K’noọ10 c’moo ahay, chính quyền apêê tỉnh miền Trung lâng n’đhơ Tây Nguyên chơớc lêy c’lâng lướt t’mêê đoọng t’bil ha ul pa xiêr đha rựt ha da diing ca coong nắc đoo chóh cao su. Cơnh lâng đhăm k’tiếc bha đưn, k’tiếc liêm glặp, tơơm cao su nắc tơơm chr’nóh chr’nắp mâng. Cơnh đêếc nặc, chính quyền apêê vel đong t’bhlâng t’ơơi đoọng dự án, công ty cao su moọt g’lúh p’too moon đha nuôr tr’xăl k’tiếc crâng lâng n’đhơ bh’rợ pay pa chô k’tiếc ha rêê âng đha nuôr đoọng bhrợ đơớh xang bh’rợ chóh cao su.

N’đhơ cơnh đêếc, tước nâu câi, bh’rợ chóh cao su đoọng pa xiêr đha rựt ha đha nuôr da diing ca coong cắh âi dưr váih la lua. Bấc râu bh’rợ t’mêê dưr váih đhị cr’chăl tal bhrợ chóh cao su cắh âi bơơn xay bhrợ liêm cơnh cr’noọ. Bùi Tấn Sĩ, CTV đài P’rá Việt Nam xay trúih đhr’năng n’nâu đhị apêê chr’hoong da diing ca coong âng tỉnh Quảng Nam đhị bha ar xrắ cơnh đâu:

Đhêêng lấh 1 giờ ra diu, anoo A lăng Tư ma nứih Cơ Tu đh’rứah lâng lấh 40 pr’loọng đha nuôr vel Đồng Râm, thị trấn Thạnh Mỹ, chr’hoong Nam Giang âi lướt moọt ooy crâng chiết dzêệt cao su. Lơi bh’rợ zư x’mir lêy 6 c’moo, tước bêl choom pay đươi, ngai bhréh k’rơ, chiết bấc bhlâng cơnh a noo Tư nắc bơơn 70 r’bhâu đồng cóh muy t’ngay. Ha dang cơnh bêl ahay, đha nuôr acoon cóh bhui har pay đoọng k’tiếc ha Công ty Cao su Nam Giang cơnh lâng p’rơơm choom dưr ca van, nắc nâu câi, zấp ngai zêng k’rang k’uôl đhị râu rạch đha rựt cớ xoọc r’dợ tân léh đhị mặt. a noó A lăng Tư moon:

Bh’rợ lướt chiết dzêệt nắc tơợ 1 giờ ra diu tước 7giờ. Zr’nắh bhlâng. Zên dzêệt la lấh đệ cắh crêê mơ t’ngay pa brhợ lâng cắh zấp đoọng đươi dua cóh pr’loọng đong.

Rạch chô ooy 8 c’moo ahay,gr’hoót moon bhlưa công ty cao su Nam Giang lâng đha nuôr Đồng Râm bơơn xay moon ghít “ Pr’loọng ngai vêy lấh 3 hecta k’tiếc đoọng chóh cao su, vêy bơơn moọt bhrợ công nhân đươi dua lươg, bơơn pay đoọng pr’đươi zư lêy pa bhrợ ta têng, đoọng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; ha dợ pr’loọng n’đoo n’dúp 3 ha k’tiếc nắc muy ting pấh đớp bhrợ khoán, công ty zooi đoọng zên cóh cr’chăl  zư lêy. Bêl tước cr’chăl chiết dzêệt nắc công nhân lâng pr’loọng k’đhơợng khoán vêy bơơn đươi 40% râu cha chô tơợ bh’nơơn dzêệt chiết bhrợ.”

Lâng cóh pa zêng lấh 40 pr’loọng cóh vel Đồng Râm nắc vêy pa bhlâng hắt pr’loọng đong vêy lấh 3 hecta k’tiếc.

ĐoỌng dưr váih công nhân, a moó Bhling Thị Nguyệt ặt cóh vel Đồng Râm, thị trấn Thành Mỹ âi pay đoọng prang 3 hecta k’tiếc ha rêê đoọng ha Công ty cao su Nam Giang. Nâu câi cắh dzợ vêy k’tiếc pa bhrợ nắc đhứh ặt ga bọ ting a đoo. Chơớ hơơ, k’rang k’uôl nắc đoo âng bấc ngai ma nứih chóh cao su cơnh a moó Nguyệt.

3 giờ ra diu lướt pa tước 11 giờ acu vêy ha dợ chô tước đong, dap lêy nắc đhêêng bơơn 50 r’bhâu/cha nắc. n’đhơ cơnh đêếc vêy bêl nắc cắh vêy râu rí. Xoọc đâu pr’loọng đong cu vêy k’tiếc clung nắc âi lấh acu chóh cao su lứch, nâu câi cắh vêy k’tiếc chóh ha roo a bhoo, a tuông a rong dzợ, nắc acu đhứh bhrợ ng’cơnh cậ dzợ, cắh bhrợ nắc công ty công k’đươi apêê n’lơơng moọt chiết lứch, n’đhơ đệ zên apêê đoo công chiết. Lấh ta chóh nắc đhứh bhrợ. Chóh tơợ  tr’nơợp nắc a zi công cắh tộ chóh, chóh tơơm keo nắc n’zâu vêy liêm choom lấh.

Cắh muy ma nứih chiết dzêệt, cắh cậ công nhân, tước nâu câi cơnh muy đội trưởng đớp k’đhơợng khoán chóh cao su cơnh t’coóh Z’râm Ro ặt cóh vel A bhát, chr’val Chà Vàl công ặt đhị đhr’năng cơnh đêếc. Âi tước g’lúh tơợp chiết dzêệt nắc a đoo xó zấp ooy đoọng chơớc lêy bh’rợ râu lơơng đoọng t’mông. Ha dang t’coóh Ro cắh chiết pay dzêệt, đhăm cao su âng đong đoo nắc chô ooy apêê n’lơơng. T’coóh Ro cắh vêy nắc muy cha nắc ặt đhị đhr’năng n’nâu. Cơnh đêếc nặ, đha nuôr ặt zâng râu ta bhúch zấp râu. T’coóh Zơ râm Ro moon:

Ha dang a cu cắh chiết pay, nắc công ty cao su apêê đoo k’đươi công nhân moọt chiết, nắc acu bil k’goóh, cắh vêy râu rí pa chô, apêê đoo chiết apêê đoo đươi dua, n’đhang k’tiếc nắc âng cu pay đoọng, nắc ta lơi k’goóh, ha dợ ha dang acu moọt chiết công cơnh acu lướt bhrợ thuê, bhrợ t’ngay công, cơnh lâng zên ta đoọng nắc 1 kg dzêệt nắc bơr r’bhâu m’pâng a năm, nắc nâu câi cắh mặ tước 100.000 đồng.

Zên dzêệt cao su tơợ 100 ức đồng xiêr dzợ n’dúp 25 ức đồng muy tấn cơnh xoọc đâu, apêê công ty chóh cao su âi pay pa xiêr zên đươi dua đoọng k’đhơợng zư z’lấh t’ngay. Bh’rợ pay pa xiêr zên đươi dua ha ma nứih pa bhrợ zư x’mir lêy cr’đơơng tước râu pay pa chô bhalâng âng đha nuôr công cắh yêm têêm. T’coóh Trương Thu, Phó  Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Cao su Nam Giang- Quảng Nam moon:

Tập đoàn vêy chủ trương pa xiêr hun k’rong bhrợ nắc xoọc đâu công ty công xoọc đươi dua đợ c’lâng bh’rợ n’nắc lâng cóh cr’chăl ha nua nắc hun k’rong bhrợ âng công ty pa bhlâng đệ.

40 r’bhâu hecta k’tiêc âi bơơn tỉnh Quảng Nam pay đoọng ha pêê Công ty chóh cao su. P’rơơm bhrợ cha tơợ dự án cao su đhăm bhứah xoọc  dzoọng đhị bấc râu zr’nắh k’đháp ga mắc cóh Quảng Nam công cơnh apêê tỉnh Miền Trung- Tây Nguyên. Cóh cr’chăl zr’nắh k’đháp n’nâu, đha nuôr pa bhlâng kiêng vêy râu zooi đoọng âng doanh nghiệp chóh cao su lâng n’đhơ nắc chính quyền vel đong.

T’coóh A lăng Mai- Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Giang moon:

Cơnh lâng đha nuôr acoon cóh bêl âi p’too moon tr’xăl tơơm chr’nóh, tơợ tơơm chr’nóh apêê đoo loóih chóh dzang chóh tơơm vêy chr’nắp dal âi k’đháp, lâng nâu câi dưr váih bh’rợ cơnh đêếc, zên câl xiêr ha tộ, râu pa chô âng apêê đoo đệ, nắc ha dang cơnh cắh vêy râu xay trúih p’too moon lâng cắh vêy chính sách loon đơớh ta zooi đoọng nắc pa bhlâng k’đháp p’too moon đha nuôr apêê đoo bhrợ lâng pa bhlâng k’đháp zư lêy tơơm cao su đhị vel đong âng chr’hoong.

Cóh chr’hoong Đông Giang, đhị đâu 8 c’moo đanh, tỉnh Quảng Nam âi pay pa chô lâng pay đoọng lấh 10 r’bhâu hecta k’tiếc ha rêê ha công ty cao su Việt – Hàn. Đớp k’tiếc xang, bấc c’moo đâu, công ty Việt – Hàn  pay k’đhơợng xang n’nắc đớc lơi nắc cơnh. Bil k’tiếc pa bhrợ, đợ ma nứih đha nuôr ặt đhị đhr’năng têy k’goóh. Pếch k’tiếc bhrợ vàng t’bơơn t’mông cơnh bêl ahay nắc lệt xa nay. Lứch c’lâng, đha nuôr Cơ Tu moọt chóh bhrợ k’tiếc âng công ty cao su đoọng bhrợ têng cr’đơơng tước khiếu kiện đanh đươnh. L’lăm ahay, đha nuôr đớp zên chroót k’tiếc 12 ức/hecta. Nâu câi, zấp ngai kiêng pa chô zên ta chroót n’nắc đoọng pay pa rạch k’tiếc pa bhrợ. T’coóh Hồ Văn Bin ặt cóh chr’val Ba, chr’hoong Đông Giang nắc muy ngai cơnh đêếc, t’coóh Bin moon:

Đha nuôr k’đươi công ty cao su pa chô k’tiếc ha đha nuôr, ha dang cắh pa chô nắc đha nuôr cắh năl cơnh bhrợ, ha dang   đha nuôr vêy pr’đơợ nắc đha nuôr pa chô pa zêng đợ zên bêl ahay.

Đhị bêl chính quyền vel đong k’rang k’uôl, cắh yêm ặt tợt ng’cơnh choom zư đớc đhăm cao su âng đha nuôr đớp khoán chóh nắc bh’cộ apêê công ty cao su cậ pa chắp bhrợ t’bhứah đhăm chóh. Cơnh đêếc, nâu đoo nắc râu âng ta toọn? t’coóh Trương Thu- Phó Tổng Giám đốc công tu MTV cao su Nam Giang- Tập đoàn Cao su Việt Nam đoỌng năl:

K’dâng c’moo 2016 n’nâu, công ty zi nắc t’bhlâng bhrợ t’bhứah đhăm chóh đoọng bhrợ t’váih bh’rợ tr’nêng ha ma nứih pa bhrợ.

Zên dzêệt cao su xoọc đâu 25 ức đồng muy tấn, xiêr 4 chu t’ping lâng l’lăm ahay. Cóh bấc hội thảo crêê tước cao su, apêê chuyên gia moon, bhrợ t’bhứah đhăm chóh cao su cóh cr’chăl xoọc đâu nắc cắh vêy u liêm. T’coóh Trần Hữu Nghị- Cơ quan pa dưr cao su alang zư lêy crâng Việt Nam đoọng năl p’xoọng:

Ha lỵ lêy cớ đợ bhr’dzang lướt âng hêê âi liêm glặp n’đắh kỹ thuật, n’đắh tổ chức lâng n’đắh k’đhơợng bhrợ đhị bh’rợ pa dưr tơơm cao su cắh? đoọng tơợ đêếc ahêê công dzợ vêy cr’chăl đoọng bhrợ bhr’lậ đợ bhr’dzang lướt âng hêê lêy cơnh đơớh hân, cắh cậ lêy cơnh nắc râu lệt chêr, ahêê cắh choom la lấh pa hân đoọng t’bhlâng bhrợ  t’bhứah đhăm chóh cao su cắh choom k’đhơợng lêy cơnh xoọc đâu.

Muy ta la tranh cao su pa bhlâng  k’năm k’pặt xoọc dưr tân léh cắh muy cóh Quảng Nam a năm,  nắc n’đhơ pa zêng miền Trung- Tây Nguyên. Ng’cơnh choom bhrợ bhr’lậ đhr’năng âng cao su nắc công dzợ nắc boóp t’moóh cắh vêy choom t’ơơi. Ha dợ đha nuôr, pa bhlâng nắc đha nuôr zr’lụ đha nuôr acoon cóh p’zay ặt zâng lâng zr’nắh k’đháp. Bêl đâu, apêê cơ quan chức năng đh’rứah lâng chính quyền vel đong choom tợt lêy đoọng chơớc lêy c’lâng trứah bhlếh zr’nắh đoọng ha đha nuôr./.

NỖI BUỒN VÀNG TRẮNG

(CTV Bùi Tấn Sỹ )

Gần 10 năm trước, chính quyền các tỉnh miền Trung và cả Tây Nguyên tìm ra hướng đi mới để xóa đói giảm nghèo cho miền núi là trồng cao su. Với diện tích đồi núi, thổ nhưỡng phù hợp, cây cao su sẽ là cây trồng chiến lược. Vậy là chính quyền các địa phương tích cực phê duyệt dự án, công ty cao su vào cuộc vận động người dân chuyển đổi đất rừng và cả việc thu hồi đất rẫy của dân để đẩy nhanh tiến độ trồng cao su.

Thế nhưng, đến nay,câu chuyện trồng cây cao su để giảm nghèo cho đồng bào miền núi chưa trở thành hiện thực. Nhiều hệ lụy nảy sinh trong quá trình triển khai trồng cao su chưa được giải quyết thỏa đáng. 

 #  Mới hơn một giờ sáng, anh ALăng Tư dân tộc Cơ tu cùng hơn 40 hộ dân thôn Đồng Râm, thị trấn Thạnh Mỹ, huyện Nam Giang, đã đi vào rừng cạo mủ cao su. Bỏ công chăm sóc 6 năm, đến kỳ thu hoạch, người có sức khỏe, cạo mủ giỏi như anh Tư thu nhập được 70 ngàn đồng một ngày. Nếu trước đây, bà con dân tộc thiểu số hăm hở giao đất cho Công ty Cao su Nam Giang với mong muốn làm giàu thì nay, ai nấy đều lo lắng trước nguy cơ tái nghèo đang dần hiện ra trước mắt. Anh A Lăng Tư nói:

"Công việc đi cạo mủ là từ 1h sáng đến 7h …Cực lắm. Giá mủ thấp quá không đạt ngày công và không đủ chi phí trong gia đình"

Quay về thời điểm 8 năm trước, thỏa thuận giữa công ty cao su Nam Giang và người dân thôn Đồng Râm được ghi rõ “hộ gia đình nào có trên 3ha đất để trồng cao su, sẽ được nhận làm công nhân hưởng lương, được cấp đồ bảo hộ lao động, đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; còn hộ nào dưới 3ha đất thì chỉ tham gia nhận khoán, công ty hỗ trợ chi phí trong thời gian kiến thiết. Khi đến thời kỳ cạo mủ thì công nhân và hộ nhận khoán sẽ được hưởng 40% lợi nhuận từ sản phẩm mủ khai thác”.

Và trong số hơn 40 hộ dân ở thôn Đồng Râm thì có rất ít số hộ có trên 3ha đất.

Để trở thành công nhân, chị Bling Thị Nguyệt ở thôn Đồng Râm, thị trấn Thành Mỹ đã giao hẳn 3 héc ta đất rẫy cho Công ty Cao su Nam Giang. Bây giờ không còn đất sản xuất đành phải bám theo nó. Nuối tiếc, lo lắng đó là tâm trạng chung của người trồng cao su như chị Nguyệt.  

"3h sáng đi cho đến 11h tôi mới về đến nhà, tính là được 50 nghìn một người, nhưng có hôm là không được. Hiện tại gia đình tôi có đất bằng là tôi trồng cây cao su hết rồi, bây giờ không có đất làm hoa màu nữa, bắt buộc tôi phải làm thôi, không làm thì công ty nó cũng cử người vào cạo hết, rẻ họ vẫn cạo. Lỡ trồng rồi thì phải làm thôi. Trồng từ đầu thì chúng tôi cũng không trồng, trồng cây keo chắc cũng được hơn"

Không chỉ người cạo mủ, hay công nhân, đến ngay như một đội trưởng nhận khoán trồng cao su như ông Zơ Râm Ru ở thôn A Bát xã Chà Vàl  cũng rơi vào cảnh tương tự.  Đã đến kỳ khai miệng cạo mủ thế mà anh phải chạy đôn chạy đáo để tìm công việc khác để kiếm sống. Nếu anh Ru không thu hoạch mủ, diện tích cao su của nhà anh sẽ thuộc về người khác. Anh Ru không phải là trường hợp duy nhất rơi vào hoàn cảnh này. Vậy là nông dân lại thiệt đơn, thiệt kép. Anh Zơ Râm Ru nói:

 "Nếu mình không cạo, thì công ty cao su họ cử công nhân vào cạo thì mình mất trắng, không được gì hết, không được hưởng phần trăm nào hết, họ cạo họ hưởng nhưng đất mình bỏ ra là bỏ không không, còn nếu mình đi cạo cũng giống mình đi làm thuê, làm ngày công, với giá cả ngày công cạo được 1kg mủ  là 2500đ thì bây giờ chỉ không đến 100.000 đồng".  

Giá mủ cao su từ 100 triệu đồng rớt xuống dưới 25 triệu một tấn như hiện nay, các công ty trồng cao su đã cắt giảm chi phí để cầm cự qua ngày. Việc cắt giảm chi phí nhân công chăm sóc dẫn đến nguồn thu nhập chính của bà con nông dân rất bấp bênh. Ông Trương Thu-  Phó TGĐ Công ty TNHH MTV Cao su Nam Giang – Quảng Nam nói

Tiếng phổ thông:  Tập đoàn có chủ trương giảm suất đầu tư thì hiện nay công ty cũng đang áp dụng các biên pháp đó và trong thời gian qua thì suất đầu tư công ty rất thấp

40 ngàn héc ta  đất đã được tỉnh Quảng Nam cấp cho các Công ty trồng cao su. Kỳ vọng làm giàu từ dự án cao su đại điền đang đứng trước những thách thức lớn ở Quảng Nam cũng như các tỉnh miền Trung – Tây Nguyên. Trong giai đoạn khó khăn này, nông dân rất cần sự chia sẻ của doanh nghiệp trồng cao su và cả chính quyền địa phương

Ông A Lăng Mai- Chủ tịch UBND huyện Nam Giang nói:

"Với đồng bào dân tộc thiểu số khi mình đã vận động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từ cây truyền thống sang cây hiệu quả kinh tế đã là khó khăn rồi và bây giờ xảy ra cái việc như thế, giá cả bấp bênh, xuống giá, thu nhập thấp, thì nếu như không có tuyên truyền vận động và không có chính sách kịp thời hỗ trợ thì rất khó động viên bà con họ làm và rất khó bảo vệ cây cao su trên địa bàn của huyện"

Ở huyện Đông Giang, cách đây 8 năm, tỉnh Quảng Nam đã thu hồi và giao hơn 10 ngàn héc ta đất rẫy cho công ty cao su Việt – Hàn. Nhận đất xong, nhiều năm nay, công ty Việt - Hàn bao chiếm rồi để hoang. Mất đất sản xuất, những người nông dân lâm vào cảnh trắng tay. Đào đãi vàng kiếm sống như trước đây là phạm pháp. Hết đường, bà con đồng bào Cơ Tu xâm canh đất của công ty cao su để sản xuất dẫn đến khiếu kiện kéo dài. Trước đây, người dân nhận đền bù 12 triệu 1 héc ta. Bây giờ,  ai nấy muốn trả lại tiền để lấy lại đất làm ăn. Ông Hồ Văn Bin ở xã Ba, huyện Đông Giang là một trường hợp như thế, ông Bin nói:

Dân đề nghị Công ty cao su trả lại đất cho dân, nếu không trả lại thì dân làm sao, nếu dân có đủ điều kiện thì dân trả lại số tiền trước đây.

Trong khi chính quyền địa phương lo lắng, sốt ruột làm sao bảo tồn diện tích cao su mà người dân nhận khoán trồng thì lãnh đạo các công ty cao su tính toán mở rộng diện tích. Liệu rằng, đây là sự nghịch lý? Ông Trương Thu-   Phó Tổng giám đốc Công ty MTV Cao su Nam Giang – Tập đoàn Cao su Việt Nam cho biết:

 Dự kiến năm 2016 này, công ty chúng tôi tiếp tục mở rộng diện tích trồng để giải quyết công ăn việc làm cho người lao động

Gía mủ cao su hiện tại 25 triệu đồng một tấn, giảm 4 lần so với trước đây. Trong các hội thảo liên quan đến cao su, các chuyên gia cho rằng,  mở rộng diện tích cao su trong thời điểm hiện nay là không phù hợp. Ông Trần Hữu Nghị- Cơ quan phát triển Cao su và Bảo vệ rừng Việt Nam cho biết thêm :

Nhìn nhận lại những bước đi của chúng ta đã phù hợp về mặt kỹ thuật, về mặt tổ chức, và về mặt tiếp cận trong phát triển cây cao su hay chưa, để từ đó chúng ta vẫn còn có thời gian để chỉnh sửa những bước đi mà chúng ta coi như vội vàng hay coi như là những sai lầm, chúng ta không nên quá vội vàng để tiếp tục tiến theo con đường mở rộng cao su không kiểm soát được như hiện nay

Một bức tranh cao su rất ảm đạm đang hiện diện không chỉ ở Quảng Nam mà còn ở cả miền Trung – Tây Nguyên. Lời giải nào cho bài toán cây cao su vẫn còn bỏ ngõ. Còn nông dân, nhất là người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp tục đối mặt với những khó khăn. Lúc này, các cơ quan chức năng cùng chính quyền địa phương cần ngồi lại để tìm ra động thái gỡ khó cho người dân./.

---