah bơơn bhuốih pachô r’vai, t’mứt a’bhưi a’lụ mốp nắc dưr váih Lu liêng âng manứih bhuốih. lấh mơ, bhiệc Chá chiêng nâu, ngai vêy bấc k’coon nuôi nắc manứih nặc k’van chr’nắp bhlâng, đợ pr’đươi bấc cơnh buáh, a’tứch, cha’nêếh, bhrợ pô cha’nur zêng bơơn k’coon nuôi âng đơơng đoọng.

Vêy t’coóh bhuốih bhrợ nặc xay moon, hân noo ha’pruốt, hân đhơ cơnh đêếc, bhrợ têng bhiệc bhan Chá chiêng cung choom bhrợ tơợ c’xêê 1, nắc c’xêê 11 âm lịch, manứih Thái lêy c’xêê 1 nắc c’xêê liêm chr’nắp, bơơn k’điêl lâng bhrợ đông xang zêng pazưm ooy c’xêê nâu. Ooy t’ruíh nâu tuần t’tưn ahêê nắc đh’rứah chấc lêy năl Chá chiêng cóh đhanuôr acoon cóh Thái ooy Con Cuông đoọng bơơn năl lêy râu pr’hay chr’nắp, laliêm, đợ râu manứih bhuốih xay moon zêng năl gít cr’noọ bh’rợ, pr’hoọm văn hoá chr’nắp âng acoon manứih cóh đâu.

T’ngay bhrợ Chá Chiêng, ooy đhr’nông đông âng t’coóh bhrợ têng bhiệc bhan, cóh xà ngang xà dọc bơơn bhrợ pa’chăm lâng 1 t’nơơm cram bơơn boọc bhrợ bấc boọng đoọng pa’đhâng zâp đoong pô âng zâp apêê k’coon nuôi âng đơơng. Zâp pô hoa bơơn bhrợ paliêm lâng 1 râu n’loong nhuum lâng bơơn bhrợ t’váih pr’hoọm, cóh chóp nắc pô âng n’jứih, nâu đoo nắc pô tất lang cắh choom răng hư, xay moon râu ma bhưi chr’nắp âng manứih bhuốih bhrợ. Apêê dzợ moon cóh dal bhlâng, cóh chỏm nắc tầng âng plêệng, t’coóh bhuốih bhrợ cung nặc k’coon âng plêệng bơơn zâp apêê Then cóh plêệng k’đươi moon xiêr zư lêy cóh dứp k’tiếc, zêl chr’groong đợ bhiệc bhrợ cắh liêm crêê ooy acoon manứih, nắc cung bơơn ặt váih cóh tầng nâu. Cung lâng đợ cr’noọ bh’rợ nâu, đắh dứp nắc tầng âng k’tiếc, cóh tầng nâu nắc đợ râu bhrợ p’cắh đoọng ha pr’ắt tr’mung âng zâp râu cóh k’tiếc, moon zr’nưm nắc zâp râu đợ c’léh bh’rợ đoọng ha pr’ắt tr’mung, râu dưr váih cóh dứp k’tiếc. Chá chiêng nắc tơợp lâng p’rá âng manứih bhuốih, manứih Thái moon nắc Quam xên chá chiêng.

Acu nhăn phép t’đang k’đươi r’vai manứih bhuốih đhị bàn thờ ma bhưi chr’nắp, xâng acu t’đang moon nắc r’vái dưr, acu lay nắc chô, a’lợ ơy ta bha’lương, a’pứơih chr’na ơy ta đợc, lực ặ c’moo ty moót c’moo t’mêê, acu cắh váih râu rị, cung chấc bhrợ a’pứơih ch’na lâng cha’nur pa’chăm pô laliêm đoọng bhuốih pachô r’vai manứih ơy bil. Xoọc đâu acu nhăn k’đươi r’vai manứih bhuốih, mưy nặc k’conh tước đhị a’pướih ch’na, k’đươi manứih bhuốih cha ch’na bơơn ta chóh bhrợ đhị ha’rêê, váih bánh, đác a’mat. Manứih bhuốih ơi, n’jứah cha n’jứah âm, n’jứah đương xâng acu zước nhăn, pachô đoọng ha cu p’têết cớ bh’rợ tr’nêng, mamung k’rơ, k’ha riêng c’moo, zước nhăn đắh plêệng k’tiếc váih boo đhí liêm crêê, váih đác tưới, đoọng tơơm n’loong t’viêng liêm, dưr váih bấc, đoọng zâp râu t’nơơm dưr chặt váih bấc, ha’roo t’vieneg liêm cơnh crâng chi’loọn, crâng a’tao, đoọng pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn.

Xang râu bhuốih bhrợ, zước nhăn âng manứih bhuốih, chiing cha’gâr dưr xưl:

Xa’nưl Pí, khèn bè pazưm đh’rứah lâng đh’riêng xa’nưl âng chiing cha’gâr, dưr chr’val xưl âng zâp apêê pân’jứih pân’đil. Hân đhơ cơnh đêếc, râu zước nhăn, bhrợ têng l’lăm nắc zước nhăn âng 1 pân’đil xăl đoọng râu xay moon âng manứih bhuốih bhrợ.

Bêl manứih bhuốih pa’nhưa moon xang nắc đhanuôr pa’zước glụ xooi bhi’dưa nắc 1 pân’jứih xay moon lâng bài zước nhăn boo. Xang râu zước nhăn boo nắc đợ râu xay moon, zước nhăn mamung k’bhộ ngăn, hân đhơ cơnh đêếc, đợ râu zước nhăn nâu nắc zêng apêê pân’jứih hát. Pr’lứch hơơn nắc vêy pr’hát chức phúc âng thầy mo ooy lời khắp âng 1 pân’đil cóh vel:

Ơi đhanuôr cóh vel bhươl, nhăn chúc râu liêm chr’nắp đoọng ha zâp ngai tơợ đâu tước ha y chroo zêng vêy c’rơ tr’mung xang nặc groong, lêy mamung đenh, moót c’moo t’mêê ahêê đh’rứah pazưm têy bhrợ padưr pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn, đoọng chá chiêng ting pậ liêm lấh, đoàn kết lấh, đoọng pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn lấh.