Pân’jứih manứih Cao Lan bêl dưr pậ t’ha nắc lêy bhrợ bhiệc bhan lập minh lâng ting chi’ploọng óih. Xang nặc, apêê nắc vêy bơơn ta xay moon nắc pân’jứih.

Bhiệc bhan ga’rựa pậ, dzợ ta moon nắc chi’ploọng óih, cơnh ngoọ bhiệc bhrợ tr’nơợp lâng mưy pân’jứih Cao Lan. Đhị clung k’tiếc bhứah, câm óih r’rộ roóh cát. Đợ apêê pân’jứih dzoọng pazưm mưy đhị đoọng manứih bhuốih bhrợ ting bhuốih. bêl manứih bhuốih bhrợ ting t’pứih hi’la zên vàng đhị óih 3 chu ha dợ zên vàng doọ choom roóh hư, cơnh đêếc nắc a’bhô dang đươi xơợng, bhiệc chi’ploọng óih nắc tơợp bhrợ, manứih chi’ploọng nắc xơợng lalay cơnh, 2 dzung c’rạch, ặt chi’ploọng đhị đh’rông óih. Hân đhơ cơnh đêếc, xa’nập xập, xọc xăl, dzung têy doọ râu rị bhrêy hư, ha’tụ.

T’coóh Nguyễn Văn Đại, cóh vel Ngọc Tân, chr’val Ngọc Quang, chr’hoong Đoan Hùng, Phú Thọ, xoọc đâu nắc lấh 70 c’moo, dzợ ặt hay k’noọ vinh dự bêl bơơn pấh bhrợ bhiệc bhan ga’rựa pậ: Apêê t’coóh a’hay pay c’xêê 1, zêng apêê đha’đhâm, cắh váih pân’đil, lướt chi’ploọng óih. Nâu đoo nắc moon lên đồng. cắh pachoom nắc cắh vêy choom bhrợ, lêy vêy manứih bhuốih. ngai pachoom nắc vêy choom chi’ploọng.

T’coóh Đại moon, ađay tớt cơnh đêếc nắc 3 r’dưm, 4 t’ngay. Ahêê óch óih bấc bhlâng. Óch đoọng roóh cát liêm xang nặc bhrợ ô vuông 4 góc. Manứih bhuốih bhrợ, hadợ azi nắc chi’ploọng. lướt ooy đâu lêy óih k’chắh tăm đhưnh nắc ma chi’ploọng.

Đợ apêê đha’đhâm ting pấh bhrợ bhiệc chi’ploọng óih nâu nắc lướt đhiêr đhị k’chắh bhrông. Tước bêl manứih bhuốih chi’ploọng nắc ahêê ting chi’ploọng. đợ k’chắh bhrông bhứah mơ 2 mét, dal mơ 3 mét, bhrông bhrăng, hadợ apêê đha’đhâm nắc ting ặt chi’ploọng lâng dzung k’goóh. Manứih Cal Lan moon ngai chi’ploọng đhị óih liêm choom nắc manứih n’nặc vêy liêm choom bhiệc âm.

Bbêl chi’ploọng óih, t’coóh Đại moon nắc xơợng tưn taách, doọ vêy ha’tụ. hadang doọ boọ n’xiêng nắc doọ râu rị.

Pân’jứih Cao Lan vêy chi’ploọng óih nắc vêy choom bhrợ bhiệc bhan pậ chr’nắp, lấh mơ đợ ha y chroo nắc kiêng lướt bhrợ manứih bhuốih, vêy chi’ploọng óih nắc vêy choom bhiệc âm. Hân đhơ cơnh đêếc, bêl bhiệc bhrợ chi’ploọng óih nâu, pân’jứih nắc lêy zư c’la đay. Vêy cơnh đêếc nắc a’bhô dang vêu choom bhrợ p’cắh đoọng zư lêy, bêl ooy cung lêy hoọm đác pô hi’la, hi’la đha’hưm  hoọm pra liêm sạch. Moót ooy đâu bhuốih bhrợ zâp a’bhô dang cóh plêệng, lêy moót ooy đay nắc vêy choom chi’ploọng óih. Hadang cắh vêy nắc chi’ploọng ma ha’tụ bhrêy, căh choom…

Tiến sĩ Trần Văn Hà, Viện acoon cóh học, viện khoa học xã hội VN đoỌng năl, apêê pân’jứih bêl bhrợ têng bhiệc pậ ga’rựa nâu cắh choom ắt đăn lâng k’điêl lâng lêy bhrợ bhiệc liêm chr’nắp bhlâng.

Bhiệc bhan chi’ploọng óih choom bấc ngai pấh bhrợ lâng choom 2-3 vel bhươl đh’rứah pazưm bhrợ. Buôn lêy, đợ t’ngay tơợp c’xêê 1, manứih Cao Lan nắc bhrợ têng bhiệc chi’ploọng óih nâu. Lâng nâu đoo nắc t’ngay bhui har âng prang vel bhươl, tô bhúh./.

Nhảy lửa – Thử thách dành cho đàn ông

Con trai người Cao Lan khi trưởng thành phải làm lễ lập minh và thực hiện thử thách nhảy lửa. Sau đó, họ mới được cộng đồng thừa nhận.

Lễ trưởng thành, hay còn gọi là lễ nhảy lửa, giống như ải thử thách đầu tiên đối với một người đàn ông Cao Lan. Trên bãi đất rộng, đống than củi rực đỏ. Những người đàn ông đứng tụm lại để thầy cúng cao tay làm lễ “nhập đồng”. Khi thầy cúng hơ lá tiền vàng qua đống than 3 lần mà tờ tiền vàng vẫn nguyên vẹn, có nghĩa thần linh đã đồng ý, lễ nhảy lửa chính thức bắt đầu. Người nhảy rơi vào trạng thái lâng lâng, hai chân chụm lại, nhảy lên, nhảy xuống cùng nhịp đôi tay, qua đống than đỏ rực. Vậy mà quần áo, tóc tai, chân tay vẫn nguyên vẹn, không hề có một chút cháy bỏng.

            Ông Nguyễn Văn Đại, ở làng Ngọc Tân, xã Ngọc Quang, huyện Đoan Hùng, Phú Thọ, nay đã ngoài 70 tuổi, vẫn nhớ cảm giác vinh dự khi được tham gia vào nghi lễ trưởng thành: “Các cụ hay tháng Giêng, chiêu toàn nam thanh niên, không có nữ, đến để nhảy lửa. Đấy gọi là lên đồng đấy. Không luyện không làm được đâu, phải có thầy làm. Ai luyện được thì mới nhảy được”.

Ông Đại kể: "Tôi ngồi như thế là 3 đêm, 4 ngày. Ta đốt 1 đống lửa phải hàng mét khối củi. Đốt cho nó cháy đỏ xong rồi gạt nó ra làm thành cái ô vuông 4 góc. Thầy làm phép, bọn tôi nhảy. Đến đấy nhìn thấy lửa than đen xì xì, nhảy vào thôi.

            Những thanh niên tham gia nghi thức nhảy lửa cứ đi vòng quanh đống than hồng. Đến khi thầy cúng ông “nhảy” thì nhảy vào. Đống than bề ngang khoảng 2m, bề dọc khoảng 3m, than củi đỏ rực, mà các thanh niên cứ chân trần lao vào, dẫm tung tóe tàn lửa. Người Cao Lan cho rằng ai nhảy lửa được, nếu có số làm thầy thì người đó mới giỏi việc âm.

            Khi nhảy lửa, ông Đại bảo cảm giác nhẹ lâng lâng mà không bỏng. Chỉ bàn chân mình, nếu dính mỡ thì sẽ hơi bị bỏng, nếu không dính mỡ thì "vô tư".

            Đàn ông Cao Lan, có nhảy lửa được thì mới có tư cách làm việc lớn, đặc biệt là sau này muốn đi làm thầy cúng, có nhảy lửa được mới giỏi việc âm. Nhưng khi thực hiện nghi thức nhảy lửa, người con trai phải giữ gìn bản thân. Có như thế thần linh mới có thể hiển linh để bảo vệ: “Hôm nào cũng phải tắm nước hoa lá, lá thơm tắm gội sạch sẽ. Vào đấy khấn các vị thần trên thượng, thần nhập vào mình thì mới nhảy lửa được. Còn nếu không có, nhảy vào bị bỏng ngay, không thể nhảy được. 

            TS Trần Văn Hà, Viện Dân tộc học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, cho biết người đàn ông khi thực hiện nghi lễ trưởng thành còn không được phép sát sinh, không gần gũi vợ chồng và phải làm việc thiện.

             Buổi lễ nhảy lửa, có thể có nhiều người tham gia và có thể 2 – 3 làng cùng kết hợp. Thông thường, những ngày đầu tháng Giêng, người Cao Lan sẽ tổ chức nhảy lửa. Và đó sẽ là ngày vui của cả bản, cả dòng tộc.