T’coóh A Lăng Việt, acoon cóh Cơ Tu cóh vel Pa Nang, chr’val Tư, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam nắc mưy manứih k’đơơng a’cọ âng đơơng chè a’ngoọn đắh da ding chô chóh đhị bhươn đông. Tơợ chóh lêy c’moo 2016 đoọng lêy bh’nơơn liêm dal, t’coóh Việt t’bhlâng bhrợ t’bhứah, xoọc t’coóh xoọc vêy váih 2ha tơơm chè Ra Zéh. T’coóh A Lăng Việt đoọng năl, bêl ahay, pr’loọng đông t’coóh nắc mưy bhrợ ha rêê, pazưm lêy chóh keo hân đhơ cơnh đêếc nắc mưy zâp t’mung. Tơợ bêl chóh chè a’ngoọn, pr’ắt tr’mung âng pr’loọng đông t’coóh ting pa dưr liêm choom lấh mơ. Lâng bha đưn chè xoọc váih, zâp c’moo nắc vêy pa chô k’dâng 20 tấn, pr’loọng động vêy pa chô lấh 300 ực đồng. lấh mơ chóh lâng bhrợ chè a’ngoọn nâu, t’coóh Việt dzợ k’rong cala máy móc đoọng bhrợ váih trà, tôm đợc pa liêm cóh chi đhung âng đơơng pa cala ooy cr’loọng tỉnh lâng tỉnh lơơng: “Pr’loọng đông zi ting pấh zư lêy cha groong zư pa dưr tơơm chè a’ngoọn. P’cắh liêm ghít tơơm chè a’ngoọn, pa chô bấc zên lấh mơ đợ tơơm chr’nóh lơơng. Pa đhang moon cơnh vel đông zi lấh mơ nắc chóh keo. Ting lêy lâng keo nắc tơơm chè a’ ngoọn pa chô bấc lấh mơ. HTX câl pay đhanuôr bhui har, vêy đhị đoọng pa câl. Ting lêy cơnh pr’loọng đông zi nắc bhrợ cung vêy pa chô mơ 300 ực đồng, zên pa chô bấc, pr’ắt tr’mung têêm ngăn lấh.”

Bêl ahay, đhanuôr cóh chr’hoong Đông Giang chóh chè a’ngoọn ting c’lâng tự chóh bhrợ, xang bêl bơơn bhrợ nắc apêê cung tự tôm bhrợ, nắc chất lượng cắh lấh liêm, têêm ngăn. Đoọng zúp đhanuôr pa dưr zên pa chô, liêm choom tơợ chè a’ngoọn Ra Zéh, vel đông ơy bhrợ pa dưr HTX Nông nghiệp chr’val Tư, t’pấh 20 cha nặc pấh bhrợ. HTX nắc đhị âng đơơng m’ma lâng bhrợ bha lâng đhị câl pay đoọng ooy thị trường. Ting cơnh t’coóh Lê Duy Trường, Gíam đốc HTX nông nghiệp chr’bal Tư đoọng năl, pr’đươi chè a’ngoọn âng HTX bơơn ra pặ nắc pr’đươi OCOP 3 sao cấp tỉnh, bấc chu bơơn âng đơơng triển lãm đhị Hội chợ, bơơn ta mooi chắp kiêng: “HTX p’ghít lêy tước bhiệc p’têết pazưm lâng zâp pr’loọng đhanuôr đoọng pa dưr pa xớc zr’lụ pa đươi pazưm. HTX pấh xa nay bh’rợ OCOP âng tỉnh Quảng Nam, ooy đâu ta mooi năl tước ooy chè nâu. Ooy bhiệc p’têết pazưm HTX chrooi pa xoọng pa dưr dal zên pa chô âng đhanuôr. zâp c’moo HTX âng đơơng ooy thị trường k’dâng 6 tước 7 tấn chè goóh, zên pa chô âng pr’loọng chóh chè p’têết pazưm 60 tước 70 ực đồng đhị mưy c’moo.”

Chè a’ngoọn Ra Zéh bơơn năl tước cơnh mưy râu zanươu ooy Đông y, nắc râu zanươu vêy đhr’năng zư pa dứah 2, 3 cr’ay crêê tước c’lâng tiêu hoá. Đợ c’moo đăn đâu, chè a’ngoọn Ra Zéh cóh chr’val Tư ting t’ngay ting bơơn bấc ngai năl tước. Đợ mơ pa câl chè a’ngoọn ooy thị trường dưr bấc, zên pa câl mơ 120 tước 140 r’bhâu đồng đhị mưy ký chè goóh. T’coóh Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: Chóh chè a’ngoọn zâp c’moo nắc pa chô 3-4 chu, pa chô mơ 8 tước 10 tấn đhị mưy hécta. Ting cơnh t’coóh Tùng, nâu đoo nắc râu tơơm chr’nắp vêy thị trường pa câl têêm ngăn, chr’nắp lấh mơ zâp tơơm chr’nóh lơơng. UBND chr’hoong Đông Giang ơy bhrợ pa dưr dự án zư lêy lâng pa dưr pa xớc chè Ra Zéh lâng chr’val Tư bơơn lêy pay xay bhrợ lêy. T’coóh Đỗ Hữu Tùng đoọng năl cớ, pa zêng đợ đhị k’tiếc chóh chè a’ngoọn cóh vel đông chr’hoong Đông Giang mơ 140ha, ooy đâu 40ha chóh t’mêê lâng cha groong băn pa xoọng 100ha. Pa zêng đợ mơ chè a’ngoọn zâp c’moo bơơn 250 tấn n’goóh. Tu vêy tơơm chè a’ngoọn Ra Zéh, bấc pr’loọng nắc ơy dưr zi lấh đha rứt, pr’ắt tr’mung ting t’ngay ting têêm ngăn: “Đhanuôr chóh chè a’ngoọn zi lấh đha rứt nhâm mâng. Lâng cr’noọ đươi dua bấc, hàng hoá cắh zâp âng đơơng ooy thị trường. Cr’chăl nâu a’tốh, t’bhlâng xay bhrợ bh’rợ quy hoạch zư lêy pa dưr pa xớc tơơm chè a’ngoọn. Lấh mơ, zư lêy tổ pazưm bhrợ, HTX bhrợ têng, câl pay bhrợ pr’đươi chè a’ngoọn. Ha dang bhrợ pa dưr zr’lụ chóh chè a’ngoọn chuyên canh pazưm đoọng bhrợ pa dưr pr’đươi hàng hoá bhrợ liêm choom, ooy đâu zúp đhanuôr pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung, pa xiêr đha rứt nhâm mâng, chrooi pa xoọng liêm choom ooy bhiệc bhrợ pa dưr vel bhươl t’mêê.”

T’coóh Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam đoọng năl, tỉnh Quảng Nam xoọc vêy lấh 500 pr’loọng đhanuôr cóh zâp chr’hoong Đông Giang, Tây Giang, Bắc Trà My, Phước Sơn chóh chè a’ngoọn. Tỉnh Quảng Nam k’đươi moon ngành chức năng zư lêy, pa dưr pa xớc thương hiệu chè a’ngoọn Ra Zéh, lâng bhrợ pr’đơợ zooi zúp m’ma, bhiệc chóh bhrợ lâng chấc lêy c’lâng pa câl đoọng ha pr’đươi chè a’ngoọn: “Ooy Quảng Nam vêy 6 chrt’hoong k’coong ch’ngai, đợ mơ pr’đươi chè a’ngoọn bấc bhlâng. Xoọc đâu chè a’ngoọămchs mưy bơơn bhrợ cóh crâng k’coong tự váih, đhanuôr dzợ đơơng chô chóh pa chô chr’nắp dal ha đhanuôr. Đhanuôr dzợ đươi dua khoa học công nghệ đoọng bhrợ men chè a’ngoọn chr’nắp ha c’rơ tr’mung. Zên pa câl cung dal lấh, têêm ngăn ha đhanuôr. Zooi zúp đhanuôr pa dưr pr’đươi pr’dua OCOP nắc zooi zúp pa dưr pa xớc tơơm zanươu. Azi k’đươi moon Sở Công thương pazưm lâng Sở Nông nghiệp, Liên minh HTX lâng Hội Nông dân pa dưr pa xớc bấc pr’đươi pr’dua zanươu cóh thành phố Đà Nẵng, Hà Nội, thành phố HCM lâng lấh mơ nắc thương mại điện tử zúp đoọng ha đhanuôr./.”

Trồng chè dây giúp người dân miền núi Quảng Nam thoát nghèo

                  PV Tuyết Lê- VOV miền Trrung

        Chè dây Ra Zé đang trở thành một trong những loại cây trồng có thương hiệu đem lại hiệu quả kinh tế cao ở một số huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam. Nhờ loại cây này, hàng trăm hộ đồng bào dân tộc thiểu số đã thoát được nghèo, cuộc sống ngày càng ổn định.

        Ông A Lăng Việt, dân tộc Cơ Tu, ở thôn Pa Nang xã Tư, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam là người tiên phong đưa cây chè dây trên núi về trồng tại vườn nhà. Từ chỗ trồng thử nghiệm năm 2016 cho hiệu quả kinh tế cao, ông Việt tiếp tục mở rộng diện tích, hiện ông đang sở hữu hơn 2 ha cây chè Ra Zé.  Ông A Lăng Việt cho biết, trước đây, gia đình ông chủ yếu làm nương rẫy, kết hợp trồng cây keo nhưng chỉ đắp đổi qua ngày. Từ khi trồng chè dây, cuộc sống của gia đình ông ngày càng được cải thiện. Với đồi chè hiện có, mỗi năm cho thu hoạch khoảng 20 tấn, gia đình ông thu về hơn 300 triệu đồng. Ngoài trồng và khai thác chè dây, ông Việt còn đầu tư máy móc để chế biến thành trà, đóng bao bì cung cấp cho khách hàng ở trong và ngoài tỉnh:“Gia đình tôi tham gia bảo tồn khoanh nuôi cây chè dây. Khẳng định cây chè dây, nguồn lợi thu nhập cao gấp nhiều lần những cây khác. Ví dụ địa phương tôi chủ yếu trồng cây keo. So với giá trị cây keo nguồn lợi cây chè dây thu về gấp vài chục lần. HTX họ mua bà con rất phẩn khởi, có chỗ để bán. Tính trung bình như gia đình tôi làm ở mức cao hơn thu nhập khoảng 300 triệu đồng, nguồn thu lợi rất cao, cuộc sống ổn định.”

       Trước đây, bà con ở huyện Đông Giang  trồng chè dây theo hướng tự phát, manh mún, sau thu hoạch họ tự sơ chế, đóng gói thủ công nên chất lượng không đảm bảo, hiệu quả không cao. Để giúp bà con nâng cao thu nhập, hiệu quả từ chè dây Ra Zéh, địa phương đã thành lập Hợp tác xã  Nông nghiệp xã Tư, thu hút 20 thành viên tham gia. Hợp tác xã là nơi cung cấp giống và làm đầu mối thu mua nguyên liệu, chế biến thành các sản phẩm trà, dược liệu rồi tìm đầu ra, cung cấp cho thị trường. Theo ông Lê Duy Trường, Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp xã Tư, huyện Đông Giang, công suất chế biến chè của Hợp tác xã đạt 2 tạ/ngày. Để đáp ứng nhu cầu thị trường, Hợp tác xã tiếp tục đầu tư máy móc, thiết bị, kỹ thuật nâng cao năng lực sản xuất. Ông Lê Duy Trường, Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp xã Tư cho biết, sản phẩm chè dây của HTX được xếp hạng là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh; nhiều lần được đưa đi triển lãm tại Hội chợ, được khách hàng ưa chuộng: “Hợp tác xã chú trọng đến việc liên kết với các hộ dân để phát triển vùng nguyên liệu tập trung. Hợp tác xã tham gia chương trình OCOP của tỉnh Quảng Nam, qua đó khách hàng biết đến sản phẩm. Thông qua việc liên kết Hợp tác xã góp phần nâng cao thu nhập của người dân. Mỗi năm Hợp tác xã cung cấp ra thị trường khoảng 6 đến 7 tấn chè khô, thu nhập của hộ trồng chè liên kết 60 đến 70 triệu đồng/ năm.”

       Chè dây Ra Zeh được biết đến như một vị thuốc trong Đông y, là loại thảo dược có khả năng chữa được một số bệnh liên quan đến đường tiêu hóa. Những năm gần đây, chè dây Ra Zeh ở xã Tư ngày càng được nhiều người biết đến. Lượng tiêu thụ chè dây trên thị trường tăng mạnh, giá dao động từ 120 đến 140 ngàn đồng/kg chè khô.  Ông Đỗ Hữu Tùng, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: trồng chè dây mỗi năm thu hoạch 3 đến 4 lần, năng suất bình quân đạt từ 8 đến 10 tấn/ha. Theo ông Tùng, đây là loại cây có thị trường tiêu thụ ổn định, giá trị kinh tế cao so với các loại cây trồng khác. UBND huyện Đông Giang đã xây dựng dự án bảo tồn và phát triển cây chè dây Ra zéh và xã Tư được chọn triển khai thí điểm. Ông Đỗ Hữu Tùng cho biết thêm, tổng diện tích cây chè dây trên địa bàn huyện Đông Giang khoảng 140ha, trong đó 40ha trồng mới và khoanh nuôi bổ sung 100ha. Tổng sản lượng chè dây mỗi năm đạt 250 tấn khô. Nhờ cây chè dây Ra Zeh, nhiều hộ đã vươn lên thoát nghèo, cuộc sống ngày càng ổn định:“Bà con nhờ chè dây thoát nghèo bền vững. Với nhu cầu sử dụng nhiều, hàng hoá không đủ cung cấp ra thị trường. Thời gian tới, tiếp tục triển khai công tác quy hoạch bảo tồn phát triển cây chè dây. Đặc biệt duy trì tổ hợp tác, HTX sản xuất thu mua chế biển sản phẩm chè dây. Nếu xây dựng vùng sản xuất cây chè dây chuyên canh tập trung để tạo ra sản phẩm hàng hoá khai thác tốt, qua đó giúp người dân phát triển kinh tế, cải thiện đời sống, giảm nghèo bền vững, góp phần thành công xây dựng nông thôn mới.” 

       Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam cho biết, tỉnh Quảng Nam hiện có hơn 500 hộ đồng bào ở các huyện Đông Giang, Tây Giang, Bắc Trà My, Phước Sơn trồng cây chè dây. Tỉnh Quảng Nam chỉ đạo ngành chức năng bảo tồn, phát triển thương hiệu chè dây Ra Zeh, đồng thời tạo điều kiện hỗ trợ nguồn giống, kỹ thuật và tìm đầu ra cho sản phẩm chè dây: “Tại Quảng Nam có 6 huyện miền núi, lượng nguyên liệu chè dây rất lớn. Hiện nay chè dây không những khai thác ở tại thiên nhiên mà người dân đem về trồng đem lại giá trị kinh tế rất cao. Bà con còn ứng dụng khoa học công nghệ để lên men chè dây có lợi cho sức khoẻ con người. Giá bán cũng được tăng thêm, giải quyết sinh kế cho bà con rất tốt. Hỗ trợ cho bà con nâng sản phẩm thành sản phẩm OCOP là hỗ trợ phát triển dược liệu. Chúng tôi  chỉ đạo Sở Công thương phối hợp với Sở Nông nghiệp, Liên minh Hợp tác xã và Hội Nông dân xúc tiến rất nhiều sản phẩm dược liệu ở thành phố Đà Nẵng, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và đặc biệt là thương mại điện tử giúp cho bà con./.”