Pa căn H’Nun Byă 70 c’moo ặt đhị vel Cư Êbông, chr’val Ea Kao, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh ĐăkLăk vêy lâh 60 c’moo kinh nghiệm taanh adin. Pa căn H’Nun đoọng năl, tơợ dzợ p’niên k’tứi a dêch nắc ơy lêy apêê t’ha, apêê t’cooh bhặ ch’châu đh’rưah tơt taanh a din đoọng ih xa nập. Adin bơơn ma nuyh Êđê pay đươi đoọng ha coon n’đil, pr’hêl coh pazêng g’luh chr’năp bhlầng lâng bha nuôih đoọng tập đh’rưah lâng ma nuyh căh dzợ ma mông.

        Ting cơnh pa căn H’Nun Byă, pr’họom đơ bhlầng coh xa nập âng ma nuyh Êđê nắc tặm, bhrôông, rơơc lâng bhooc. Ma nuyh Êđê choh tơơm k’paih lâng bhrợ t’vaih k’paih đoọng bhrợ vaih chỉ. Apêê k’bhum k’paih lâng pr’họm tự nhiên pay tơợ hi la, riah lâng k’đooh n’loong. Pân đil Êđê ra pặ apêê angoọn chỉ ơy k’bhum pr’hoọm coh tr’xâu đoọng taanh t’vaih bha nec bấc cơnh. “Lalăm a hay, apêê bhrợ k’paih vaih angoọn chỉ k’tứi lâng k’bhum pr’họom. Pr’họom đơ bhlầng nắc bhrôông, tăm, bhooc, buôn nắc tơợ 15-17 angoọn chủ đoọng bhrợ vaih bha nec căh cơh 35 a ngoọn cơnh lâng pr’đhang liêm k’đhap lơơng.”

       Lêy ting g’luh, ma nuyh Êđê taanh pazêng pr’đhang lalay cơnh coh zập xa nập. T’vaih bhanec coh xa nập ang pân jưih lalay lâng âng pân đil. Xa nập xập t’ngay c’xu lâng xập bêl bhiệc bhan zêng vêy pr’đhang ih bhrợ lalay. Bhai taanh lâng bhrợ t’vaih bhanec coh zập xa nập pa căh rau ca van ca bhộ lâng chr’năp âng ma nuyh xập. Pa căn H’Yar K’buôr, muy nghệ nhân taanh adin tr’haanh bhlầng đhị vel Ktla, chr’val Ea Tul, chr’hoong Cư Mgar đoọng năl, t’naanh liêm chr’năp bhlầng âng ma nuyh Êđê đớc nắc Kteh. Lalăm a hay, muy apêê ca van ca bhộ nắc bơơn câl pazêng xa nập bhrợ tơợ Kteh. Nắc cơnh taanh bhrợ pazưm chỉ vêy pr’họom lâng cr’liêng arác đoọng bhrợ vaih bhanec coh n’đooh, a dooh…”Cơnh taanh Kteh bơơn đươi dua coh ih xa nập bhiệc bhan âng apêê ma nuyh ca van lâng đoọng đươi đhị bhiệc bhan lâng bhuôih caih. Kteh nắc cơnh taanh k’đhap bhlầng. Zêng lâng nâu kêi, căh dzợ bấc ngai choom taanh liêm.”

       Ma nuyh taanh ra pặ lêy cơnh pr’đhang lâng đợ pậ, dal đoọng taanh t’boọ apêê xút, bhanéc lâng ra pặ coh tr’xâu. Zập t’la a din zêng lêy đợ bấc a ngoọn chỉ cha chrooih pa tih lâng ga găn lâng cơnh pa dzoóc, pa đhuônh lalay cơnh. Ma nuyh taanh nắc pazưm apêê a ngoọn chỉ pr’họom tăm, bhrôông, bhoóc lâng rơơc bhrợ vaih pazêng cr’leh pa chăm coh t’la adin đoọng lêy. Pa căn H’Yam Bkrông, Chủ nhiệm HTX adin Tơ Bông, chr’val Ea Kao, TP.Buôn Ma Thuột đoọng năl, pân đil Êđê taanh t’vaih xut, bha nec lâng pr’đhang pô, hila, a chim đhác cung cơnh zập pr’đươi coh đong xang. T’ngay đâu, ma nuyh Êđê pa ghit đươi dua chỉ công nghiệp, ha dợ dzợ đươi dua kỹ thuật taanh lâng bha nec ty đanh. Apêê cung t’vaih apêê pr’đhang t’mêê lâng pazưm pr’họom đoọng bhrợ ha t’la adin liêm cra lâh lâng pr’hay lâh. “Apêê chr’năm bơơn pa căh c’năl bhlưa xa nập đoọng ha pân jưih, pân đil cơnh pr’đhang bhi dưa, acọop, đoong cram… Ma nuyh taanh choom bhrợ t’vaih cơnh a đay kiêng. Nắc cơnh: taanh n’tuốc nắc t’bấc a ngoọn chỉ. Đh’rưah lâng apêê pr’đhang ty, a zi dzợ bhrợ t’vaih pazêng pr’đhang t’mêê cơnh tọ clặ pô, coon ma nuyh, đong ặt.”

      Đhị zập bhiệc bhan ga mắc chr’năp, ma nuyh Êđê đhị Đăk Lăk ta luôn xập n’đooh a dooh cơnh pr’đhang ty đanh, apêê pr’đhang t’mêê cung vêy. Apêê pr’chăm coh n’đooh a dooh nắc pa căh rau chr’năp liêm lâng bhrợ c’năl ma nuyh Êđê lâng apêê acoon coh lơơng./.

Nghệ thuật dệt thổ cẩm của đồng bào Ê Đê

                                                                               VOV5

Hiện nay, các sản phẩm thổ cẩm của đồng bào Ê Đê ở tỉnh Đắk Lắk không hoàn toàn làm thủ công, nhưng vẫn giữ được nhiều nét hoa văn xưa. Mỗi thiết kế đều có ý nghĩa và biểu tượng riêng, mà người Ê Đê đã truyền lại cho con cháu của họ bằng cách học nghề thực hành. 

Bà H Nun Byă, 70 tuổi ở thôn Cư Êbông, xã Ea Kao, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk có hơn 60 năm kinh nghiệm dệt vải thổ cẩm. Bà H Nun cho biết, từ nhỏ bà đã thấy các bà, các mẹ địu con, cháu ngồi dệt vải để làm trang phục. Vải thổ cẩm được người Ê Đê dùng làm của hồi môn cho con gái, quà tặng trong những dịp đặc biệt và lễ vật để chôn cùng người chết. 

Theo bà H Nun Byă, màu sắc chủ đạo trên trang phục của người Ê Đê là đen, đỏ, vàng và trắng. Người Ê Đê trồng cây bông vải và lấy sợi bông để kéo thành những sợi chỉ chắc chắn. Họ nhuộm sợi bông bằng màu tự nhiên chiết xuất từ lá, rễ và vỏ cây. Phụ nữ Ê Đê sắp xếp các sợi chỉ màu trên khung cửi để dệt vải có hoa văn phức tạp.“Trước đây người ta kéo sợi bông thành sợi chỉ và nhuộm. Màu sắc chủ đạo là trắng, đen, đỏ. Có rất nhiều mẫu, thông thường cần từ 15 đến 17 sợi để tạo hình hoặc tới 35 sợi đối với những mẫu đặc biệt.”

Tùy theo từng dịp, người Ê Đê dệt những họa tiết khác nhau trên những vị trí cụ thể của trang phục. Hoa văn trên quần áo cho nam giới khác với quần áo cho nữ giới. Trang phục mặc thường ngày và mặc nghi lễ đều có những mẫu cụ thể. Chất liệu và họa tiết trên quần áo thể hiện sự giàu có và quyền lực của người mặc. Bà H Yar Kbuôr, một nghệ nhân dệt thổ cẩm nổi tiếng ở thôn Ktla, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar cho biết, đỉnh cao của kỹ thuật dệt thổ cẩm của người Ê Đê gọi là Kteh. Trước đây, chỉ những gia đình giàu có mới mua được những bộ lễ phục làm từ kỹ thuật dệt Kteh. Đó là kỹ thuật thủ công kết hợp các sợi chỉ màu và hạt cườm để tạo hoa văn xung quanh viền áo, khố, váy.“Kỹ thuật Kteh được sử dụng để trang trí lễ phục của những người quý tộc và cho các nghi lễ và thờ cúng. Kteh là kỹ thuật khó nhất. Ngay cả bây giờ, không nhiều người có thể đạt tới trình độ  tốt ”.

Người thợ dệt thiết kế bố cục và kích thước các hoa văn, sau đó chọn các loại sợi mà họ sẽ sắp xếp trên khung dệt. Mỗi mẫu vải cần số lượng sợi dọc và sợi ngang nhất định và cách nâng, hạ sợi khác nhau. Người thợ dệt phối các sợi chỉ màu như đỏ đen, đen vàng, chàm đỏ sẫm để tạo thành những họa tiết nổi bật trên vải. Bà H Yam Bkrông, Chủ nhiệm Hợp tác xã thổ cẩm Tơ Bông, xã Ea Kao, TP. Buôn Ma Thuột cho biết, phụ nữ Ê Đê dệt các hình ảnh hoa, lá, động vật như chim, rùa, thằn lằn và đồ dùng sinh hoạt như người trần và nhà sàn. Ngày nay, người Ê Đê chủ yếu sử dụng chỉ công nghiệp, nhưng vẫn áp dụng kỹ thuật dệt và hoa văn truyền thống. Họ cũng tạo ra các mẫu mới và kết hợp màu sắc để làm cho vải đẹp hơn và hấp dẫn hơn.“Các họa tiết được phân biệt giữa quần áo dành cho nam và nữ như hình ảnh rồng, kim cương, cành trúc, rùa. Người dệt có thể thoải mái sáng tạo các họa tiết cho riêng mình. Ví dụ: chúng tôi dệt các mẫu lớn hơn bằng cách tăng số lượng chỉ được sử dụng. Bên cạnh những mẫu cũ, chúng tôi thiết kế những hình ảnh mới như lọ hoa, con người, ngôi nhà.”

Tại các lễ hội, nghi lễ quan trọng, người Ê Đê ở Đắk Lắk vẫn mặc trang phục thổ cẩm truyền thống hoặc trang phục đã được cải biên. Các họa tiết trên trang phục của họ thể hiện tính độc đáo và phân biệt người Ê Đê với các dân tộc khác./.