Ma nứih Khmer ting Phật giáo tu cơnh đêếc zấp đhị vêy ma nứih Khmer ma mông nắc cóh đêếc cắh choom cắh vêy apêê đhr’nong chùa. Chùa cắh muy nắc đhị tước abhô dang nắc dzợ đhị trường pa dạy, xay trúih đợ c’năl pa bhrợ ta têng, trung tâm tín ngưỡng, văn hoá, giáo dục âng cộng đồng. Chùa âi chroi đoọng chr’nắp cóh bh’rợ pa dưr lâng zư dớc râu liêm pr’hay âng văn hoá ma nứih Khmer.

Chùa âng ma nứih Khmer nắc muy bh’rợ za zum mr’cơnh cơnh đình làng âng ma nứih Việt, đong ặt za zum âng đha nuôr apêê acoon cóh zr’lụ Tây Nguyên lâng miền Trung. N’đhơ cơnh đêếc, đhr’nong chùa âng ma nứih Khmer nắc liêm chr’nắp lâng  đha nuôr lấh mơ. Cơnh lâng záp ngai pân jứih, tợơ bêl dzợ tứi pa tước bêl lướt học nắc trường học tr’nơợp nắc đoo chùa. Dưr đha đhâm bơơn zâp ngai moon, ma nưíh n’nắc âi z’lấh đợ c’moo c’xêê tu hành cóh chùa. Xay xơ, pấh a bhuy âng ma nứih Khmer zêng vêy râu ting pấh âng apeee sư sãi. Ma nứih Khmer bhuốih a bhô dang đhị apêê chùa.

Cắh muy nắc muy bh’rợ tôn giáo, pa cắh zấp râu c’lâng pr’chắp, ặt ma mông âng tôn giáo ma nứih Khmer, chùa dzợ ặt k’độ muy c’bhúh kinh sách, kinh luận âng Phật giáo, nắc đhị đoọng đương pấh hơnh t’mooi ch’ngai đăn. Ma nứih Khmer  chắp lêy chùa lâng apêê sư sãi cơnh nắc pr’loọng đong liêm ta níh âng đay.  T’coóh Nguyễn Hùng Vĩ, đong pa chắp ch’mêệt lêy văn hoá ty đanh, moon:

Ma nứih Khmer lêy chùa n’jứah chr’nắp ma bhuy n’jứah liêm ta níh, n’jứah đơơng âng chr’nắp tôn giáo, n’jứah đơơng âng chr’nắp pr’ặt tr’mông, đhị apêê đoo lướt ra vạch đoọng t’moóh xơợng zấp râu cóh pr’ặt tr’mông zấp tngay. Lâng apêê đoo lêy nắc đoo râu hâng hơnh. Zấp râu chrnắp liêm nắc k’rong zêng đoọng ha chùa, apêê đoo hắt k’rong đoọng ha đhr’nong đong âng đay.

Đong chùa âng ma nứih Khmer zấp bêl công bơơn chóh bhrợ ga mắc, ma bhuy, mâng nhâm lâng chr’pợ nắc ta đúc văng, bh’bhung húch,  dal ặt đhị m’pâng khuôn viên. Ma nứih Khmer bhrợ tháp chùa dal nắc tu cóh tín ngương, chr’tốp húch nắc đoo bôl da ding ma bhuy, cóh đêếc apêê abhô dang ặt ma mông lâng băr dzang zấp clang chr’tợp. Phó giáo sư, Tiến sĩ Lâm Bá Nam, trường Đại học Khoa học xã hội lâng nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội, đoọng năl:

Chùa Khmer vêy pr’đhang pa bhlâng liêm la lay, nắc pr’đhang dal, la lay lâng prđhang chùa cóh apêê đồng bằng bắc bộ. cóh muy  bha nụ vel bhươl âng ma nứih Khmer nắc zấp bêl đong chùa công bơơn bhrợ pa dưr cóh muy đhăm k’tiếc dal lâng u n’léh muy cơnh ga mắc liêm cóh m’pâng vel bhươl. Râu ga mắc liêm âng chùa Khmer la lay bhlâng, tu nắc đhị băn t’mông vel bhươl, xay moon pa zêng pr’hoọm âng pr’dhang chùa ting trường phái Nam tông.

Cóh bh’rợ coóch boo lâng pr’đhang đong âng ma nứih Khmer, lấh đhị pr’đhang bh’bhung huch dal, râu buôn lêy bhlâng cớ nắc đoo chr’pợ chùa bơơn coóch boóc bấc râu, cơnh ca xanh Naga, muy râu ting pr’chắp âng ma nứih Khmer nắc vêy c’rơ g’lếh ga mắc cóh Phật giáo. Ca xanh Na ga vêy bấc cơnh pr’dưr pr’dzoọng, 3 a cọ pa cắh đoọng ha plêêng-k’tiếc- ma nứih. 5 acọ nắc pa cắh nam-n’loong- đác- óih- k’tiếc, 6 acọ năc spa cắh ha pân đil, p’lêê k’tiếc, a chắc a zân lâng râu chêệt bil, 7 a cọ nắc pa cắh đoọng ha râu  liêm crêê cóh bh’rợ tu hành lâng 9 a cọ nắc đoo acoon c’lâng k’đơơng dzoóc tước plêêng. Đại đức Dương Quân, chùa Xiêm Cán, tỉnh Bạc Liêu xay moon ghít ooy ca xanh Naga:

Ting cơnh lang ahay trúih, bêl boo ngân, đhí k’rơ, đác nong đhộ. Ca xanh la ha lai pâr gun bhrợ cơnh tr’nợt dal đoọng ha Đức phật tợt. Bêl Đức phật tợt đhị đêếc nắc ca xăn la ha lai pa cắh c’rơ âng đay, t’váih bấc a cọ đoọng cha zêr boo đhí ha Đức Phật. tơợ đêếc, apêê đoo buôn lêy  hình acọ ca xanh la ha lai đoọng t’boọ cóh chùa. Nắc đoọng hay tước c’rơ g’léh âng ca xanh Na ga lâng pr’đhang chùa Khmer buôn đươi dua nắc cơnh ậh.

Ting đong pa chắp ch’mêệt lêy văn hoá ty đanh Nguyễn Hùng Vĩ, bêl tr’piing lâng zấp đoo pr’đhang chùa chiền cóh prang k’tiếc, chùa Khmer bơơn xay moon nắc la liêm pr’hay bhlâng, cơnh nắc muy ta la tranh íh bấc pr’hoọm, xay trúih tín ngưỡng pa bhlâng la lay âng ma nứih Khmer:

 Lêy muy đhr’nong chùa u liêm cra, bhrợ t’váih râu bấc ơl pr’dưr pr’dzoọng. đhị đêếc, lêy mặt lêy âng ma nứih Khmer pa bhlâng liêm ta níh lâng ca van ca bhố. Apêê đoo ca van lấh đha nuôr ặt ma mông zr’lụ sa mạc, zr’lụ băng giá cắh cậ đợ đha nuôr bhrợ cha cơnh ma nứih Kinh.

Chùa Khmer vêy cóh prang apêê tỉnh ĐBSCL, bấc dzoóc tước lấh 450 chùa ga mắc k’tứi. n’đhơ bhrợ têng cóh bấc cr’chăl lịch sử la lay cơnh, n’đhơ cơnh đêếc, pr’đhang  bhrợ, muy đong chùa Khmer zêng nắc muy bh’rợ nghệ thuật, cóh đêếc bấc chùa Khmer ty vêy k’ha riêng c’moo bơơn xay moon nắc c’kir lịch sử văn hoá cấp k’tiếc k’ruung lâng đhị tước la lêy âng t’mooi cóh cr’loọng k’tiếc hêê lâng cóh k’tiếc k’ruung n’lơơng.

Toọt lang, zấp ngai ma nứih Khmer zêng p’têệt đh’rứah lâng bh’rợ âng đong chùa. Nâu đoo nắc n’jứah đhị k’rong đớc r’vai r’ô abhô dang, n’jứah nắc đhị pa too pa choom apêê đha nuôr n’đhơ n’đắh học vấn lâng văn hoá ặt ma  mông cóh  zấp t’ngay. Nâu câi, cóh cr’chăl tr’xăl t’mêê, moọt ặt bhrợ đh’rứah zr’lụ lâng bha lang k’tiếc, râu giao lưu lâng tr’xăl tr’lúc văn hoá n’đắh lơơng ting t’ngay ting k’rơ nắc chùa Khmer công dzợ ặt k’đhơợng bh’rợ chr’nắp, công dzợ chroi đoọng bhrợ pa dưr loom pr’ặt âng zấp ngai ma nứih Khmer./.

CHÙA TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI KHƠ ME

Người Khmer theo tín ngưỡng Phật giáo nên ở đâu có sự hiện diện của họ thì ở đó không thể vắng bóng những ngôi chùa. Chùa không chỉ là điểm đến của tâm linh mà còn là trường dạy học, truyền bá kinh nghiệm sản xuất, trung tâm tín ngưỡng, văn hóa, giáo dục của cộng đồng. Chùa đã góp phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách và gìn giữ bản sắc văn hóa của người Khmer. Bài viết của Lan Anh- PV Đài TNVN:

# (Nền nhạc Ngũ âm Khơ Me)

Chùa của người Khmer là một thiết chế cộng đồng tương tự như đình làng của người Việt, nhà sinh hoạt cộng đồng của bà con các dân tộc ở khu vực Tây Nguyên và miền Trung. Nhưng, ngôi chùa của người Khơme gắn bó mật thiết với người dân hơn nhiều. Với mỗi người đàn ông, từ thời thơ ấu cho đến tuổi đi học thì trường học đầu tiên chính là ngôi chùa. Trở thành người thành niên được cộng đồng công nhận, người đó phải trải qua những năm tháng tu hành ở chùa. Đám cưới, đám tang của người Khmer đều có sự tham gia của các vị sư sãi. Người Khmer thờ tổ tiên tại các ngôi chùa.

Không chỉ là một công trình tôn giáo, thể hiện tất cả tư duy, sinh hoạt của tôn giáo của người Khmer, chùa còn chứa đựng một kho kinh sách, kinh luận của Phật giáo, là nơi để tiếp khách xa gần. Người Khmer trọng vọng ngôi chùa và các vị sư sãi như chính gia đình thân thiết của mình. Ông Nguyễn Hùng Vĩ, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, cho rằng:

"Người Khmer coi ngôi chùa vừa thiêng liêng vừa thân thiết, vừa mang ý nghĩa tôn giáo, vừa mang ý nghĩa hiện sinh của cuộc sống, nơi người ta đi lại để tham vấn bất cứ điều gì trong đời sống hàng ngày. Và người ta coi đó là niềm tự hào. Mọi năng lượng cộng đồng dồn hết cho ngôi chùa chứ người ta ít dồn cho chính ngôi nhà của mình".

Ngôi chùa của người Khmer bao giờ cũng được xây dựng bề thế, trang nghiêm, chạm khắc rất tinh tế, công phu với mái cong, nóc nhọn, tháp cao vút nằm giữa khuôn viên. Người Khmer xây tháp chùa cao bởi trong tín ngưỡng, chóp nhọn chính là đỉnh núi thiêng, trên đó các vị thần linh ngự và lan tỏa theo từng lớp, từng lớp mái. Phó giáo sư, Tiến sĩ Lâm Bá Nam, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội, cho biết:

"Chùa Khmer có kiến trúc vô cùng độc đáo, là kiến trúc cao vút, khác hẳn với kiến trúc của các chùa ở đồng bằng Bắc bộ. Trong một quần thể phum, sóc của người Khmer thì bao giờ ngôi chùa cũng được xây dựng trên một nền đất cao và nó hiện lên một cách sừng sững giữa cộng đồng. Cái bề thế của chùa Khmer khác hẳn, vì nó là nơi nuôi dưỡng cộng đồng, phản ánh toàn bộ sắc thái của kiến trúc chùa theo trường phái Nam tông".

Trong nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc của người Khmer, bên cạnh kiến trúc nóc nhọn cao vút, điều dễ nhận thấy nữa đó là mái chùa thường chạm khắc nhiều hình tượng rắn Naga, một linh vật theo quan niệm của người Khmer là có công lớn trong Phật pháp. Rắn Naga có các hình tượng khá đa dạng, 3 đầu tượng trưng cho thiên - địa – nhân, 5 đầu là kim - mộc - thủy - hỏa - thổ, 6 đầu biểu trưng cho nữ giới, trái đất, thể xác và sự chết chóc, 7 đầu tượng trưng cho sự đắc đạo trong tu hành và 9 đầu chính là con đường dẫn lên thiên đàng. Đại đức Dương Quân, chùa Xiêm Cán, tỉnh Bạc Liêu giải thích về hình tượng rắn Naga:

"Truyền thuyết xưa, lúc mưa to gió lớn, nước tràn ngập. Rắn rồng uốn thân mình tạo thành bệ cao làm chỗ ngồi cho Đức Phật. Khi Đức Phật ngồi trên đó thì con rắn rồng thể hiện sức mạnh làm nhiều đầu để che mưa gió cho Đức Phật. Từ chỗ đó, người ta thường lấy hình đầu rắn rồng để gắn lên mái chùa, nhằm nhớ lại công ơn của rắn Naga và kiến trúc chùa Khmer thường sử dụng như vậy".

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, khi so sánh với bất kỳ kiến trúc chùa chiền trên cả nước, chùa Khmer được đánh giá là đặc sắc nhất, tựa như một bức tranh thêu nhiều mầu sắc, phản ánh tín ngưỡng rất riêng của dân tộc Khmer:

"Nhìn một ngôi chùa nó sặc sỡ, rực rỡ và rất uyển chuyển trong những mảng cấu trúc nhỏ, tạo ra sự ngập tràn hình ảnh. Qua đó, thấy mỹ cảm của người Khmer vô cùng tinh tế và giàu có. Họ giàu có hơn cư dân sống ở vùng sa mạc, vùng băng giá hoặc những cư dân lầm lũi làm ăn như người Kinh. Họ có một nền tảng mỹ quan rất lớn".

Chùa Khmer có ở hầu khắp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, số lượng lên tới hơn 450 chùa lớn nhỏ. Dù xây dựng ở các giai đoạn lịch sử khác nhau nhưng về kiến trúc, mỗi ngôi chùa Khmer đều là một công trình nghệ thuật, trong đó nhiều chùa Khmer cổ có vài trăm tuổi được công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia và là điểm tham quan của du khách trong và ngoài nước.

Cả cuộc đời, mỗi người Khmer đều gắn bó vô cùng chặt chẽ với hoạt động của ngôi chùa. Đây vừa là nơi gửi gắm vong linh tổ tiên, vừa là nơi đào tạo các công dân cả về học vấn và văn hóa cư xử trong cuộc sống hằng ngày. Ngày nay, trong quá trình đổi mới, hội nhập khu vực và thế giới, sự giao lưu và tiếp biến văn hóa với bên ngoài ngày càng rộng lớn thì chùa Khmer vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng, tiếp tục góp phần hình thành nhân cách, tư tưởng của mỗi người dân Khmer./.