Pr’lúh cr’ăy k’hir nắc tu sinh trùng k’hir bhrợ t’váih lâng pa trơơi tơợ manuýh n’nâu tước ooy manuýh n’tốh nắc k’gơu A–nô-phen pa trơơi. Pr’lúh cr’ăy n’nâu buôn u váih cóh zr’lụ da ding k’coong, zr’lụ toor biển, zr’lụ vêy jom đác lâng zr’lụ buôn bhrợ t’váih pr’lúh ga mắc ha dang cắh đơớh ng’bơơn lêy, zâl cha groong. Cóh Việt Nam, pr’lúh cr’ăy k’hir bấc bhlâng nắc cóh apêê tỉnh miền Trung, Tây Nguyên lâng zr’lụ cóh xuôi, thành phố vêy bấc manuýh ắt mamông lướt chô. Cóh t’ruíh: Manúyh pa dứah đh’réh cr’ăy cóh bhươl cr’noon bêl đâu, PV t’ruíh vêy bh’rợ prá xay lâng Bác sĩ Nguyễn Thành Nhân, Trưởng phòng kế hoạch lâng k’dhơợng xay bh’rợ zâl cha groong pr’lúh cr’ăy k’hir chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah đương xơợng xa nay âng bh’rợ prá xay n’nâu.
# PV: Nhăn chào bác sĩ Nguyễn Thành Nhân! Chắp hơnh bác sĩ ơy tộ đớp tước prá xay lâng t’ruíh: Manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy cóh bhươl cr’noon âng t’ruíh phát thanh p’rá Cơ Tu bêl đâu.
Cơnh bác sĩ ơy n’năl! Cóh VN hêê pr’lúh cr’ăy k’hior bấc bhlâng nắc cóh apêê tỉnh miền Trung, Tây Nguyên. Pa bhlâng, pr’lúh cr’ăy n’nâu buôn dưr váih cóh zr’lụ da ding dal. Tơợ đanh ặ, đoo bhêl vaíh pr’lúh k’hir, der cha cêết, đhanuôr buôn moon nắc tu abhuy crâng coóp. Bác xay moon đoọng ha đhanuôr n’năl gít lấh mơ pr’lúh cr’ăy k’hir nắc n’hâu, hau tu choom u váih?
Bác sĩ: đhanuôr lâng pr’zớc chắp dadêr!
Ahêê ơy n’năl, pr’lúh cr’ăy k’hir nắc tu sinh trùng k’hir bhrợ t’váih, ha dzợ êếh rau tu a bhuy coóp cắh tu cruung đác ma bhuy. Pr’lúh cr’ăy k’hir nắc tu ký sinh trùng bhrợ t’váih, tu cơnh đêếc nắc a đoo u trơơi tơợ manuýh n’nâu tước ooy manuýh n’lơơng, tu k’gơu A-nô-phen pa trơơi. Lâng đhr’năng âng zr’lụ da ding k’coong cơnh a hêê, tu đhr’năng cruung đác âng hêê cơnh đêếc nắc bhrợ t’váih rau liêm crêê đoọng ha k’gơu A-nô-phen dưr váih. Lâng zập ngai nắc lứch choom crêê pr’lúh cr’ăy k’hir ha dang ắt mamông lâng lướt chô cóh zr’lụ crâng, da ding vêy pr’lúh k’hir váih lâng crêê k’gơu a-nô-phen cắp.
PV: Cơnh đêéc, nắc choom xay moon gít, pr’lúh cr’ăy k’hir nắc tu ký sinh trùng k’hor bhrợ t’váih lâng nắc tu k’gơu a-nô-phen pa trơơi tơợ manuýh crêê pr’lúh cr’ăy tước ooy manuýh doọ ơy crêê pr’lúh crt’ăy, ha dzợ êếh rau a bhuy coóp cơnh đhanuôr hêê ta luôn k’noọ. Bác sĩ xay moon đoọng ha đhanuôr n’năl đhr’năng n’léh váih âng pr’lúh cr’căy k’hir nắc cơnh ooy?
Bác sĩ: Pr’lúh cr’ăy k’hir vêy đhr’năng n’léh váih nắc k’hir, der a chắc a zân xang n’nắc glúh cr’hậu, k’ăy a cọ, k’ăy hoọng, k’ăy têy dzung, xang dưr váih k’ăy nắc manuýh crêê k’ăy chô a chắc a zân cơnh c’xu.
Cóh zr’lụ da ding k’coong âng hêê nắc vêy bơr rau ký sinh trùng bhrợ t’váih pr’lúh cr’ăy k’hir lâng ting n’nắc nắc vêy bơr cơnh k’hir. Rau đêếc nắc k’hir ta luôn lâng k’hir ting g’lúh. K’hir ting g’lúh nắc k’hir muy t’ngay, doọ muy t’ngay. K’hir ta luôn nắc crêê bêl u váih nắc k’hir, crêê tước cr’chăl u váih nắc crêê k’hir.
PV: Ting cơnh bác sĩ pr’lúh cr’ăy k’hir nắc choom ng’zâl lâng pa dứah tước u bil cắh.
Bác sĩ: Cơnh a cu ơy xay moon, pr’lúh cr’ăy k’hir nắc u trơơi tơợ manuýh n’nâu tước ooy manuýh n’lơơng lâng nắc k’gơi A-nô-phen pa trơơi. Đoọng zâl cha groong pr’lúh cr’ăy k’hir, zư manuýh doọ crêê pr’lúh cr’ăy, tr’nơớp hêê bêl ng’bếch nắc dzông mùng đoọng g’đéch đhr’năng k’gơu cắp, đươi pazêng bh’rợ lêệng c’chêết k’gơu cơnh phun hoá chất lêệng c’chêết k’gơu, bếch cóh mùng ơy ta trọm hoá chất, tal chắh bhơi xấc cóh toor đong…. Nâu đoo nắc bh’rợ liêm choom bhlâng đoọng zâl cha groong pr’lúh cr’ăy k’hir lâng rau đêếc nắc bh’rợ âng đhanuôr choom bhrợ têng.
Lâng manuýh crêê pr’lúh cr’ăy, ahêê nắc pa dứah tước dứah ting cơnh pa choom âng manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy. Bêl đhanuôr lêy váih k’hir, der a chắc a zân, glúh cr’hậu nắc đơớh tước ooy cơ sở y tế đăn bhlâng, cắh cậ tước ooy apêê y tế bhươl cr’noon đoọng ahêê bhrợ têng bh’rợ xét nghiệm đoọng đơớh bơơn lêy pr’lúh cr’ăy.
Pa bhlâng, cóh pazêng c’moo đăn đâu, vêy đợ rau zúp zooi âng pazêng xa nay bh’rợ, dự án, ahêê ơy vêy bh’rợ zúp zooi test đơớh đoọng ch’mêết lêy pr’lúh cr’ăy k’hir lâng nắc vêy ta xay moon k’goóh đoọng ha đhanuôr.
PV: Bác sĩ nắc choom moon p’xoọng đoọng đhanuôr n’năl, pr’lúh cr’ăy k’hir buôn dưr váih cóh cr’chăl hân đoo.
Bác sĩ: Vêy bơr cr’chăl bha lâng cóh muy c’moo, buôn nắc cóh tr’nơớp hân noo boo ( k’dâng c’xêê 3, c’xêê 4) pr’lúh cr’ăy dưr váih lâng cóh x’rịa hân noo boo ( c’xêê 7, 8) pr’lúh cr’ăy dưr váih cớ. Tu cơnh đêếc, ahêê nắc vêy đợ bh’rợ zâl cha groong, ba bi cơnh: phun hoá chất cóh cr’chăl pr’lúh cr’ăy dưr vaíh k’rơ bhlâng.
PV: Cóh pazêng t’ngay c’xêê ahay đhị chr’hoong Nam Trà My ơy vêy bh’rợ cơnh ooy đoọng bhrợ têng bh’rợ zâl cha groong pr’lúh cr’ăy k’hir, công cơnh pa dưr dal c’năl âng đhanuôr ooy pr’lúh cr’ăy k’hir?
Đhị zr’lụ chr’hoong Nam Trà My ng’moon la lay lâng zr’lụ đhanuôr acoon cóh âng tỉnh Quảng
PV: Cóh bấc zr’lụ da ding k’coong âng tỉnh Quảng Nam ơy dưr váih muy bơr cha nắc manuýh chêết tu cắh lấh zâl cha groong pr’lúh cr’ăy k’hir. Bác sĩ p’too moon cơnh ooy đoọng đhanuôr zâl cha groong pr’lúh cr’ăy n’nâu k’rơ lấh mơ.
Bác sĩ: lâng đhanuôr hêê, pazêng manuýh crêê pr’lúh cr’ăy k’hir, ahêê nắc tước ooy cơ sở y tế cắh cậ tước ooy y tế bhươl cr’noon đoọng khám lâng xét nghiệm lâng đoọng đơớh vêy bh’rợ pa dứah loon đơớh, g’đéch đhr’năng trơơi boọ bấc ooy; g’đéch đhr’năng dưr váih k’hir ác tính bhrợ t’váih rau chêết bil.
PV: Nhăn cảm ơn bác sĩ Nguyễn Thành Nhân ơy xay moon đợ xa nay chr’nắp pa bhlâng đoọng ha đhanuôr n’năl ooy pr’lúh cr’ăy k’hir./.
Cách phòng, chống và điều trị bệnh sốt rét
Bệnh sốt rét do ký sinh trùng sốt rét gây nên và lây truyền từ người này sang người khác qua trung gian là muỗi A-nô-phen. Bệnh này thường lưu hành ở vùng rừng núi, vùng ven biển nước lợ và dễ gây thành dịch lớn nếu không được phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời. Ở Việt Nam, bệnh sốt rét tập trung ở các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và vùng đồng bằng, thành phố có đông người thường xuyên qua lại vùng sốt rét lưu hành. Trong Tiết mục “ Thầy thuốc của buôn làng” hôm nay, phóng viên Chương trình có cuộc trao đổi với Bác sĩ Nguyễn Thành Nhân, Trưởng phòng kế hoạch, kiêm phụ trách công tác phòng, chống sốt rét huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Mời bà con và các bạn theo dõi nội dung cuộc trao đổi để hiểu thêm về bệnh sốt rét.
# Pv: Xin chào bác sĩ Nguyễn Thành Nhân! Cảm ơn bác sĩ đã nhận lời mời đến với tiết mục “ Thầy thuốc buôn làng” của “Chương trình phát thanh Tiếng Cơtu hôm nay.
Thưa bác sĩ! Ở Việt Nam chúng ta, bệnh sốt rét tập trung ở các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên. Đặc biệt, bệnh này thường hay xuất hiện ở vùng miền núi cao. Bấy lâu nay, mỗi khi có dấu hiệu sốt, rét run, bà con thường cho rằng mình “bị ma bắt”. Bác sĩ có thể giải thích cho bà con hiểu rõ, bệnh sốt rét là gì, do đâu mà có không ạ?
Bác sĩ: Vâng, thưa tất cả bà con!
Chúng ta được biết, sốt rét là một bệnh do ký sinh trùng sốt rét gây nên, chứ không phải là do ma bắt hay do rừng thiêng nước độc. Bệnh sốt rét do ký sinh trùng gây nên, do đó nó được lây truyền từ người này sang người khác qua trung gian là muỗi A-nô-phen. Với đặc thù khu vực miền núi chúng ta, do sinh địa cảnh của chúng ta như vậy nên tạo điều kiện cho muỗi A-nô-phen phát triển. Và mọi người đều có thể mắc bệnh sốt rét nếu sống hoặc có qua lại vùng rừng núi nơi có sốt rét lưu hành và bị muỗi Anophen (a-nô-phen) đốt.
PV. Như vậy, có thể khẳng định, bệnh sốt rét là do ký sinh trùng sốt rét gây nên và do muỗi Anophen (a-nô-phen) truyền từ người bệnh sang người lành chứ không phải là do ma bắt như bấy lâu bà con thường nghĩ. Bác sĩ có thể cho bà con biết triệu chứng của bệnh sốt rét là như thế nào?
Bác sĩ: Sốt rét có triệu chứng chính là sốt, rét run sau đó là vã mồ hôi, nhức đầu, đau mỏi lưng, cơ khớp, qua cơn thì người bệnh trở lại bình thường.
Trên khu vực đặc thù của miền núi chúng ta thì có hai loại ký sinh trùng gây nên sốt rét và kèm theo có hai dạng sốt. Đó là sốt liên tục và sốt cách nhật. Sốt cách nhật là sốt ngày nghỉ ngày. Sốt liên tục là cứ đúng vào cơn, vào thời điểm nhất định thì sẽ lên cơn sốt.
PV: Bệnh sốt rét có thể phòng, chống và điều trị dứt điểm không, thưa bác sĩ?
Bác sĩ: Như tôi đã nói, sốt rét là bệnh lây truyền từ người này sang người khác và qua trung gian là muỗi A-nô-phen. Để phòng bệnh sốt rét, để bảo vệ người lành, trước tiên chúng ta phải: ngủ màn phòng tránh muỗi đốt, dùng các biện pháp diệt muỗi như phun hoá chất diệt muỗi, năm trong màn tẩm hoá chất, phát quang bụi rậm, hun khói, v.v.. Đây là biện pháp tốt nhất để phòng bệnh sốt rét và đó là những biện pháp mà bà con có thể thực hiện.
Đối với người bệnh, chúng ta phải điều trị triệt để đúng theo sự hướng dẫn của thầy thuốc. Khi bà con thấy dấu hiệu sốt, rét run, vã mồ hôi thì bà con cần đến ngay tới cơ sở y tế gần nhất, hoặc trên địa bàn có mạng lưới y tế thôn bản để chúng ta làm các xét nghiệm nhằm phát hiện bệnh và điều trị kịp thời.
Đặc biệt, trong những năm gần đây, được sự hỗ trợ của các chương trình, dự án, chúng ta có dụng cụ hỗ trợ test nhanh để chẩn đoán sốt rét và được cung cấp miễn phí cho bà con.
PV: Bác sĩ có thể nói thêm cho bà con biết, bệnh sốt rét thường diễn ra vào thời điểm nào?
Bác sĩ: Có hai gia đoạn điểm cao trong một năm, thường đầu mùa mưa ( khoảng tháng 3, tháng 4) dịch bệnh sẽ lên và cuối mùa mưa ( tháng 7, 8) dịch bệnh quay trở lại. Do đó, chúng ta có những biện pháp phòng chống, ví dụ như: phun hoá chất vào những thời điểm và giai đoạn dịch bệnh cao điểm nhất.
PV: Trong thời gian qua trên địa bàn huyện Nam Trà My đã có những hoạt động như thế nào để thực hiện công tác phòng, chống bệnh sốt rét, cũng như nâng cao nhận thức cho bà con về bệnh sốt rét?
Bác sĩ: Trên địa bàn của huyện Nam Trà My nói riêng và vùng miền núi dân tộc của tỉnh Quảng Nam nói chung được hỗ trợ, giúp đỡ rất nhiều từ trung tâm phòng, chống sốt rét tỉnh Quảng Nam. Chúng tôi đã có nhiều hoạt động truyền thông giáo dục sức khoẻ đối với bà con. Do đó, đến bây giờ, bà con đã hiểu được nguyên nhân, đường lây truyền của bệnh, cách phòng chống và điều trị. Về vấn đề này, bà con thực hiện rất tôt. Cụ thể trước đây, tình hình sốt rét rất cao, tuy nhiên tỷ lệ người mắc bệnh này đều giảm qua từng năm. Năm 2013 có khoảng 754, Năm 2014 có khoảng 98 ca sốt rét trên địa bàn, năm 2015 giảm xuống còn khoảng 34 ca. Như vậy, tình hình sốt rét đang giảm rất là nhiều.
PV: Ở nhiều vùng núi của tỉnh Quảng Nam, đã xảy ra một số trường hợp tử vong do chủ quan với bệnh sốt rét. Bác sĩ có khuyến cáo như thế nào để bà con cảnh giác hơn với loại bệnh này?
Bác sĩ: Vâng, với bà con chúng ta, tất cả những trường hợp có sốt, chúng ta nên đến cơ sở y tế hoặc đến y tế thôn bản để được khám và xét nghiệm và để có biện pháp điều trị kịp thời, tránh lây lan rộng trong cộng đồng; tránh xảy ra sốt rét ác tính dễ dẫn đến tử vong.
PV: Vâng, xin cảm ơn bác sĩ Nguyễn Thành Nhân đã chia sẻ những thông tin vô cùng bổ ích cho bà con về bệnh sốt rét!./.
Viết bình luận