Zấp bêl ha pruốt chô, bêl plêêng nắc tơợp k’xriu cha kệêt, đợ pô lan nắc tơợp chớh pô pa cắh pr’hoọm đhị râu đh’lúc nhưr, công nắc bêl đha nuôr acoon cóh Tà Ôi cóh chr’hoong da ding ca coon A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế bhui har cha Tết A Za, bhiệc bhan ty đanh pậ chr’nắp bhlâng cóh c’moo âng ma nứih Tà Oi. Tết A za dzợ moon nắc bhiệc bhan ca văr choor, Tết cha ha roo t’mêê âng ma nứih Tà Ôi  ta bhrợ bêl apêê cr’liêng ha roo, a bhoo,a pul a rong… âi bơơn xoót pêếh chô đơơng đớc cóh zơng. Nâu đoo nắc bêl apêê vel bhươl zr’lụ da ding ca coong cóh chr’hoong A lưới bhrợ bhiệc, nắc tơợp n’toong chiing, plong khèn , bhui har t’nơớt hơnh déh Tết A Za. Ha prưốt n’nâu, đha nuôr lâng pr’zớc đh’rứah lâng PV Đài P’rá Việt Nam tước lâng chr’hoong da ding ca coong A Lưới, hơnh Tết A Za lâng đha nuôr Tà Ôi cóh đâu ớ!

Tết A Za âng đha nuôr acoon cóh Tà Ôi buôn tơợp tơợ 6/11 âm lịch lâng đanh đợ tước lứch t’ngay 24/12 âm lịch. N’đhơ cơnh đêếc, ting đhr’niêng âng đha nuôr, bơr t’ngay liêm bhlâng đoọng đương hơnh Tết A Za nắc t’ngay 6/11 lâng t’ngay 24/12 âm lịch, tu nắc đoo bêl mặt bh’rương liêm bhlâng. Đoọng ra văng đương hơnh Tết A Za, pân jứih Tà Ôi nắc đấc ooy crâng lướt t’bơơn a đhăh dzăm, pân đil ra văng ch’nêếh, clóh bhrợ bánh, ra văng taanh đợ ta la a duông n’tuốc liêm bhlâng đoọng pa cắh ha bhô dang. Ting t’coóh Hồ Viên Pưa, ặt cóh chr’val Nhâm, chr’hoong A Lưới, bha nuốih bhuốih a bhô dang cóh bêl bhiệc bhan ca văr choor nắc pa zêng 1 n’coo a xiu, 1 n’coo a mó, 1 p’nong a tứch, a vị hor, a vị c’xai, cuốt, n’dza đh’rứah lâng apêê bh’nơơn âng đha nuôr bhrợ t’váih. Bêl bha nuốih âi bơơn ra văng zấp prang, t’coóh vel đh’rứah lâng apêê ngai pa cắh mặt đoọng ha pêê tô gộ nắc tơợp bhuốih xay trúih lâng lâng a bhô dang n’đắh bh’rợ tr’nêng lâng pr’ặt tr’mông muy c’moo ha nua, đh’rứah lâng rơơm kiêng muy c’moo ca bhố ngăn, choor chấc. t’coóh Hồ Viên Pưa, đoọng năl:

Crêê bêl 5 giờ ra diu, t’coóh vel lâng apêê tô gộ nắc choom k’rong chô ooy gươl đoọng ra văng zấp bh’rợ tr’nêng ha bhiệc bhuốih. Bêl mặt t’ngay plóh nắc xa nul chiing, cha gâr bơơn ch’va tân đôr xay trúih nắc tơợp Tết A za. L’lăm đêếc, muy t’ngay, đha nuôr k’rong hát t’nơớt. bêl đâu, a pêê tô gộ công xay prá dzang c’moo t’mêê nắc vêy bhrợ ha rêê đhuốch ng’cơnh, tal prứah  đoọng t’coóh vel quyết định. Bêl bhuốih, t’coóh vel âi ga vớh dang, a bhuy k’ruung, toom ha dưr ha doóc đoọng hân noo tước bơơn choor.

Bhiệc bhan A Za âng đha nuôr Tà Ôi pa zêng bấc đhr’niêng cr’bưn. Cóh đêếc, A xa a rah ( đhr’niêng rao pứah) bơơn lêy nắc bhiệc bhan chr’nắp, cắh choom cắh vêy cóh apêê bhiệc bhan ga mắc k’tứi âng ma nứih Tà Ôi. Xang bêl đhr’niêng rao pứah nắc tước đhr’niêng Cha Chọt ( bh’rợ ra văng), nâu đoo nắc đhr’niêng xay trúih đoọng ha pêê abhô dang năl acoon a chau cóh vel  đấc ooy crâng, xiêr ooy toọm chơớc lêy apêê ch’na yêm bhuốih abhô dang. Bhiệc bhan Ca coong tro ( bhiệc t’đang r’vai ha roo) nắc bh’rợ bha lâng âng bhiệc bhan A Za. Cóh đhr’niêng n’nâu, ma nứih bhuốih bhrợ bhiệc t’đang r’vai ha roo moọt ooy đong pấh bhiệc bhan đh’rứah lâng zấp râu m’ma chr’nóh n’lơơng. Xang bêl bhrợ xang đợ apêê bh’rợ n’nâu, t’coóh vel vêy tơợp bhuốih  apêê r’vai chr’nóh n’lơơng, a bhuy toọm đác, đhí, da ding…. Bh’rợ bhuốih a bhướp a dích lâng apêê ngai lấh bil.

Cóh xa nul chiing cha gâr r’rộ r’răm âng t’ngay Tết A za âng vel đay, t’coóh Viên Đăng Minh tơợp pa nhưa bhuốih:

Ơi a bhô dang, c’moo ty âi lứch, c’moo t’mêê âi tước. c’moo ty, hân noo bơơn bhrợ âi ặ u liêm. Rơơm kiêng a bhướp a dích, a bhô dang ha dưr ha doÓc đoọng ha c’moo t’mêê ha roo a bhoo chặt váih liêm, bơơn choor chấc bing zơng bing đong. Pr’ặt tr’mông âng đha nuôr bơơn ca van ca bhố.

Tết A za cắh muy nắc bhiệc bhan, nắc t’ngay Tết bhui har nắc dzợ đoọng bêl đha nuôr acoon cóh Tà Ôi pa cắh loom luônh chắp hơnh tước apêê a bhô dang, năl chắp hơnh r’vai ha roo âi băn t’mông zấp lang ca coon cha chau. Ting pấh bhiệc bhan A za, đha nuôr acoon cóh Tà Ôi ca văr a bhô dang ha dưr ha doóc đha nuôr vel bơơn ma mông têêm ngăn, doó ca ay jéh, ha roo a bhoo dưr liêm. Nâu đoo nắc bêl đoọng apêê pr’zớc p’niên Tà Ôi năl p’xoọng ooy văn hoá ty đanh âng acoon cóh đay. Hồ Văn Liên, muy cha nắc p’niên ma nứih Tà Ôi xay moon:

T’ngay đâu ting pấh bhiệc bhan A za, c’la cu công cám ơn apêê abhô dang âi ha dưr ha doóc đoọng muy c’moo bhrợ bhiệc âng cu lâng rơơm kiêng bh’rợ tr’nêng c’moo ha y vêy liêm choom lấh. Đhị bhiệc bhan n’nâu, a cu công rơơm kiêng râu liêm pr’hay âng đha nuoro zi bơơn zư đớc, bơơn pa dưr lâng xay trúih bhứah tước zấp ngai, zấp vel đong n’lơơng. Tu nâu đoo nắc bhiệc bhan đơơng âng râu liêm chrnắp, đoọng lêy tinh thần âng đha nuôr cóh pr’ặt tr’mông, bhrợ têng rơơm kiêng tước râu liêm crêê bhlâng

Pr’lứch bh’rợ bhuốih, đợ đha đhâm c’mâr Tà Ôi đhị xa nập âng acoon cóh đay bấc râu pr’hoọm nắc cr’đhơợng têy đhị pr’múa A za, tân tung da dặ… Xa nul chiing cha gâr, xa nul khèn chr’va đơơr prang da ding ca coong hr’lúc lâng bhr’ươr k’lới, Cha chấp âng pân đil pân jứih Tà Ôi, xay moon muy c’moo t’mêê âi chô lâng vel đong da ding ca coong./.

Mùa xuân, vui  Tết A Za với đồng bào Tà Ôi

    Mỗi độ xuân về, khi tiết trời bắt đầu se lạnh, những nhánh lan rừng đua nhau khoe sắc trong làn sương trắng bồng bềnh, cũng là lúc đồng bào dân tộc Tà Ôi ở huyện vùng cao A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế nhộn nhịp cùng Tết A Za, lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm của tộc người Tà Ôi. Tết A Za hay còn gọi là lễ hội cầu mùa, Tết cơm mới của người Tà Ôi diễn ra khi những hạt lúa, bắp ngô, củ sắn… đã được thu hoạch đem cất vào kho. Đây là lúc các bản làng vùng cao ở huyện miền núi A Lưới trẩy hội, bắt đầu những hồi cồng chiêng, những điệu khèn, điệu múa hay nhất đón chào Tết A Za.

  Tết A Za của đồng bào dân tộc Tà Ôi thường được bắt đầu từ mồng 6/11 âm lịch và kéo dài đến hết ngày 24/12 âm lịch. Tuy nhiên, theo quan niệm của bà con, hai ngày tốt nhất để đón Tết A Za là ngày mồng 6/11 và ngày 24/12 âm lịch, vì đó là thời điểm mặt trăng đẹp nhất. Để chuẩn bị đón Tết A Za, đàn ông Tà Ôi phải lên rừng đi săn, xuống suối bắt cá, phụ nữ thì chuẩn bị gạo nếp, xay gạo làm bánh, tự tay dệt những tấm Zèng đẹp nhất để dâng lên Giàng và các thần linh. Theo ông Hồ Viên Pưa, ở xã Nhâm, huyện A Lưới, lễ vật dâng lên Giàng trong lễ hội cầu mùa gồm 1 ống cá, 1 ống chuột rừng, 1 con gà, cơm nếp nướng trong ống tre, cơm trắng, bánh A quát, rượu cần cùng các sản vật do bà con làm ra. Khi lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, già làng cùng các vị đại diện cho các họ bắt đầu lễ cúng để báo cáo với Giàng, các thần, tổ tiên về công việc sản xuất và cuộc sống một năm qua, đồng thời cầu mong một năm mới ấm no, hạnh phúc, mùa màng tốt tươi. Ông Hồ Viên Pưa cho biết: “Đúng 5 giờ sáng, già làng và các dòng họ phải tập trung về nhà rông để lo đầy đủ các thủ tục cho lễ cúng. Khi mặt trời mọc là tiếng chiêng, tiếng trống được vang lên báo hiệu bắt đầu Tết A Za. Trước đó một ngày, bà con tập trung ca hát, nhảy múa. Lúc này, các dòng họ cũng bàn bạc sang năm mới sẽ làm nương rẫy như thế nào, phát dọn ra sao để già làng quyết định. Khi cúng, già làng sẽ cầu xin Giàng, thần Sông, thần suối phù hộ để vụ mùa tới được bội thu.”

    Lễ hội A Za của đồng bào Tà Ôi gồm nhiều nghi lễ. Trong đó, A xa a rah (lễ tẩy rửa) được xem là nghi lễ quan trọng, không thể thiếu được trong các lễ hội lớn nhỏ của người Tà Ôi. Sau lễ tẩy rửa là đến nghi lễ Cha chọt (lễ chuẩn bị), đây là nghi lễ báo cho các vị thần linh biết là con cháu trong làng sẽ lên rừng, xuống suối tìm kiếm các món ngon vật lạ dâng lên Giàng và các thần linh. Nghi lễ Ka coong tro (lễ mời mẹ lúa) là phần chính của lễ A Za. Trong nghi lễ này, thầy cúng làm lễ mời mẹ lúa vào nhà chính dự hội cùng các loại giống cây trồng khác. Sau khi hoàn thành các nghi lễ trên, già làng sẽ thực hiện lễ cúng các vị thần giống cây trồng, thần sông, suối, gió, núi…, lễ cúng Tổ tiên và những người đã khuất.

      Trong tiếng chiêng trống rộn ràng của ngày Tết  A Za của làng mình, ông Viên Đăng Minh cất lời cúng Giàng và các vị thần linh: “Ơi Giàng, năm cũ đã qua, năm mới đã đến. Năm cũ, mùa màng thu hoạch rất tốt rồi. Cầu mong Giàng phù hộ để năm mới lúa lên tốt, ngô lên tốt, thu hoạch đầy sập, đầy kho. Cuộc sống của bà con được no đủ, mùa màng tốt tươi.”

      Tết AZa không chỉ là lễ hội, là ngày Tết vui tươi nhộn nhịp mà còn là dịp để đồng bào dân tộc Tà Ôi thể hiện lòng thành kính đến các vị thần linh, lòng biết ơn mẹ lúa đã nuôi dưỡng lớp lớp con cháu từ thế hệ này đến thế hệ khác. Tham gia lễ hội A Za, bà con dân tộc Tà Ôi cầu mong thần linh phù hộ cho dân làng được sống yên vui, không ốm đau, dịch bệnh, mùa màng tốt tươi. Đây còn là dịp để các bạn trẻ Tà Ôi hiểu biết thêm về văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Hồ Văn Liên, một bạn trẻ người Tà Ôi chia sẻ: “Hôm nay được tham gia lễ hội A za  bản thân em cũng cám ơn các vị Giàng, các vị thần đã phù hộ cho một năm làm việc của mình và mong muốn công việc năm tới sẽ thuận lợi hơn. Qua lễ hội này, em cũng mong muốn bản sắc văn hóa của đồng bào mình được bảo tồn, phát huy, được quảng bá rộng rãi hơn đến với các dân tộc khác, địa phương khác. Vì đây là một lễ hội mang tính nhân văn sâu sắc, cho thấy tinh thần của đồng bào trong đời sống, sản xuất luôn muốn vươn tới những điều tốt đẹp nhất.”

     Kết thúc phần lễ, những chàng trai, cô gái Tà Ôi trong trang phục thổ cẩm truyền thống đầy màu sắc nắm tay nhau đắm say trong điệu múa Aza, Tung tung za zá…..Tiếng cồng chiêng, tiếng khèn vang vọng khắp núi rừng hòa nhịp với điệu K’lới, Cha chấp của trai gái Tà Ôi báo hiệu một một năm mới đã về với bản làng vùng cao.