Cắh tệêm ngăn vệ sinh chr’na đh’nắh xoọc nắc râu k’rang bhlầng âng ma nuýh đươi dua lâng âng prang xã hội hêê. Zập râu chr’na đh’nắh buôn đươi dua cắh muy âng chô dinh dưỡng nắc dzợ crêê tước c’rơ tr’mông âng acoon ma nuýh xoọc tr’nợơp cung cơnh đắh đanh đươnh. Cơnh đếêc, cơnh choom năl n’đoo nắc chr’na đh’nắh tệêm ngăn lâng n’đoo nắc cắh tệêm ngăn? C’nắt t’ruíh “ ma nuýh pa dứah đh’réh cr’ay cóh bhươl cr’noon” t’ngay đâu nắc xay moon đoọng ha đhanuôr năl đắh đâu:

            # Cóh thị trường xoọc đâu bấc ơl zập râu chr’na đh’nắh cắh tệêm ngăn. Tợơ zập râu p’lêê p’coo, bhơi ra véh dzợ xưa lalấh bấc za nươu tước zập râu lệê, a xiu xưa chất kháng sinh lâng apêê chất bhrợ clợơng lấh ha dợ apêê cơ quan chức năng cắh mặ pa ghít lêy.

            Azi nắc xay moon bơr pêê kinh nghiệm zooi đoọng ha ma nuýh đươi dua năl pazêng râu chr’na đh’nắh xưa za nươu buôn bhrợ bool, lấh mơ đoọng đươi dua.

            # Lâng lệê a’ọc: bêl lêy lệê bấc m’boóch cắh vêy lêy n’xiêng, lệê vêy pr’hoọm bhrôông cơnh lệê k’roọc nắc pazêng lệê bơơn apêê b’băn đươi dua chất bhrợ pa clợơng, bấc chất cortivoid.

            Ting cơnh moon pa rớơt âng Tổ chức Y tế bha lang k’tiếc (WHO): Bêl coon ma nuýh cha crêê râu chr’na vêy bấc chất cortivoid nắc buôn bhrợ rối loạn xăl chất lâng ung thư pa bhloọm.

            # Lâng zập râu bhơi ra véh, p’lêê pa coo pay cha hi la ( bhơi muống, bắp cải, xà lách, mồng tơi…): nắc bêl lêy hi la bhơi nhuum lấh mơ cơnh c’xu, hi la t’viêng tăm, ra chăm lâng zêng liêm doó crêê bha ruy pa hư; nâu đoo nắc pazêng bhơi ra véh crêê ma nuýh chóh bhrợ đươi dua lalấh bấc chất đạm cắh cợ bón hi la lâng phun zập râu za nươu k’chệêt bha ruy, cr’ay ha dợ cắh tệêm ngăn cr’chăl pa đanh. Lâng zập râu bhơi ra véh nâu, cóh thành phần vêy đớc bấc chất đạm nitorat ( NO3) lâng zập râu za nươu zư lêy bhơi ra véh buôn bhrợ cắh liêm tước c’rơ âng acoon ma nuýh.

            # Bơr pêê râu p’lêê cơnh ( cam, quýt, lê, g’lốôc, đào…): Bêl lêy p’lêê ang k’plít, choom đớc danh ha dợ doó xrắh hư; nâu đoo nắc râu p’lêê apêê k’rong câl đươi dua za nươu zư lêy bhơi ra véh đoọng k’chệêt tri lâng vi khuẩn đoọng zư lêy.

            Lâng p’lêê pa níh lâng sầu riêng…: bêl lêy p’lêê đoọm ha dợ múi nắc cắh vêy đha hum cơnh c’xu; nâu đoo nắc p’lêê ơy bơơn apêê k’rong câl bêl dzợ hất lâng nắc đươi dua za nươu tiêm đoọng đấh u đoọm.

            # M’bhộc a tuông t’viêng: ha dang m’bhộc a tuông bhoóc, pậ, k’nhrăm lâng zêng nắc cắh vêy riáh nắc pazêng m’bhộc crêê ta đươi za nươu câl tợơ Trung Quốc. Pazêng m’bhộc a tuông nâu, n’đhơ vêy bấc za nươu độc hại ha dợ cung t’pấh bấc ngai câl đươi.

            # Lâng miến, bún, bánh phở…: Bêl lêy chr’na nâu vêy pr’hoọm bhoóc liêm lấh cơnh c’xu nắc tu ma nuýh bhrợ têng đươi dua za nươi bhrợ tabhoóc lêy a yêm lấh. Ha dang đớc dhị my ri dưm ha dợ doó choom m’íh nắc apêê luúc za nươu zư lêy ( pa bhlầng nắc foocmol) bêl bhrợ têng. Ha dang cha pazêng chr’na nâu nắc bhrợ ca ay màng nhầy âng p’lung lâng c’lâ chr’na.

            # Zập râu a xiu: Bêl băn a xiu lâng bh’năn công nghiệp vêy chất kháng sinh nắc lệê a xiu cắh lấh yêm, đớc đanh buôn ươn. Pazêng a xiu nâu nắc bêl pa xiết lâng úh zệê nắc k’tứi lấh mơ, k’hêng lấh lâng lệê a xiu cắh yêm.

            Bele băn a xiu lâng bh’năn công nghiệp vêy chất kháng sinh nắc lệê cắh griing, đớc đanh buôn ươn.

            # A zi nắc t’mêê xay moon pazêng cơnh đoọng năl ch’na đh’nắh cắh tệêm ngăn. Rơơm kiêng đhanuôr lâng pr’zợc vêy pazêng kinh nghiệm chớih pay chr’na đh’nắh đoọng ha đay zư lêy c’rơ tr’mông đoọng ha c’la hêê lâng ma nuýh đong hêê./.

Cách nhận biết thực phẩm không an toàn

Mất an toàn vệ sinh thực phẩm đang là mối quan tâm hàng đầu của người tiêu dùng và của toàn xã hội. Các loại thực phẩm thiết yếu không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người về trước mắt cũng như lâu dài. Như vậy, làm thế nào để nhận biết được đâu là thực phẩm an toàn và đâu là thực phẩm không an toàn? Tiết mục “ Thầy thuốc của buôn làng” hôm nay sẽ giúp bà con và các bạn về điều này.

 Trên thị trường hiện nay tràn ngập các loại thực phẩm không đảm bảo an toàn: Từ các loại rau quả tồn dư quá nhiều hóa chất độc hại đến các loại thịt, cá tồn dư chất kháng sinh và các chất tăng trọng mà các cơ quan chức năng không thể kiểm soát nổi.

Chúng tôi xin giới thiệu một số kinh nghiệm nhằm giúp người tiêu dùng nhận biết bằng cảm quan những loại thực phẩm thông thường tồn dư các hóa chất độc hại.

# Đối với thịt lợn: Khi nhìn thấy thịt chủ yếu là nạc mà hầu như không có thịt mỡ, thịt có màu đỏ sẫm như thịt bò là những loại thịt mà người chăn nuôi đã dùng chất tăng trọng chứa nhiều hóa chất corticoid.

Theo cảnh báo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Khi con người ăn phải thực phẩm có chứa chất corticoid sẽ gây rối loạn trao đổi chất và ung thư bàng quang.

# Đối với các loại rau ăn lá (rau muống, bắp cải, xà lách, mồng tơi…): Khi thấy lá rau non hơn bình thường, lá màu xanh đen, giòn và hầu như không có vết sâu bệnh hại; đây là những loại rau mà người trồng đã bón quá nhiều phân đạm hoặc phân bón lá và phun các loại thuốc trừ sâu, bệnh nhưng không đảm bảo thời gian cách ly. Đối với những loại rau này, trong thành phần có chứa nhiều đạm nitorat (NO3) và các hóa chất bảo vệ thực vật gây hại tới sức khỏe con người.

# Một số loài quả (như cam, quýt, táo, lê, mận, đào…): Khi nhìn thấy bề mặt quả bóng, bảo quản được lâu không bị thối hỏng; đây chính là các loại quả mà thương lái đã dùng các loại thuốc bảo vệ thực vật nhằm tiêu diệt nấm và vi khuẩn để bảo quản.

Riêng đối với quả mít và sầu riêng…: Khi quả chín nhưng múi lại không có vị thơm đặc trưng; đây là những quả đã được các thương lái thu mua khi còn xanh và đã dùng hóa chất kích thích để tiêm cho nhanh chín.

# Giá đỗ đậu xanh: Nếu thân giá trắng, to, mập, giòn và hầu như không có rễ là những loại giá đỗ đã dùng chất tích nước và diệt phần rễ khi ngâm ủ (điển hình trong các loại hóa chất độc hại này là thuốc SHS có nguồn gốc từ Trung Quốc). Những loại giá đỗ này, mặc dù chứa nhiều hóa chất độc hại nhưng lại rất hấp dẫn người tiêu dùng.

# Đối với miến, bún, bánh phở…: Khi nhìn các loại thực phẩm này có màu trong hơn bình thường là do người sản xuất đã dùng một số hóa chất tẩy trắng trong quá trình chế biến. Nếu miến, bún, bánh phở để qua đêm ở nhiệt độ thường mà không bị ôi, thiu là do người sản xuất đã cho thêm chất bảo quản (chủ yếu là foocmol) khi chế biến. Khi ăn phải những loại thực phẩm này sẽ gây tổn thương màng nhầy của dạ dày và thực quản.

# Các loại cá: Khi nuôi cá bằng thức ăn công nghiệp có chứa chất kháng sinh thì thịt cá kém săn chắc, để lâu dễ bị ươn và ôi thiu. Những loại cá này khi chế biến sẽ bị teo tóp, cá thường có vị tanh hơn bình thường và thịt có vị 'nhạt'.

Khi nuôi cá bằng thức ăn công nghiệp có chứa chất kháng sinh thì thịt cá kém săn chắc, để lâu dễ bị ươn và ôi thiu.

# Chúng tôi vừa giới thiệu cách nhận biết thực phẩm không an toàn. Hy vọng bà con và các bạn có thêm những kinh nghiệm lựa chọn thực phẩm an toàn cho mình để bảo vệ sức khoẻ bản thân và gia đình./.