Cóh pazêng c’moo đăn đâu k’đar dưr váih râu đha nắh vêy bấc ngai kiêng đắh cóh pazêng đông pa câl chr’na đha nắh đhị thành phố ga mnắc, tu râu pr’đươi chr’nắp pa bhlâng ađoo bhrợ t’váih cóh pr’ắt bh’rợ âng k’díc k’điêl. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc cắh vêy bấc ngai n’năl, tơợ đanh đươnh manuýh Cơ Tu ta luôn đươi dua ngoọ cơnh z’nươu lâng xay truíh đoọng ha k’coon ch’chau đay n’năl ooy râu pr’đươi âng c’đar. Cóh t’ruíh: Manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy âng bhươl cr’noon bêl đâu, đhanuôr lâng pr’zớc chêếc n’năl p’xoọng râu pr’đươi âng c’đar ớ.

Muy p’nong c’đar bhất pậ công ga mắc mơ cr’boo têy âng manuýh ta ha, vêy pr’họm pa bhoóc, cắh pr’họm bhoóc t’viêng. Acụ nắc vêy pr’họm ngoọ cơnh pr’họm âng n’năng a liing. Vêy bơr bêệ c’niêng pr’họm tăm, cóh a chắc nắc vêy x’xọc lâng l’glập pr’họm cơnh pr’họm âng cha đhe cóh hoọng. Dzung công vêy pr’họm cơnh pr’họm cha đhe. A chắc âng c’đar vêy cr’chăl, muy cr’chăl nắc vêy x’xóc cơnh pla r’béh. Ađar buôn ắt bấc cóh toor tom đác, k’ruung đác, cắh cậ đhị đhăm k’tiếc vêy tr’clai lâng chuáh lâng bấc xr’náac a xậ, cắh cậ cóh aral da ding, zr’lụ vêy bấc gâm ngút, zr’lụ da ding k’coong… c’đar buôn váih bấc cóh x’ría hân noo ha pruốt tr’nơớp hân noo ch’noọng.

T’coóh Trần Văn Cước ( 56 c’moo) ắt cóh cr’noon Tà Lâu, chr’val Ba ( chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam) xay moon: Manuýh Cơ Tu cóh đâu lêy n’koong, bhơi cóh mặt k’tiếc hân đoo vêy c’đar ắt nắc buôn răng chêết, nắc cóh đêếc vêy k’đar ắt, cha lứch riáh âng t’nơơm bhơi xấc, cắh cậ zr’lụ hân đoo vêy bấc a ọc crâng dưr nắc cóh zr’lụ n’nắc vêy bấc c’đar, tu móh âng a ọc crâng ha ngêết gít pa bhlâng lâng buôn kiêng đắh c’đar n’nâu. Pếch cóh da ding nắc lứch đợ p’nong k’tứi, tu k’tiếc da ding cắh lấh liêm. Kiêng ta bơơn c’đar ga mắc nắc lướt ooy toor tọm đác, k’ruung đác.

Ađoo xay moon p’xoọng: đợ chất dinh dưỡng cóh k’đar bấc pa bhlâng, lêệ ng’đắh nắc yêm lấh mơ lêệ a ọc, yêm cơnh lêệ a tứch, ting n’nắc cr’ăy n’hang, k’bao a chắc a zân âng manuýh Cơ Tu công doọ lấh tu đắh c’đar. Lấh ooy ng’đắh u yêm, bêl đắh c’đar, pân juýh nắc k’rơ lấh mơ… Tu cơnh đêếc xơợng cóh bêl ahay, đợ manúyh Cơ Tu k’van nắc buôn bấc k’điêl, đoọng bhrợ têng crêê cơnh lâng bh’rợ bấc k’điêl, apêê đoo buôn lướt pếch c’đar đoọng đươi. La lua nắc: z’nươu chr’nắp, crêê liêm ha p’lêê hoọng, pa dưr c’rơ, pa dứah đhr’năng k’bao a chắc a zân, k’ăy hoọng, n’hang, zâl đhr’năng der a chắc a zân, mắt cắh choom la lêy gít…

Bêl pếch c’đar, rao pa sạch, p’trọm cóh đác puýh k’dâng 15- 20 phút, xang n’nắc pay pa goóh. Ng’đươi cóh zập t’ngay tơợ 10- 20g cơnh ng’tắp pa nhoonh cắh trọm đớc cóh a lắc.

Ha dang ng’đươi đơớh nắc ahêê tách xooi rao pa sạch, trọm cóh đác sạch, xang n’nắc, a hêê pa trọm cóh đác puýh đoọng n’xiêng choom c’cọ, bêl zêệ bhrợ n’xiêng doọ choom glúh ooy ngoài, lâng a chắc doọ choom bhrậu, cơnh đêếc nắc yêm lấh mơ. Nắc choom cha yết t’tứi đoọng zêệ pr’chớh lâng a tuông t’viêng, zêệ x’roọng lâng đu đủ lâng bha đang, cắh cậ ng’bóh. Manuýh Cơ Tu công xay moon bêl k’nặ bóh nắc ng’roóch luôn c’đar, t’mót nghệ t’mêê. Bhrợ cơnh đâu nắc pa dứah cr’oóh.

Pa đing k’đar doọ ng’đươi n’xiêng, đớc gọ ooy t’pêếh, tước bêl gọ u puýh, lúc c’đar ơy ng’rao sạch đoọng pa đing, n’xiêng âng c’đar glúh nắc zập đoọng pa đing tước u chêện.

K’đar ng’úh lâng tu nhuum ang thiên niên kiện ( k’nặ cơnh t’nơơm cr’đe) nắc râu đha nắh truyền thống, a yêm âng manuýh Cơ Tu. Hân đhơ cơnh đêếc c’đar nắc đhiệp u váih cắh lấh đanh cóh muy c’moo lâng xang bêl túh bhlong, tu cơnh đêếc nắc m’bứi pa bhlâng, cắh vêy bấc manuýh bơơn đươi dua.

Từ điển Đôngk vật lâng khoáng vật bhrợ têng z’nươu cóh VN vêy xrắt gít: c’đar đớp k’rịa, vêy pr’đươi liêm đoọng ha p’lêê hoọng, pa dưr c’rơ pr’ắt bh’rợ díc điêl âng pân juýh, pa dứah cr’ăy hoọng, k’bao dzung têy. Ng’đươi mơ tơợh 10- 20g cóh muy t’ngay, cơnh ng’tắp pa nhoonh cắh cậ trọm cóh a lắc. Z’nươu n’nâu vêy pr’đớc: k’r’bhâu c’moo ng’k’rơ./.