J’niêng cr’bưn “ xên hươn” c’moo t’mêê âng đhanuôr Thái Tây Bắc vêy chr’nắp nắc đoọng zước tợơ a bhướp a dích, a bhô dang zooi đoọng ha k’bhúh xoọng, acoon cha châu c’rơ liêm, choom bhrợ cha, chr’nóh chr’bếêt bing zơng bing đong. Đhị tợơp c’moo, đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah chếêc năl ooy j’niêng cr’bưn “ xên hươn” c’moo t’mêê âng đhanuôr Thái Tây Bắc đắh bha ar xrắ âng Lường Hạnh, PV Đài TNVN ắt đhị zr’lụ Tây Bắc.

    J’niêng cr’bưn “ xên hươn” c’moo t’mêê âng ma nuýh Thái ơy vêy tợơ a hay a hươn, pa tếêt tợơ lang nâu tước lang n’tốh. J’niêng nâu bơơn ta bhrợ ting k’bhúh xoọng, tô gố, ting cơnh lịch âng ma nuýh Thái, cơnh tô Quàng ta luôn bhrợ têng moót t’ngay Kỷ, tô Lường ta luôn moót t’ngay Ất âng c’moo t’mêê…

    Lalăm bhrợ têng j’niêng “ xên hươn”, c’la đong nắc xay moon lâng tô gố đay tợơ hi dưm t’ngay lalăm. C’la đong nắc bhr’lếêp a lớ đhị toOr bàn thờ, muy bệê thớt, muy bệê k’đhao, muy đhia đớc  a bạ p’nang, a xậ n’jau k’puôl lâng muy bệê cram boóh lệê, muy bệê k’xíc lệê, bơr n’jéh đhuốh ga mắc đoọng t’đang a bhô dang chô cha tết lâng acoon cha châu. Xa nay boóp p’rá bhuốih, t’coóh dzoọng bhuốih Lù Văn Pang, ắt đhị vel Bó, phường Chiềng An, thành phố Sơn La đoọng năl:

      T’ngay brương nắc t’ngay liêm c’xêê crêê, c’moo lứch tết tước, acoon cha châu t’dang apêê a bhướp a dích, a bhô  dang đh’rứah chô ắt tớt lâng acoon cha châu, apêê t’coóh ta pa hay ta zước chô, oó moon nắc ha pêê cắh năl, chô ooy đâu lêy loom luônh liêm ta níh âng acoon cha châu đhị lấh muy c’moo pa bhrợ ta têng…

      Pướih bha nuốih đoọng bhuốih a bhướp a dích, a bhô dang đớc nắc “ pan phườn” pazêng vêy muy p’nong a’ọc chệên, muy đhia bhoóh bhoóc, muy cr’puốt đhuốh, muy t’nôm lệê boóh bha bhăm, muy k’xiíc lệê boóh, muy p’nong a tứch chệên, 2 t’nôm a vị đếêp, 2 chai a lắc, muy choom a vị, muy đôi đhuốh, muy bệê xi, cóh đếêc nắc cắh choom cắh vêy pa ngan xr’roọng a băng k’dúa. Đhị m’pâng bàn thờ, đhanuôr bhrợ boọng đoọng buôn thờ bhuốih, bêl ma nuýh dzoọng bhuốih muy xị nắc xúc muy xi a băng k’dúa, m’bứi a vị đếêp, choom a lắc k’pịt đhị boọng đớc nắc “ hu hóng” đoọng apêê abhướp a dích, a bhô dang cha. Tước đhâng, c’la đong ra văng chr’na đoọng ha t’mooi lâng bhuối a bhô dang. Ma nuýh dzoọng bhuốih nắc đoọng ha ma nuýh đớc pướh chr’na vêy zập pr’dzăm chr’na cóh t’ngay đếêc, xang nắc bhuốih, đớc nắc “ pạt tông”. Lấh mơ bhuốih đhị bàn thờ bha lầngm đhanuôr dzợ bhrợ pướih chr’na bhuốih “ hỏng một”- gian thờ t’pếêh, đớc nắc “ chi phay”. Pướih bh’nuốih nắc vêy muy p’nong a tứch chệên lâng apêê chr’nóh chr’bếêt âng c’la đong ra văng. Ma nuýh dzoọng bhuốih nắc poong pa tếêt bhlưa acoon ma nuýh lâng apêê lang đắh tốh, pa cắh đoọng ha coon cha châu cóh tô bhúh, t’đang a bhướp a dích, a bhô dang chô chrooi đoọng, zúp zooi zập ngai bơơn tệêm ngăn, k’bhộ ca van.

      Bêl mặt t’ngay tợơp lớơp, ma nuýh dzoọng bhuốih nắc tớt bhuốih “ pan phườn” đoọng đơơng apêê a bhô dang chô ooy pleng, đớc nắc “ Sống phi hươn”. Bêl đơớng a bhô chô nắc ma nuýh dzoọng bhuốih t’đang apêê a coon cha châu cóh đong k’rong bắt hương bhuốih đoọng bhô dang cher đoọng c’moo t’mêê c’rơ liêm, lưm bấc râu pr’đoọng, bhrợ cha liêm choom, bh’nơơn bh’rợ liêm dal. T’coóh dzoọng bhuốih Lù Văn Pâng đoọng năl cớ:

      T’đang apêê a bhướp a  dích, a bhô dang chô ộm cha xang, t’coóh dzoọng bhuốih đơơng apêê chô ooy pleng lâng cắh choom ha vil zước đoọng ha coon cha châu bơơn apêê tợơ pleng cher đoọng râu liêm choom, bhrợ cha bh’nơơn dal, c’moo t’mêê nắc vêy bh’nuốih ââj ga mắc lấh đoọng bhuốih a bhô dang.

      Tợơ lấh bêl đơơng apêê a bhô dang chô ooy pleng, acoon cha châu, a đhi noo tô bhúh đh’rứah ộm cha, đha đhâm c’mor đh’rứah hát t’nớơt, t’coóh dzoọng bhuốih hát hơnh déh c’la đong, đớc nắc “ khắp xỏng xên” lâng c’la đong nắc hơnh déh t’coóh dzoọng bhuốih c’moo t’mêê liêm c’rơ đoọng pazêng tô bhúh lâng bhươl cr’noon ting g’nưm đươi dua đhị bhiệc bhuốih cáih. T’coóh Lò Văn Lả- nghệ nhân chếêc lêy, zư đớc văn hoá Thái đoọng năl:

      Đhanuôr Thái zập c’moo vêy j’niêng xên hươn nắc bhuốih a bhướp a dích, a bhô dang. Tr’nợơp nắc bhuốih đoọng năl ơn a bhô dang cóh c’moo hay ơy chrooi đoọng ha đay muy c’moo hay bhrợ cha choom, ha dưr liêm. Râu bơr nắc moót c’moo t’mêê zước đoọng ha bhô dang zooi đoọng ha coon cha châu c’rơ liêm, bhrợ cha choom.

        “Xên hươn” âng đhanuôr  Thái nắc bêl đoọng acoon cha châu hay tước c’rơ g’lếêh âng a bhướp a dích, aconh a căn ơy băn par đoọng pậ banh. Tu cơnh đếêc n’jâu nắc j’niêng cr’bưn liêm chr’nắp nâu bơơn pa trơơi tợơ lang nâu tước lang t’tun./.

Ý nghĩa tục “xên hươn” năm mới của người Thái

            
  Tục “xên hươn” năm mới của đồng bào Thái  Tây Bắc có ý nghĩa để cầu ông bà, tổ tiên phù hộ cho họ hàng con cháu khoẻ  mạnh, ăn nên làm ra, mùa màng bội thu thóc lúa đầy bồ. Nhân dịp đầu xuân năm mới, mời bà con và các bạn cùng tìm hiểu về tục “ xên hươn” năm mới của đồng bào Thái Tây Bắc qua bài viết của Lường Hạnh, phóng viên Đài TNVN thường trú tại khu vực Tây Bắc.

                
      Tục “ xên hươn” năm mới của người Thái có từ xa xưa, truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Tục này được tổ chức theo dòng họ, theo lịch của người Thái như họ Quàng thường tổ chức vào ngày Kỷ, họ Lường thường vào ngày Ất của năm mới ...

    Trước khi tiến hành tục “ xên hươn ”, gia chủ sẽ  trình báo với tổ tiên từ buổi chiều tối hôm trước. Gia chủ mang một chiếu rải trước bàn thờ, một cái thớt, một con dao, một đĩa đựng lá trầu với vôi, một mớ lá dong cuộn theo một cái kẹp tre nướng thịt, một cái xiên thịt, một đôi đũa to để mời tổ tiên về ăn tết với con cháu. Nội dung bài khấn, ông mo Lù Văn Pâng, ở bản Bó, phường Chiềng An, thành phố Sơn La cho biết: “ Ngày mai là ngày lành tháng tốt, năm hết tết đến con cháu mời các cụ tổ tiên về chung vui cùng con cháu, các cụ nhớ nhắc nhở nhau đến, đừng bảo là không biết, về đây chứng kiến cho tấm lòng thành của con cháu qua một năm lao động, sản xuất...”

        Mâm cỗ để thờ cúng tổ tiên gọi là “ pan phườn” gồm có một con lợn luộc chín để nguyên to nhỏ tuỳ theo điều kiện từng gia đình, một bát canh, một đĩa muối trắng, một nắm đũa, một gói thịt băm nướng, một thịt xiên nướng, một con gà luộc chín, 2 gói cơm xôi, 2 chai rượu, một bát ăn cơm, một đôi đũa, một cái thìa, trong đó không thể thiếu bát tô canh măng chua. Chính diện của bàn thờ,  bà con đục lỗ để tiện cho việc thờ cúng, khi ông mo cúng được một hồi ông sẽ dùng thìa xúc măng chua, miếng cơm xôi, chén rượu bón vào chỗ lỗ hổng gọi là “ hu hóng” để cho tổ tiên ăn. Mỗi lần bón ông mo đều có lời mời, có như vậy  tổ tiên mới  ăn. Đến trưa,  gia chủ chuẩn bị bữa cơm đón khách và thờ cúng tổ tiên. Ông mo sẽ cho người dọn một mâm có đủ các món ăn trong ngày đó vào mâm khác, rồi mang lên cúng tổ tiên gọi là “ pạt tông”. Ngoài cúng ở bàn thờ chính, bà con thường làm mâm cỗ cúng “ hỏng một ”-gian thờ đầu hồi, cúng bếp gọi là “ chi phay”.  Mâm cúng có con gà luộc chín và các nông sản do gia chủ chuẩn bị. Ông mo là cầu nối giữa con người với thế giới tâm linh, đại diện cho con cháu trong dòng họ, mời tổ tiên về phù hộ cho mọi người được an khang thịnh vượng.

      Khi mặt trời xế chiều ông mo bắt đầu ngồi vào mâm cúng “ pan phườn” để tiễn các cụ về mường trời còn gọi là “ Sống phi hươn”. Trước khi tiễn các cụ về ông mo gọi con cháu trong nhà đến thắp hương để các cụ phù hộ độ trì cho con cháu năm mới dồi dào sức khoẻ, gặp nhiều may mắn, sản xuất chăn nuôi đạt hiệu quả cao. Ông mo Lù Văn Pâng cho biết thêm: “ Mời các cụ tổ tiên ăn uống xong rồi, ông mo tiễn các cụ về mường trời và không quên cầu cho tổ tiên phù hộ cho con cháu họ hàng làm ăn phát đạt, sang năm sẽ có cỗ to hơn để cúng tổ tiên.”

      Sau khi ông mo tiễn các cụ tổ tiên về mường trời, con cháu, anh em họ hàng cùng nhau ăn uống, thanh niên trai gái cùng nhau hát giao duyên, ông mo hát chúc tụng gia chủ gọi là “ khắp xỏng xên” và ngược lại gia chủ chúc ông mo năm mới dồi dào sức khoẻ để họ hàng làng bản cậy nhờ trong việc thờ cúng tâm linh. Ông Lò Văn Lả nghệ nhân sưu tầm, bảo tồn văn hoá Thái cho biết thêm: “ Đồng bào Thái hàng năm có tục xên hươn là cúng tổ tiên, Việc thứ nhất cúng tổ tiên là để tạ ơn tổ tiên trong năm qua đã phù hộ cho mình một năm qua làm ăn phát tài đi lên. Thứ 2 là sang năm mới cầu mong cho tổ tiên phù hộ cho con cháu dồi dào sức khoẻ làm ăn phát đạt.”

      "Xên hươn” của đồng bào Thái Tây Bắc là dịp để con cháu nhớ ơn công lao của ông bà, cha mẹ nuôi dưỡng sinh thành. Có lẽ cũng vì thế mà tập tục đầy ý nghĩa này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác./.