Ruốih nắc mưy râu bh’năn ắt tr’đăn liêm lâng đhanuôr Tây Nguyên, cắh mưy bơơn băn zư đoọng vêy c’rơ glụ bhrợ, âng đơơng hàng hoá. Zâp apêê đhanuôr acoon cóh Tây Nguyên lêy râu bh’năn băn pậ chr’nắp nâu cơnh đợ apêê pr’zợc cắh cậ apêê cóh pr’loọng đông. Bhiệc bhan đoọng ruốih thi xó liêm pr’hay âng đhanuôr cóh đâu zêng lâng cr’noọ hơnh déh râu bhriêl ta’bách, k’rơ, xay moon đợ văn hoá pr’hay âng đợ acoon manứih cóh Tây Nguyên. T’ruíh lướt l’lêy cóh sóng phát thanh tuần nâu, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah lướt ooy Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắc Lắc chấc lêy năl đắh văn hoá liêm chr’nắp ooy bhiệc bhan đoọng ruốih thi xó.

Hội thi đoọng ruốih xó truyền thống âng manứih M’nông cóh Buôn Mê Thuột buôn ta bhrợ c’xêê 3 âm lịch, mưy ooy đợ c’xêê liêm bhlâng ooy c’moo cóh Tây Nguyên. Bhiệc bhan nâu đoọng hơnh déh tinh thần thượng võ lâng râu bhriêl choom băn zư lêy ruốih âng đhanuôr cóh vel đông. Hân đhơ cơnh đêếc, bhiệc bhan cắh vêy p’cắh, xay moon pậ bhứah cơnh bhiệc bhan chiing goong nắc cắh vêy bấc ta’mooi pấh lêy crêê g’lúh nâu. Zâp acoon cóh Tây Nguyên vêy bấc bhiệc bhan, pazưm ooy zâp g’lúh c’xêê 12 âm c’moo l’lăm tước c’xêê 3 c’moo t’tưn. Bhiệc đoọng ruốih thi xó truyền thống âng manứih M’nông cóh Buôn Mê Thuột buôn ta bhrợ c’xêê 3 âm lịch, bêl k’noọ moót hân noo chóh bêết t’mêê. bhiệc bhan nâu đoọng hơnh déh tinh thần thượng võ lâng râu bhriêl choom âng bhiệc băn zư ruốih đhanuôr cóh đâu. hân đhơ cơnh đêếc, bhiệc bhan cắh bơơn p’cắh pậ bhứah cơnh bhiệc bhan chiing goong nắc cắh vêy bấc manứih pấh lêy. Râu chr’nắp âng bhiệc bhan nắc đoo truyền thống chr’nắp, doọ ơy thương mại hoá.

Bhiệc bhan ruốih thi xó bơơn bhrợ têng đhị zr’lụ k’tiếc liêm tíh, doọ bấc n’loong cóh bhươn quốc gia Yok Đôn cắh cậ mưy đhị crâng đăn toor k’ruung Sê-rê-pốc. đợ acoon ruốih ra’pặ mơ 10 p’nong cắh cậ bấc lấh. đhị râu g’roọ prá âng zâp ngai. Acoon ruốih nắc ha’dưr boọp ooy ping xang nặc pa’xiêr chào zâp ngai. Xang mưy chu xay moon tơ ợp thi, đợ acoon ruốih nắc dưr dzoọng lêy tíh nắc a’tếh. c’lâng thi nắc ch’ngai mơ 400-500 mét, c’lâng thi mơ 1-2 km. 2 anhi boọ k’đhơợng ruốih, cóh đâu moon nắc mơ-gát, nhi đoo tớt l’lăm lâng t’tưn xang nặc lêy bhrợ đoọng ruốih lướt xó liêm crêê c’lâng lâng zư nhâm c’rơ… manứih M’nông lâng 2, 3 acoon cóh cóh Tây Nguyên chắp déh bhlâng ruốih cơnh manứih Khmer cóh Nam bộ chắp nhêr k’roóc. Ting cơnh truyền thống, ruốih bhrợ p’cắh c’rơ acoon cóh, râu k’bhộ k;van âng pr’loọng đông. Vêy mưy apêê pr’loọng k;van nắc vêy váih băn zư ruốih liêm choom. Xoọc đâu, mưy cóh Tây Nguyên nắc váih ruốih, hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu cắh dzợ bấc. apêê p’niên xoọc đâu nắc cắh năl cơnh bhrợ pachoom đoọng ruốih chô ắt liêm choom cơnh apêê aconh abhướp lang ahay, nắc mưy zư lêy ruốih a’năm. Đợ apêê băn zư ruốih liêm choom nắc cắh dzợ vêy bấc. xoọc đâu, bhiệc nâu lấh mơ nắc apêê ga’rựa t’ha bhrợ, vêy k’zệt c’moo kinh nghiệm.

Manứih ma bhưi chr’nắp ooy đắh bhiệc băn pachoom ruốih crâng nắc N’thu K’nul, t’coóh n’niên c’moo 1828, t’coóh bil xoọc 110 c’moo, t’coóh vêy ch’ner nắc Bhua chấc t’bơơn ruốih âng hoàng gia Thái Lan cher đoọng. t’coóh bơơn ta lêy nắc manứih bhrợ padưr bh’rợ chấc bơơn lâng băn zư đoọng ặt lâng manứih cóh Buôn Đôn, mưy manứih tù trưởng ma bhưi chr’nắp lâng bơơn bấc ngai chắp nhêr bêl đêếc ahay. Ting cơnh đhanuôr cóh vel đông, ooy tất lang tr’mung âng đay, t’coóh ơy băn zư liêm choom k’dâng 170 p’nong ruốih crâng, vêy ngai nắc moon t’coóh băn zư liêm choom tưok’ha riêng p’nong, ooy đâu, vêy mưy p’nong bạch tượng-râu chr’nắp pr’ắt. xoọc đâu, zr’lụ ping xal âng t’coóh bơơn ta zư đợ liêm sạch. Ping t’coóh nắc pazưm bhrợ kiến trúc âng manứih M’nông lâng manứih Lào-acoon cóh bhlâng cóh vel bhươl bêl đêếc ahay. Nâu đoo cơnh mưy c’léh bh’rợ âng truyền thống k’rơ chr’nắp đoàn kết zâp acoon cóh đhi noo. Ping xal nắc ta bhrợ liêm buôn, pa’chăm pô sen 4 đắh. đhị ping nâu nắc vêy ta bhrợ ping tháp dal, vêy chr’tốp dal tóch, bhrợ têng cơnh đông gươl. Ping xal nâu âng bhua Bảo Đại bhrợ padưr đoọng ha R’leo K’nul, moon N’thu K’nul nắc da’dêy. Zr’lụ ping xal nâu bơơn bấc ta’mooi lướt lêy chi’ớh, đoọng năl gít lấh mơ ooy manứih bhriêl ta’bách nâu. Đợ t’tưn nắc vêy dzợ bấc apêê k’coon cha’châu âng N’thu K’nul ting pachoom bhrợ, hân đhơ cơnh đêếc cắh vêy bấc lâng bhrợ têng liêm choom.

Đhị zr’lụ du lịch Buôn Đôn nắc mưy không gian liêm chr’nắp, nắc râu ma bhưi chr’nắp âng Tây Nguyên lâng đợ đhị crâng đenh đhưr, đợ acoon tâm k’ruung lướt hooi lâng đợ cr’loọng a’bóc… zư đợc bấc c’cir lịch sưr bhrợ t’váih zr’lụ k’tiếc nâu. Buôn Đôn nắc cóh chr’val K’rông Na, chr’hoong Buôn Đôn, cr’chăl tơợ tp.Buôn Mê Thuột mơ 42km. tước ooy đâu, ta’mooi nắc vêy g’lúh lêy cha’mêết xơợng đợ đh’riêng xa’nưl âng chiing goong, boọ ruốih. a’xiu cóh tâm Sê-rê-pốc lâng a’bóc Lắc nắc đợ râu chr’nắp liêm cóh zr’lụ nâu. Ngai lướt ooy đâu cung lêy chấc  mơ liêm choom zâp râu a’xiu cóh đâu đoọng cha đắh, xơợng lalay cơnh lâng a’xiu cóh k’ruung, a’bóc Tây Nguyên lâng a’xiu k’ruung, a’bóc cóh đồng bằng./.

Lễ hội đua voi ở Tây Nguyên

Con voi - một loài vật gần gũi với người dân Tây Nguyên, không những được thuần dưỡng để lấy sức kéo, chuyên chở hàng hòa. Các cộng đồng người dân tộc Tây Nguyên xem loài vật to lớn này như những người bạn hay thành viên trong mỗi gia đình. Lễ hội đua voi độc đáo của người dân nơi đây đều với ý nghĩa tôn vinh sự mưu trí, sức mạnh, phản ánh những nét văn hóa đặc thù đặc sắc của những người con Tây Nguyên. Chuyên mục “ Du lịch qua sóng phát thanh” tuần này, mời bà con và các bạn cùng đến Buôn Mê Thuột, tỉnh Đắc Lắc tìm hiểu nét văn hoá đặc sắc trong lễ hội đua voi nhé!

  Hội đua voi truyền thống của người M’nông ở Buôn Mê Thuột thường diễn ra vào tháng 3 âm lịch - một trong những tháng đẹp nhất của năm ở Tây Nguyên. Lễ hội này nhằm tôn vinh tinh thần thượng võ và tài nghệ thuần dưỡng voi của người dân bản địa. Tuy nhiên, lễ hội không được quảng bá rộng rãi như lễ hội cồng chiêng nên rất ít du khách đến đây đúng vào thời điểm này. Các dân tộc ở Tây Nguyên có rất nhiều lễ hội, tập trung vào thời điểm tháng Chạp năm trước đến tháng ba năm sau. Hội đua voi truyền thống của người M’nông ở Buôn Mê Thuột thường diễn ra vào tháng 3 âm lịch trước khi vào mùa vụ mới. Lễ hội này nhằm tôn vinh tinh thần thượng võ và tài nghệ thuần dưỡng voi của người dân bản địa. Tuy nhiên, lễ hội không được quảng bá rộng rãi như lễ hội cồng chiêng nên rất ít du khách đến đây đúng vào thời điểm này. Điều đặc biệt của lễ hội là mang tính truyền thống cao, chưa bị thương mại hóa.

Lễ hội đua voi được tổ chức tại một khu đất trống, khá bằng phẳng, ít cây của vườn Quốc gia Yok Đôn hoặc một cánh rừng thưa ven sông Sê-rê-pốk. Voi dàn hàng ngang khoảng 10 con hoặc nhiều hơn. Trong sự reo hò, cổ vũ của khán giả, đàn voi đua như hăng hái hơn. Chúng đưa vòi lên cao rồi hạ xuống chào mọi người.  Sau một hồi tù và vang lên báo lệnh xuất phát, đàn voi bật dậy chạy thẳng về phía trước. Đường đua thường khoảng 400-500 mét, đua đường dài khoảng 1-2km. Hai anh nài voi, tiếng địa phương gọi là mơ-gát, ngồi trước và sau điều khiển voi chạy đúng đường và giữ sức bền, tăng tốc...  Người M’nông và một số dân tộc ở Tây Nguyên rất quý voi như người Khmer ở Nam bộ quý con bò. Theo truyền thống, con voi thể hiện sức mạnh của bộ tộc, sự sung túc của gia đình. Chỉ có những gia đình giàu có mới có voi được thuần dưỡng từ voi rừng. Hiện nay, chỉ có Tây Nguyên mới còn voi, nhưng số lượng cá thể đang bị giảm sút đáng kể.   Giới trẻ ở đây trở nên xa lạ với phương thức thuần voi của cha ông ngày xưa mà chủ yếu là chăm sóc và điều khiển voi. Những người thuần voi vì thế càng trở nên hiếm hoi theo thời gian. Hiện nay, công việc này chủ yếu là người lớn tuổi, có vài chục năm kinh nghiệm.

Huyền thoại về thuần dưỡng voi rừng là N’Thu K’Nul, ông sinh năm 1828, mất khi đã thọ được 110 tuổi, ông có danh hiệu là “Vua săn voi” (khun-ju-nốp) do Hoàng gia Thái Lan ban tặng. Ông được xem là người khai sinh nghề săn bắt và thuần dưỡng voi ở Buôn Đôn, một người tù trưởng đầy quyền lực và được nhiều dân tộc kính phục lúc bấy giờ. Theo người dân địa phương, trong đời ông đã thuần dưỡng khoảng 170 con voi rừng, có người lại nói ông thuần dưỡng đến hàng trăm con; trong đó, có một con bạch tượng-loài vật hiếm có. Hiện nay, khu mộ của ông được giữ gìn kỹ lưỡng. Mộ được kết hợp giữa kiến trúc của người M’Nông và người Lào-hai dân tộc chính ở địa phương vào thời điểm đó. Đó như một biểu tượng của truyền thống sức mạnh đoàn kết các dân tộc anh em. Phần mộ là những chi tiết hình khối đơn giản, trang trí búp sen ở bốn góc và đỉnh. Cạnh mộ Vua săn voi là ngôi mộ hình tháp, có mái nhọn cách điệu nhà rông. Ngôi mộ này do vua Bảo Đại xây dựng cho hậu duệ của N’Thu K’Nul là R’Leo K’Nul, gọi ông bằng cậu. Người ta hay nhầm tưởng ngôi mộ hình tháp là của N’Thu K’Nul. Khu lăng mộ này được nhiều du khách đến chiêm ngưỡng để hiểu rõ hơn về những con người xuất chúng. Về sau, có một số hậu duệ khác của N’Thu K’Nul nối nghiệp, nhưng số lượng voi thuần dưỡng ít hơn và tay nghề kém hơn. 

Quần thể du lịch Buôn Đôn là một không gian đặc trưng, là cái hồn của Tây Nguyên với những cánh rừng già, những con sông cuồn cuộn chảy và những hồ nước lưng chừng trời, lưu giữ nhiều chứng tích lịch sử hình thành vùng đất này. Buôn Đôn thuộc xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, cách TP Buôn Mê Thuột khoảng 42km.  Đến đây, du khách có dịp thưởng thức cồng chiêng, cưỡi voi.Cá trên sông Sê-rê-pốk và hồ Lắk là những đặc sản quý của vùng này. Ai đến đây cũng phải tìm cho bằng được các loại cá bản địa để thưởng thức vì vị ngon và lạ bởi vị trí hiểm trở của nơi chúng sinh trưởng đã tạo sự khác biệt giữa cá sông, hồ Tây Nguyên với cá sông, hồ ở đồng bằng..../.