Hát, t’nơớt Ải Lao nắc muy bh’rợ ty đanh đhiệp ta bhrợ cóh bhiệc bhan Gióng a năm, cr’noon Phù Đổng, Gia Lâm, Hà Nội lâng nắc phường Ải Lao, cr’noon Hội Xá, phường Phúc Lợi, quận Long Biên bhrợ têng. Cóh nghệ thuật trình diễn âng manuýh Việt, đh’rứah lâng hát xoan, hát xuân phả lâng hát dô, hát t’nơớt Ải Lao nắc đợ pr’hát, t’nơớt ty lâng hắt dợ vêy ta zư đớc tước nâu cơy. Cắh muy chr’nắp pr’hay ooy bhr’ươl pr’háy, cơnh ng’hát, hát t’nơớt Ải Lao dzợ xay moon rau chr’nắp ooy a bhô dang, vêy chr’nắp ooy lịch sử, văn hoá nắc đơớh vêy ng’zư đớc, pa dưr.

 Ting cơnh lang bh’lêê lâng rau xay truíh âng pazêng manuýh t’coóh ta ha cóh cr’noon Hội Xá: Phường hát t’nơớt Ải Lao dưr váih đh’rứah lâng lang bh’lêê xay truíh ooy Thánh Gióng. Cóh lang bhua Hùng Vương g’lúh 6, k’tiếc k’ruung Văn Lang vêy arọp Ân n’đắh bắc tước zâl pay k’tiếc. t’coóh Gióng, cr’noon Phù Đổng dzoóc ooy a xêếh nam lướt zâl arọp Ân. Chang k’ruung Thiên Đức, p’niên k’tứi cóh cr’noon Hội Xá n’lêệ n’gươi tơợng t’rị lâng ting t’coóh Gióng lướt zâl arọp. Xang bêl zâl xang arọp Ân lâng xa nay bh’rợ chr’nắp ga mắc, thánh Gióng boọ a xêếh nam chô ooy pleng. K’căn Gióng nắc hay k’coon. P’niên cóh cr’noon Hội Xá vêy bhua k’dua hát t’nơớt đoỌng k’căn Gióng doọ dzợ lấh hay k’coon. Nghệ thuật hát lâng t’nơớt Ải Lao nắc dưr váih tơợ đêếc.

T’coóh Nguyễn Trọng Hinh, Trưởng c’bhúh Ải Lao xay moon: Xoọc đâu, phường Ải Lao dợ zư đớc 12 rau pr’hát ty. Cơnh ng’hát, cơnh ng’đhưưng ch’gâr, n’toong chiing, bh’rợ bhrợ bhuốih… nắc dợ vêy ta bhrợ cơnh ahay. Cóh bhiệc bhan Gióng, phường Ải Lao hát bấc pa bhlâng pr’hát, muy pr’hát vêy muy rau xa nay la lay cơnh, cơnh ng’hát bêl lướt ooy đong p’bhuốih đơơng âng bha nuốih; hát bhuốih đền Thượng; hát bhuối đền Thánh Mẫu (k’căn âng Thánh Gióng); hát sử ( xay truíh cớ bh’rợ Thánh Gióng zâl arọp Ân lâng pr’hát); hát ooy đền xang bêl zâl arọp a bhuy… Bh’rợ nghệ thuật ty đanh n’nâu công vêy cơnh hát la lay, t’đui ooy cr’chăl, zr’lụ nắc pazêng pr’hát vêy ng’hát đoọng crêê cơnh:

Lâng rau chr’nắp pr’hay pa bhlâng âng háy Ải Lao nắc t’váih đợ n’juông 6. 8 nắc đợ pr’hát vêy đợ rau pr’véch, cr’liêng hát p’xoọng t’tun, la lay cơnh lâng pazêng pr’hát cơnh lơơng. Cr’liêng xa nay ta pun p’xoọng, cr’liêng pr’véch pa dưr tơợ 2 n’juông nắc váih 3 n’juông xang n’nắc 8 nhịp. tr’coọ xa nul nắc ch’gâr, là mèn, là sình t’coọ ting cơnh bhr’ươl pr’hát.

Hát, t’nơớt Ải Lao cắh muy chr’nắp pr’hay cóh cơnh ng’hát nắc xa nay âng pr’hát coh pazêng rau pr’hát dợ xay moon rau chr’nắp ooy a bhô dang, xay moon gít rau la liêm pr’hay âng acoon manuýh. Lâng đhr’năng hát đh’rứah bấc ngai, hát t’nơớt Ải Lao ơy ting chrooi đoọng pa dưr rau ma bhuy chr’nắp, pr’hay âng bhiệc bhan Gióng. PGS, TS Nguyễn Văn Huy, Phó Giám đốc Trung tâm pa chắp ch’mêết lêy lâng pa dưr rau chr’nắp âng c’cir văn hoá xay moon:

Tơợ đanh đươnh ahay hát lâng t’nơớt Ải Lao nắc muy rau chr’nắp, chrooi đoọng bhrợ t’váih rau chr’nắp pr’hay âng bhiệc bhan Gióng, pa bhlâng nắc pazêng pr’hát vêy muy rau chr’nắp ooy a bhô dang. Cr’liêng pr’hát, t’nơớt lâng xa nay đớc đoọng ooy Thánh Gióng, Thánh Mẫu vêy ta xay p’cắh. Cóh hát lâng t’nơớt Ải Lao nắc vêy lang apêê văn hoá, pazêng rau xa nay lịch sử nắc vêy ta k’rong xay tơợ bấc lang manuýh. C’cir nghệ thuật n’nâu vêy muy chr’nắp ooy a bhô dang, rau chr’nắp ooy lịch sử văn hoá pa bhlâng choom ng’chắp. Tu cơnh đêéc, ha dang trình diễn cắh zập pazêng pr’hát lâng hát cắh zập n’juông, pazêng c’năl nắc bhrợ bil đợ rau chr’nắp ma bhuy lâng bil rau ta níh liêm âng bhiệc bhan, cơnh lơơng cậ pa xiêr rau chr’nắp cóh nghệ thuật âng c’cir chr’nắp pr’hay n’nâu.

Đh’rứah lâng rau chr’nắp pr’hay cóh ng’hát cơnh véh cr’liêng chữ, tr’xăl cr’liêng xa nay, n’juông pr’hát, p’xoọng cr’liêng xa nay pr’véch nắc bh’rợ hát, t’nơớt Ải Lao công vêy đợ rau xa nay xay moon rơợng griing pa bhlâng, cơnh: manuýh ting pấh phường Ải Lao nắc lứch  pân juýh t’béch g’lăng cóh bhươl cr’noon. Xoọc đâu, phường hát Ải Lao vêy 28 cha nắc, hân đhơ cơnh đêếc đợ manuýh n’năl hát, t’nơớt Ải lao lâng choom pa choom đoọng ha apêê n’lơơng nắc lứch ma t’coóh, manuýh p’niên bhlâng nắc công 35 c’moo, đhị đêếc cậ lang apêê ta đhâm c’mor cắh lấh kiêng ooy rau nghệ thuật n’nâu. Tu cơnh đêếc, phường hát Ải Lao xoọc ắt lâng đhr’năng zr’nắh k’đháp chêếc lêy đợ manuýh ting xay bhrợ. T’coóh Nguyễn Bá Trản, manuýh vêy lấh 30 c’moo hát cóh c’bhúh Ải Lao prá:

Apêê cóh c’bhúh Ải Lao bêl l’lăm ahay azi xay moon nắc pân juýh t’béch g’lăng âng bhươl cr’noon nắc vêy choom ting pấh, ha dợ manuýh âng vel đong n’lơơng nắc cắh choom ting xay bhrợ. Hân đhơ cơnh đêếc c’lâng bh’rợ pa dưr bêl azi ma đhur t’coóh nắc pay apêê lang t’tun xay bhrợ. Ha dang choom t’mót ooy trường hcọ nắc azi buôn pa bhlâng đoọng lêy pay manuýh. P’niên cóh trường ơy choom hát nắc bêl ting mót hát ooy c’bhúh công buôn lấh mơ.

N’năl gít ooy rau chr’nắp âng c’cir, tơợ c’moo 2015 tước nau cơy, Sở VH, TT Hà Nội ơy pazum đh’rứah lâng Trung tâm pa chắp ch’mêết lêy lâng pa dưr rau chr’nắp âng c’cir văn hoá bhrợ têng dự án: Pa chắp ch’mêết lêy, zư lêy j’niêng cr’bưn âng xã hội hát lâng t’nơớt Ải Lao. Xoọc đâu, Trung tâm ơy bhrợ têng sách: Pazêng pr’hát Ải Lao ty lâng nâu cơy, lâng zập 12 rau pr’hát ty vêy ta p’cắh cóh bhiệc bhan Gióng. Ting n’nắc bhrợ têng video ooy rau chr’nắp âng nghệ thuật hát t’nơớt Ải Lao lâng bha ar p’too pa choom lâng đợ rau xa nay ta moóh lâng ta ơơi pa chô rau ta moóh ooy c’cir phường Ải Lao lâng bhiệc bhan Gióng. Đh’rứah lâng pazêng rau bh’rợ chr’nắp pr’hay n’nâu, Sở VH- TT hà Nội ơy bha ar bha ar ta đang moon Bộ VH- TT lâng DL ch’mêết lêy đoọng pr’hát, t’nơớt Ải Lao mót ooy t’nooi c’cir Văn hoá phi vật thể âng k’tiếc k’ruung, đoọng bhrợ t’váih rau liêm buôn đoọng nghệ thuật ty đanh n’nâu vêy ta zư lêy, pa dưr đợ rau chr’nắp ting cơnh xa nay nhâm mâng./.

Độc đáo nghệ thuật hát và múa Ải Lao trong Lễ hội Gióng

Hát, múa Ải Lao là một nghi thức truyền thống chỉ diễn ra ở lễ hội Gióng, làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội và do phường Ải Lao, làng Hội Xá, phường Phúc Lợi, quận Long Biên thực hành. Trong nghệ thuật trình diễn của người Việt, cùng với hát xoan, hát xuân phả và hát dô, hát múa Ải Lao là những điệu hát, điệu múa cổ và hiếm còn được lưu giữ đến ngày nay. Không chỉ độc đáo bởi nhịp điệu, lối hát, hát múa Ải Lao còn mang ý nghĩa tâm linh, có giá trị lịch sử, văn hóa cần được gìn giữ, phát huy.

Theo truyền thuyết và lời kể của những người cao tuổi trong làng Hội Xá: Phường hát múa Ải Lao ra đời gắn với truyền thuyết Thánh Gióng. Vào thời Hùng Vương thứ 6, nước Văn Lang có giặc Ân phương bắc xâm lược. Ông Gióng, làng Phủ Đổng đã cưỡi ngựa sắt phá cường Ân. Qua sông Thiên Đức, đám trẻ trâu ở làng Hội Xá đã cọc trâu lại và đi theo ông Gióng đánh giặc. Sau chiến thắng giặc Ân với chiến công lẫy lừng, thánh Gióng đã cưỡi ngựa sắt về trời. Mẹ Gióng vì thế mà buồn bã thương nhớ con. Đám trẻ trâu làng Hội Xá được lệnh Vua hát múa cho mẹ Gióng vơi đi nỗi nhớ con. Nghệ thuật hát và múa Ải Lao ra đời từ đó.

Ông Nguyễn Trọng Hinh, Trưởng đoàn Ải Lao cho biết: Hiện nay, phường Ải Lao còn lưu giữ, bảo tồn 12 bài hát cổ. Cách hát, cách đánh trống, đánh chiêng, cách làm lễ thánh… vẫn theo lề lối cổ xưa. Trong Lễ hội Gióng, phường Ải Lao hát rất nhiều bài, mỗi bài có một nội dung khác nhau như hát khi vào đền dâng lễ trình; hát thờ đền Thượng; hát thờ đền Thánh Mẫu (người sinh ra Thánh Gióng); hát sử (kể lại sự tích Thánh Gióng đánh giặc Ân bằng lời ca); hát về đền sau khi thắng trận... Loại hình nghệ thuật dân gian này cũng có lối hát riêng độc đáo, tùy từng thời gian, địa điểm mà những bài hát được ứng khẩu cho phù hợp:

Nét đặc sắc nhất của hát Ải Lao là biến những câu 6, 8 thành ra những câu hát có từ láy, từ đệm vào, khác tất cả các loại hình khác. Từ từ đệm, từ láy đưa lên từ 2 câu hát thành ra 3 câu rồi thành 8 nhịp. Nhạc cụ là trống, là mèn, là sinh đánh theo nhịp hát. Ví dụ như câu thế này: “Cây, cây gạo là cao á cao. Trèo á lên á là trèo á lên. Cây, cây gạo là cao á cao. Đồn mà rằng là là hội hội Gióng. Vui vui sao mà là vui a này. Vui vui sao mà là vui a này.”

 Hát, múa Ải Lao không chỉ độc đáo ở lối hát mà nội dung ca từ của các bài hát còn mang ý nghĩa tâm linh, nhân văn sâu sắc. Với đặc tính là hát đồng ca, hát múa Ải Lao đã góp phần làm tăng tính linh thiêng, hào hùng của lễ hội Gióng. PGS-TS Nguyễn Văn Huy, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa cho biết:

Từ xa xưa hát và múa Ải Lao là một phần quan trọng góp phần tạo nên sự đặc sắc của Hội Gióng, nhất là các bài hát có một ý nghĩa tâm linh rất cao. Lời hát, điệu múa và những thông điệp dâng lên Thánh Gióng, Thánh Mẫu được hình tượng hóa và cách điệu hóa. Trong hát và múa Ải Lao có các lớp lang văn hóa, các câu chuyện lịch sử được đúc kết từ bao thế hệ. Di sản nghệ thuật này có một ý nghĩa tâm linh, ý nghĩa lịch sử văn hóa rất đáng trân trọng. Chính vì thế, nếu trình diễn không đầy đủ số bài hát và hát không đầy đủ các câu, các đoạn sẽ làm mất đi, phai mờ đi tính thiêng và mất đi tính trang nghiêm của lễ hội, mặc khác làm giảm cả tính nghệ thuật của di sản độc đáo này.

Bên cạnh sự độc đáo trong lối hát như bẻ chữ, đảo từ, đảo câu, thêm từ láy thì việc trình diễn hát, múa Ải Lao cũng có quy định nghiêm ngặt như người tham gia phường Ải Lao đều phải là trai đinh các giáp trong làng. Hiện nay, phường hát Ải Lao có 28 người, tuy nhiên số người biết hát, múa Ải Lao và có khả năng truyền dạy hầu hết tuổi đã cao, thành viên trẻ nhất cũng đã 35 tuổi trong khi thế hệ trẻ lại không mấy mặn mà với loại hình nghệ thuật này. Vì vậy, phường hát Ải Lao đang đứng trước khó khăn trong việc tìm kiếm lớp người kế cận. Ông Nguyễn Bá Trản, người có trên 30 năm hát trong đoàn Ải Lao cho biết: 

Thành viên của đoàn Ải Lao thì trước kia chúng tôi quy định những trai đinh của làng thì mới được vào tham gia, chứ người của địa phương khác không được vào. Thế nhưng hướng phát triển khi chúng tôi tuổi đã cao rồi thì phải lấy các lớp trẻ. Nếu đưa vào trường học được thì chúng tôi càng dễ chọn được người. Các cháu trong trường học hát thuộc rồi thì khi tham gia vào đoàn sẽ dễ hơn.

Nhận thức giá trị của di sản, từ năm 2015 đến nay, Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa triển khai dự án “Nghiên cứu, bảo vệ tập quán xã hội hát và múa Ải Lao”. Hiện nay, Trung tâm đã xuất bản cuốn sách “Các bài hát Ải Lao xưa và nay”, với đầy đủ 12 bài hát cổ được trình diễn tại Hội Gióng. Đồng thời xây dựng video về giá trị của nghệ thuật hát múa Ải Lao và cuốn tài liệu giáo dục với bộ câu hỏi và gợi ý câu trả lời về di sản phường Ải Lao và hội Gióng. Song song với các biện pháp thiết thực, ý nghĩa này, Sở Văn hóa- Thể thao Hà Nội đã gửi hồ sơ đề nghị Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch xem xét đưa hát, múa Ải Lao vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, nhằm tạo điều kiện thuận lợi để loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này được bảo tồn, phát huy giá trị theo hướng bền vững./.