Đhanuôr Cơ Tu ắt mamông đanh đươnh cóh truíh da ding k;coong Trường Sơn. Z’lấh bấc xa nay bh’rợ âng lịch sử lâng c’xêê c’moo, manuýh Cơ Tu nắc dzợ zư đớc rau chr’nắp pr’hay la lay âng đhanuôr đay, cơnh bhiệc bhan, xa nấp, tr’coọ xa nul… chr’na đha nắh ty đanh âng manuýh Cơ Tu bấc cơnh, cơnh c’đar, a vị hor, z’rá… đhalum bêl Tết tước ha pruốt chô đhanuôr lâng pr’zớc chêếc n’nă; muy bơr rau chr’na đha nắh âng đhanuôr Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Giang, Tây Giang tỉnh Quảng Nam ớ.

Tước ooy bhươl cr’noon Cơ Tu cóh pazêng t’ngay Tết pr’zớc nắc bơơn cha z’rá. Z’rá, vêy ta lêy nắc rau đha nắh a yêm âng manuýh Cơ Tu. Z’rá pazêng vêy lêệ a đhắh, a xiu, a chim, a đúh, lấh n’nắc nắc dzợ vêy  k’dông, a tứch bhơi, vêy cơnh nắc dzợ vêy a mó, ơy zập pazêng rau đêếc nắc ng’đớc ooy n’coo, xang n’nắc toong đác mơ glặp, lúc zr’ma lâng a xậ arangray. Xang n’nắc, nắc đơơng hor. Rau đha hum cóh n’coo lâng đha nắ n’lơơng nắc bhrợ a yêm lấh mơ.

T’coóh A Lăng Ơớih ắt cóh chr’val Cha Val prá:

Z’rá nắc muy rau đha nắ âng manuýh Cơ Tu. Z’rá nắc choom ng’đươi cóh zấp t’ngay lâng cóh t’ngay bhiệc bhan, t’ngay Tết. Ha dang cóh t’ngay bhiệc bhan, t’ngay Tết nắc ra văng pazêng rau pr’đươi đoọng bhrợ z’rá bấc lấh mơ, a yêm lấh mơ. Đoọng bhrợ z’rá pr’đươi nắc bấc lấh mơ. Cóh z’rá năc vêy lêệ cắh cậ doọ vêy lêệ công choom. Hân đhơ cơnh đêếc, z’rá cắh choom cắh vêy zr’ma đoọng vêy đợ rau đha hum la lay. Rau đêếc nắc A rang ray.

Z’rá nắc ng’cha bêl t’mêê vêy ta hor xang, nắc vêy ng’bơơn xơợng pazêng rau đha hum âng đoo, rau a hạ âng prợ, rau đha hum âng lêệ lâng rau ta tăng âng a guôc. Pazêng rau đha hum n’nâu vêy ta pazum nắc bhrợ t’váih rau a yêm cóh n’tác bêl pay cha. T’ngay Tết, cha z’rá lâng ộm búa nắc a yêm pa bhlâng.

Đh’rứah lâng z’rá, a cuốt nắc rau cắh choom cắh vêy cóh a pậ bhuốih a bhô dang, da dếch pa bhướp. avị cuốt vêy ta bhrợ têng lâng ch’néh đêếp, xang n’nắc đươi a xậ a tơợng đoọng tôm. A ngắh Zơ Râm Rơơm prá:

Ng’tôm a vị cuốt lâng axậ a tơợng. a vị cuốt nắc chr’na âng manuýh da ding k’coong, pa bhlâng nắc âng manuýh Cơ Tu. A vị cuốt nắc đớc đoọng cha cóh zấp t’ngay lâng cóh t’ngay tết. hân đhơ cơnh đêếc, avị cuốt đươi cóh t’ngay bhiệc bha, bêl Tết nắc vêy ta tôm liêm lấh mơ. Kiêng avị cuốt vêy u yêm lâng choom đớc đanh nắc đươi dua bấc ooy bh’rợ zêệ. Ha dang zêệ đớc óih mơ đhêệng cắh choom pa bhlâng bấc oóih lâng công cắh choom pa bhlâng m’bứi óih. Lâng zêệ mơ 8 tiếng nắc vêy u yêm, m’boọt lâng choom đớc đanh.

A vị cuốt hân đhơ ng’bhrợ doọ k’đháp, nắc xay moon rau chr’nắp ooy cr’noọ ty đanh lâng xay p’cắh ooy a coon t’rị âng manuýh Cơ Tu. Tu t’rị nắc muy rau bh’năn chr’nắp cóh pr’ắt tr’mông âng manuýh Cơ Tu, xay p’cắh đoọng ha c’rơ âng bhươl cr’noon, ting n’nắc nắc bh’năn đoọng bhuốih a bhô dang, nắc zung p’têết âng manuýh Cơ Tu lâng a bhô dang, pleng k’tiếc.

A vị hor nắc bấc đhanuôr acoon cóh lứch vêy. Lâng avị hor âng manuýh Cơ Tu, bh’rợ lêy pay n’coo đoọng hor nắc gít pa bhlâng, griing bhlâng nắc cắh vêy đác, a vị u proọng, ha dzợ nhuum bhlâng nắc pa bhlâng bấc đác, a vị u bha trác. Bêl k’nặ hor avị, đhanuôr nắc buôn chong ch’néh đoọng u ra bụ lâng xang n’nắc t’mót ooy n’coo, pay a xậ prị k’nắt pa céch, xang n’nắc đơơng hor. ắt đhị t’pêếh óih, đương ha lơớh n’coo nắc n’coo tơớp tr’đoóc lâng a vị công chêên. Vêy ta hor đhị óih bhrợ ha n’coo a vị dưr tr’đoóc lâng bhrợ t’váih rau đha hum. Bêl k’nặ pay cha, n’coo a vị nắc vêy ta x’lang đoọng u sạch liêm. Vêy bêl nắc choom k’đhơợng n’coo avị ơy ta xạ đoọng pay ch’na, cắh cậ ta cắt c’nắt t’tứi. a vị hor bêl ơ ta x’lang nắc dzợ ta zư đớc a chắc n’coo đơ bhoóc, tơợ đêếc nắc ng’bơơn xơợng lứch đợ rau đha hum a yêm. T’coóh Riáh Đơ, ắt cóh cr’noon Tà Váh prá:

Tr’nơớp nắc ng’trọm ch’néh k’dâng tơợ 1 -2 tiếng đồng hồ. Xang n’nắc nắc ha dzợ pay ch’néh n’nắc t’mót ooy n’coo. Xang n’nắc nắc ng’đơơng hor đhị óih. Xang ng’hor nắc ng’xác lơi n’căr đơ tăm âng n’coo. Cơnh đêếc nắc choom ng’pay đươi.

Pêê rau buáh ty đanh âng manuýh Cơ Tu nắc tr’đin, tà vạc lâng A Viết. tr’đin, tà vạc nắc muy rau buhá vêy ta pay tơợ t’nơơm tr’đin, t’vạc doọ vêy ta zêệ bhrợ, đha hum yêm pa bhlâng. buáh tà vạ vêy ta pay tơợ t’nơơm tà vạc, xang n’nắc n’căr zuôn- muy rau n’căr âng t’nơơm n’loong đớp a xêệp ơy vêy ta pa goóh đoọng dưr váih men. T’đui ooy đhr’năng bấc cắh cậ m’bứi âng n’căr zuôn nắc bhrợ t’váih buáh vêy u ha lêệng mơ ooy lâng đợ a tăng m’bứi cắh bấc. bh’rợ chiết pay buáh tà vạc, tr’đin cắh vêy u buôn, cắh vêy ngai công choom chiết. nắc đợ manuýh vêy kinh nghiệm nắc vêy choom bhrợ biáh a yêm. T’coóh Riáh Đơ xay moon p’xoọng:

Azi đơơng âng m’ma tơợ Lào chô chóh. Bêl t’nơơm tr’đin ga mắc lâng váih t’crô p’lêê nắc t’cắt lơi t’crô p’lêê, đớc lơi tr’long, đươi can, n’coo am, cr’đe đoọng k’độ đác tơợ bha lâng tr’đin. Muy t’ngay tước pay muy chu lâng chô đớc lâng n’căr zuôn đoọng váih men. Tà vạ công cơnh tr’đin. Hân đhơ cơnh đêếc, tà vạc nắc ng’bhrợ gít lấh mơ. Bêl t’nơơm tà vạc váih t’crô p’lêê, nắc tơớp bhrợ x’rang, xang n’nắc m’bhị đoọng tr’long t’crô n’nắc ra bụ. xang bêl ng’bhị nắc ng’chọ đớc mơ 10 t’ngay. Xang 10 t’ngay nắc tơớp cắt tr’bứi. bêl bơơn lêy t’dzơớt đác nắc ơy choom lâng tơợ đêếc nắc pay can, n’coo t’băng đớc lâng cóh t’tun nắc chô đơơng ộm.

A Viết công nắc rau pr’ộm âng manuýh Cơ Tu, vêy ta pị tơợ t’nơơm a tạo, xang n’nắc đớc n’căr zuôn đoọng choom u chéh mơ 7 t’ngay nắc choom pay đươi. Buáh vêy ta đớc đanh nắc yêm lấh mơ. T’ngay tết, manuýh Cơ Tu tr’lum prá xay, hơnh déh c’moo t’mêê đhị Gươl cắh cậ đhị zập pr’loọng đông nắc buôn ộm ta vạc, tr’đin cắh cậ a viết đoọng hơnh déh tết, prá xay rau boóp p’rá la liêm pr’hay lâng đoọng rơơm kiêng muy c’moo t’mêê mamông k’rơ, bh’rợ tr’nêng liêm buôn, pr’loọng đông k’bhố ngăn, bhui har.

ẨM THỰC NGÀY XUÂN CỦA NGƯỜI CƠ TU

Đồng bào Cơ Tu sống lâu đời dọc dãy Trường Sơn.  Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và thời gian, người Cơ Tu vẫn giữ được bản sắc riêng cho dân tộc mình qua các lễ hội, trang phục, âm nhạc …Ẩm thực truyền thống của người Cơ Tu rất đa dạng, phong phú như  c’đar, cơm lam, Z’rá…

Đến làng Cơ Tu trong những ngày tết bạn sẽ được thưởng thức món  Z’rá. Z’rá, được xem là món ăn ngon miệng đặc trưng của người Cơ Tu. Món này bao gồm thịt rừng, cá, chim, ếch, ngoài ra còn kết hợp với kỳ nhông, gà rừng, thậm chí cả thịt chuột núi, khi nguyên liệu đã đầy đủ thì cho tất cả vào trong ống cây lồ ô và đổ thêm một lượng nước vừa phải, bỏ thêm gia vị, và lá arangray. Sau đó, cho ống lồ ô vào bếp lửa. Hương thơm từ lồ ô quyện vào các thực phẩm khác làm tăng thêm vị đậm đà cho món ăn.

Ông Alăng Ơớih ở xã Chà Val, huyện Nam Giang  cho biết: Z’rá là món đặc trưng nhất của người Cơ Tu. Món Z’rá có thể dùng trong ngày thường hoặc ngày lễ tết. Nhưng nếu trong ngày lễ tết thì chuẩn bị nguyên liệu nhiều hơn, ngon hơn. Nguyên liệu để làm món Z’rá rất phong phú đa dạng. Trong món z’rá có thể có thịt hoặc không có thịt. Tuy nhiên, món Z’rá không thể thiếu gia vị để có hương vị đặc trưng. Đó là lá A rang ray.

Z’Rá phải thưởng thức ngay khi còn nóng mới cảm nhận hết được mùi vị làm say lòng người của nó, vị cay nồng của tiêu, ớt đỏ, mùi hanh, the lá, mùi thơm của thịt và vị đắng của đọt mây rừng. Các vị này kết hợp, hòa quyện với nhau tạo nên hương vị đậm đà tan chảy nơi đầu lưỡi. Ngày tết, bên chén rượu thơm nồng cùng với món Z’rá mềm nhuyễn tỏa hương ngào ngạt.

Cùng với món Z’rá, bánh sừng trâu là thứ không thể thiếu trong mâm lễ cúng Giàng, các vị thần và ông bà, tổ tiên. Bánh được làm bằng nếp không có nhân, sau đó dùng lá đót để gói. Bà Zơ râm Rơơm bảo: “Gói bánh cuốt phải gói bằng lá đót. Bánh Cuốt là món ăn đặc trưng của vùng núi, đặc biệt của người Cơ Tu. Bánh Cuốt để ăn thường ngày và  kể cả trong ngày lễ tết. Tuy nhiên nếu bánh dùng trong các ngày lễ hội, đám cưới, têt cổ truyền thì gói đẹp và đều hơn. Muốn bánh ngon và để được lâu ( 7 ngày) phụ thuộc vào quá trình nấu. Nấu bánh để lửa vừa vừa đừng để lửa quá to và quá nhỏ. Và nấu trong 8 tiếng thì bánh mới ngon, dẻo và để được lâu”

Bánh sừng trâu tuy đơn giản, dân dã nhưng mang một ý nghĩa tâm linh truyền thống và tượng trưng cho hình ảnh con trâu của người Cơ Tu. Bởi con trâu chính là con vật thiêng liêng, có ý nghĩa to lớn trong đời sống của đồng bào, biểu hiện cho sức mạnh của ngôi làng, đồng thời là con vật hiến tế lên thần linh, là chiếc cầu nối của người Cơ Tu với thần linh, trời đất.

Cơm lam thì nhiều dân tộc đều có. Với cơm lam của người Cơ Tu, việc chọn ống nứa, ống tre  để nấu cơm phải rất kỳ công, già quá cây  không có nước, cơm sẽ khô, còn non quá nước nhiều, cơm sẽ nhão. Trước khi nấu cơm lam, đồng bào thường ngâm cho gạo mềm và sau đó cho vào từng ống một, lấy lá chuối non nút lại thật chặt và đặt trên bếp lữa đang cháy to. Ngồi bên bếp lửa, cầm ống nứa trở qua trở lại thì ống nứa bắt đầu sôi lên và chín dần. Sức nóng của lửa làm cho hơi nước sôi lên toả mùi thơm ngát. Trước khi mang ra ăn, các ống cơm lam đều được chẻ bỏ bớt phần vỏ nứa bên ngoài cho sạch, chỉ để lại phần lõi bên trong. Khi ăn có thể cầm cả ống cơm lam tách phần nứa còn bám vào để lấy cơm hoặc cắt ra thành từng khúc. Cơm lam khi bóc vỏ phải bóc làm sao để vẫn giữ được lớp vỏ lụa trắng mỏng manh của cây nứa thì mới cảm nhận hết chất thơm ngon, dẻo ngọt của xôi nếp. Ông Ri’ah Đơ thôn Tà Vah, xã Chà Val, huyện Nam Giang cho biết:“Trước tiên là phải ngâm gạo khoảng 1-2 tiếng đồng hồ. sau đó mới lấy gạo đó bỏ vào trong ống lộ ô hoặc nứa. Tiếp theo mới đưa các ống đã bỏ gạo vào lên bếp than nướng. Nướng xong bắt đầu tước phần vỏ ngoài. Và thế là thành phẩm.

Ba loại rượu truyền thống đặc sắc của người Cơ Tu là Tr’đin, Tà Vạc và Aviết. Tr’đin, Tà Vạc là một loại rượu hoàn toàn từ tự nhiên không qua chế biến có vị thơm uống rất ngon. Rượu được lấy từ thân cây, sau đó bỏ thêm vỏ cây Zuôn – một loại cây có vị chát đã được phơi khô cho nó tự lên men. Tùy theo tỉ lệ ít hay nhiều của vỏ cây Zuôn sẽ cho rượu có nồng độ và vị đắng cao hay thấp. Việc khai thác rượu Tr’đin, Tà Vạc không đơn giản và không phải ai cũng lấy được. Phải là những người có kinh nghiệm thì mới lấy được rượu ngon. Ông Riáh Đơ cho biết thêm: “Chúng tôi lấy giống từ bên Lào về trồng. Khi Tr’đin lớn và trổ buồng thi bắt đầu cắt phần trổ, chừa lại phần cuống và dùng can, ống nứa, tre để hứng nước chảy từ cuống của tr’đin. Một ngày đến lấy một lần và về ủ với vỏ Zuôn để lên men.Tà Vạc. Cũng giống như Tr’đin. Tuy nhiên, Tà vạc có khâu làm công phu hơn. Khi cây Tà vạc trổ buồng, mình bắt đầu làm cái giàn, sau đó đánh quanh buồng đó cho mềm. sau khi đánh mềm buồng thì buộc quanh lại để 10 ngày. Sau 10 ngày mới bắt đầu leo lên giàn cắt từng miếng nhỏ. Khi nào thấy buồng nhỏ giọt thi được. Và cũng  lấy can, ống tre để hứng và mang về uống”.

A Viết cũng là loại thức uống phổ biến của người Cơ Tu, được ép từ cây mía, sau đó bỏ vỏ cây Zuôn vào cho tự lên men khoảng một tuần là dùng được. Rượu ủ càng lâu sẽ càng ngon. Ngày tết, người Cơ Tu gặp nhau trò chuyện, chúc mừng năm mới tại Gươl hoặc tại mỗi gia đình thường uống rượu Tà Vạc, Tr’đin hoặc rượu A Viết để chúc tết, trao nhau những lời tốt đẹp và để cầu mong một năm mới sức khỏe, công việc thuận lợi, gia đình ấm no, hạnh phúc.