Công cơnh bấc apêê acoon cóh n’lơơng cóh zr’lụ Trường Sơn- Tây Nguyên, pr’ặt tr’mông âng đha nuôr Xê-đăng cóh tỉnh Quảng
Ting c’lâng bhlâng 40B, azi tước lâng apêê vel bhươl âng ma nứih Xê-đăng cóh dzuung da ding Ngọc Linh crêê bêl đha nuôr cóh đâu xoọc ra văng bhuốih c’lang đác.
Vel 2 Măng Tó, chr’val Trà Cang, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng
Dzoọng đhị apêê tơơm x’nur bơơn taanh bhrợ lâng ra dul cr’đêê lâng pa chăm pa chir zấp cơnh, t’coóh Hồ Văn Thập xoọc bhuốih c’lang đác. T’coóh Thập đoọng năl, ting cơnh a bhướp a dích ahay moon, hân noo pa bhrợ ta têng bơơn xay moon lâng grâm tr’nơợp âng c’moo. Ha dang grâm dưr đơơr l’lăm bêl a chịm Klang pong xul nắc c’moo đêếc buôn ha ul cha, lum bấc rau cắh pr’đoọng pr’đhooi. Ha dợ ha dang grâm dưr đơơr xang bêl a chịm klang plong xul lâng chô boọ cóh toor vel nắc c’moo n’nắc ha roo a bhoo choor chấc, a tứch a óc chấc váih, đha nuôr ca bhố k’rơ… tu cơnh đêếc, đha nuôr Xê-đăng vel 2 Măng Tó, chr’val Trà Cang moon la lay lâng chr’hoong Nam Trà My moon za zum pa bhlâng chắp lêy bh’rợ bhuốih c’lang đác:
Đhr’niêng bhuốih c’lang đác chr’nắp bhlâng nắc đoọng chắp hơnh dang đác lâng công ca văr lâng zước hân noo bhrợ têng t’tun bơơn liêm choom, bh’năn p’rơơi chấc váih, đha nuôr ca bhố k’rơ. Dzợ ma nứih Xê-đăng ma mông nắc đhr’nieng bhuốih c’lang đác công dzợ ặt vêy
Apêê t’ngay tơợp âng c’xêê 3, nắc bêl cr’chăl doó lấh tr’vâng, bêl đha nuôr âi xang xoót pay chô đơơng ha roo chô ooy zơng lâng ra văng bh’dzang moọt bhrợ hân noo chooi chật t’mêê. Đha nuôr Xê-đăng nắc tơợp bhrợ bhr’lậ pa liêm c’lang đác đoọng tơợp bhuốih c’lang đác, nắc đoọng bhuốih dang đác, đơơng đoọng đác ha hân noo t’mêê choor chấc. Đhr’niêng bhuốih c’lang đác âng ma nứih Xê-đăng buôn bơơn bhrợ têng cóh t’kíah t’ngay. T’cool t’ngay tr’nơợp nắc bhrợ têng cóh ting zấp pr’loọng đong, t’ngay thứ t’kíah nắc vêy bơơn bhrợ za zum cóh c’lang đác âng vel. Nâu bêl công đoọng ca coon cha chau lâng dha nuôr vel n’lơơng bhrọ zr’ziêng tước tr’lum tr’lêy, xay prá… Đha nuôr Xê-đăng moon, zấp râu pr’đươi pr’dua nắc zêng vêy r’vai. Tơợ a chị, a vịng pa tước gọ gooi…. Ha dợ đợ apêê n’nắc kiêng choom dưr váih nắc zêng đươi vêy tước đác. Tu cơnh đêếc, zư lêy tu đác nắc đoo zư lêy đha nuôr vel, zư lêy ma mông ma méh. T’coóh Hồ Văn Xiêm, vel 2 Tăk Râng,chr’val Trà Cang moon ghít:
Ma nứih Xê-đăng pa bhlâng chắp lêy đác. Zấp râu ma mông cóh mặt k’tiếc n’nâu zêng đươi vêy đác. Tu cơnh đêếc, xang bêl xoót pêếh lâng bêl ra văng bhrợ hân noo bh’rợ t’mêê ma nứih Xê-đăng zêng bhuốih c’lâng đác. Đh’rứah lâng n’nắc, bhuốih c’lang đác nắc bh’rợ đoọng pa dưr râu đoàn kết âng vel bhươl, p’too moon ca coon cha chau hay tước tô gộ, hay tước tu tơơm đhị vel đong đay âi ma mông đanh đươnh.
Xang bấc đhr’niêng bh’rợ lâng cha ộm, t’nơớt múa cóh t’cool t’ngay tr’nơợp, đhniêng bhuốih c’lang đác nắc tơợp bhrợ têng moọt t’ngay thứ t’kíah đhị c’lang đác za zum âng vel, xang nắc cha ộm cha za zum cóh đong Rông. Moọt bêl đâu, ta pêếh âng đong rông ta luôn cát jôông. Đha nuôr đh’rứah cha ộm, hát xul, bhui har xang bêl xơợng bhrợ zấp đợ đhr’niêng cr’bưn ting crêê âng acoon cóh. Nâu đoo nắc bêl đoọng t’coóh p’niên, pân jứih pân đil bơơn ặt za zum đh’rứah; p’too pa choom đợ c’năl pa bhrợ ta têng lâng đoọng apêê ca coon cha chau năl ghít ooy đhr’niêng cr’bưn, tô gộ âng đay. A va Hồ Thị
Bêl đâu, đợ apêê t’coóh t’ha buôn trúih đoọng ca coon cha chau xơợng ooy tô gộ, a dích a bhướp. zấp râu đhr’niêng cr’bưn chr’nắp bơơn xay trúih cớ đoọng p’too moon đha nuôr cóh vel bhươl, đoọng ha lang p’niên năl chắp xơợng đhr’niêng cr’bưn nắc zư lêy a đay, zư lêy pr’loọng đong lâng vel bhươl.
Đhr’niêng bhuốih c’lang đác âng ma nưúih Xê-đăng nắc râu pa zum bhlưa pr’ặt tr’mông záp t’ngay lâng bh’rợ n’đắh a bhô dang, nắc muy râu pa cắh liêm pr’hay đoọng ha pr’chắp cr’noọ zấp râu zêng vêy r’vai âng đha nuôr da ding ca coong. Nâu đoo công nắc râu liêm pr’hay cóh đhr’niêng cr’bưn âng ma nứih Xê-đăng cóh da ding ca coong Nam Trà My moon la lay lâng tỉnh Quảng Nam moon za zum choom zư đớc lâng pa dưr./.
Lên nóc Xê-đăng mùa cúng máng nước
Cũng giống như các dân tộc thiểu số khác ở khu vực Trường Sơn-Tây Nguyên, cuộc sống tinh thần của người Xê-đăng ở tỉnh Quảng
Theo quốc lộ 40B, chúng tôi lên với những bản làng của người Xê Đăng dưới chân núi Ngọc Linh đúng vào dịp bà con dân bản nơi đây đang chuẩn bị cho lễ cúng máng nước.
Nóc Măng Tó, thôn 2 xã Trà Cang, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam nằm lưng chừng bên triền núi. Những ngôi nhà cheo leo bên vách núi rộn ràng tiếng nói cười. Bà con đang chuẩn bị tổ chức sửa sang máng nước và làm lễ cúng máng nước, cầu mong cho cả làng bước vào một năm mới thịnh vượng hơn. Máng nước tượng trưng cho sự sống của cả làng. Cúng máng nước là một hình thức củng cố cộng đồng làng. Ông Hồ Văn Thập cùng các con cũng đang lui cui, hì hục sửa sang lại nhà cửa, chuẩn bị các lễ vật cần thiết để cúng máng nước của gia đình. Vật lễ để cúng máng nước của đồng bào Xê- đăng ở huyện vùng cao Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam thường có rượu cần, heo, gà, nếp nướng, trầu cau, cá khô… tuỳ theo điều kiện mỗi gia đình. Để có những lễ vật cần thiết dâng lên cúng Giàng, ông bà, tổ tiên, bà con phải vào rừng săn bắt chim, thú rừng và hái nhặt các loại rau, quả rừng, ốc, cua, cá ở các khe suối….
Đứng trước những cây nêu bằng tre được xén dây tua cẩn thận, cổng ngõ trang trí nhiều sợi được tước ra từ cây tre, ông Hồ Văn Thập, đang thực hiện nghi lễ cúng máng nước. Ông Thập cho biết, theo kinh nghiệm cổ truyền, mùa lao động sản xuất được báo hiệu bằng tiếng sấm đầu năm. Nếu tiếng sấm phát ra trước khi con chim klang pong kêu thì năm đó sẽ mất mùa, nhiều bệnh tật đến với người và gia súc. Còn ngược lại tiếng sấm phát ra sau khi con chim klang pong kêu và ríu rít gọi đàn về đậu trên những cây cổ thụ xung quanh nóc, thôn, làm tổ đẻ trứng thì năm đó sẽ được mùa, dân làng đoàn kết, đùm bọc và giúp đỡ nhau... Chính vì thế, đồng bào Xê-đăng thôn 2 Măng Tó, xã Trà Cang nói riêng và huyện Nam Trà My nói chung rất coi trọng việc cúng máng nước: “Tục cúng máng nước mang ý nghĩa tạ ơn thần nước đồng thời cũng cầu cho mùa màng tiếp theo được tốt tươi, vật nuôi sinh sôi đẻ đàn, dân làng ấm no, hạnh phúc. Người Xê-đăng còn thì tục cúng máng nước cũng còn tồn tại.”. Ông Hố Văn Thập nói.
Vào những ngày đầu của tháng 3 hàng năm, đó cũng là khoảng thời gian rảnh rỗi khi bà con đã thu hoạch hạt lúa về kho và chuẩn bị bước vào mùa vụ mới. Bà con Xê-đăng bắt đầu sửa sang lại máng nước để tổ chức lễ cúng máng nhằm cầu Thần Nước (Giang Đak) ban nước cho mùa màng bội thu. Tục cúng máng nước của người Xê-đăng thường được tổ chức trong chín ngày. Tám ngày đầu tổ chức ở từng hộ gia đình, ngày thứ chín sẽ được tổ chức tại máng nước chung của nóc, làng. Đây cũng là dịp để con cháu và bà con anh em láng giềng thân thuộc ở các làng khác gặp gỡ, sum vầy....Bà con Xê-đăng quan niệm, tất cả mọi vật tồn tại đều có linh hồn. Từ cái cuốc, cái rựa cho đến cái nồi, cái ly… Mà những thứ đó muốn tồn tại đều cần đến nước. Vì vậy, bảo vệ nguồn nước chính là bảo vệ dân làng, bảo vệ sự sống. Ông Hồ Văn Xiêm, thôn 2 Tăk Râng, xã Trà Cang nhấn mạnh: “Người Xê-đăng rất coi trọng nước. Mọi sự sống trên trái đất này đều phải cần đến nước. Chính vì thế, sau khi thu hoạch xong và khi bắt đầu làm mùa vụ mới người Xê-đăng đều thực hiện tục lễ cúng máng nước. Đồng thời, cúng máng nước là hình thức củng cố tình đoàn kết cộng đồng và xã hội, giáo dục con cháu nhớ về cội nguồn tổ tiên, nhớ về nguồn nước nơi cộng đồng đã định cư, sinh sống lâu đời.”
Sau những nghi thức và ăn uống, nhảy múa, vui chơi trong tám ngày đầu, tục cúng máng nước chính thức diễn ra vào ngày thứ chín tại máng nước chung của nóc, thôn, rồi tổ chức ăn, uống tại nhà chung (nhà Rông). Vào thời điểm này, bếp lửa nhà rông luôn đỏ bập bùng. Bà con cùng nhau ăn uống, ca hát, nhảy múa, sau khi đã thực hiện những nghi thức theo tín ngưỡng đặc biệt theo đúng truyền thống dân tộc. Đây cũng là dịp để những người già, người trẻ, trai gái quần tụ bên nhau; truyền dạy những kinh nghiệm lao động sản xuất và để các thế hệ con cháu biết thêm về tập tục, nguồn cội của mình. Bà Hồ Thị Nam, 63 tuổi, thôn 2 Tăk Râng, xã Trà Cang, nói: “Dịp này, những già làng thường kể cho con cháu về nguồn gốc, tổ tiên, ông bà. Tất cả những luật tục quan trọng được nhắc lại để khuyên mọi người trong nóc, trong thôn,nhằm giúp thế hệ trẻ biết để tuân thủ mà giữ gìn mình, giữ cho gia đình và cộng đồng thôn nóc.”
Tục cúng máng nước của người Xê-đăng là sự kết hợp hài hòa giữa cuộc sống đời thường và thế giới tâm linh, là một biểu tượng sinh động của tín niệm vạn vật hữu linh của một cư dân miền núi. Đây cũng là nét đẹp trong phong tục, tập quán của người Xê-đăng ở miền núi Nam Trà My nói riêng và tỉnh Quảng Nam nói chung cần được bảo tồn, phát triển./.
Viết bình luận