Soóng  Cọ nắc muy bh’ươr dân ca chr’nắp âng acoon cóh Sán Chỉ zr’lụ Đông Bắc. Nâu đoo nắc pr’đươi tinh thần, nắc đh’riêng p’rá âng ma nuýh pa bhrợ bơơn zư đớc, pa trơơi đoọng đhị zập lang, váih nắc râu cắh choom cắh vêy cóh pr’ắt tr’mông lâng pa bhrợ ta têng âng đhanuôr acoon cóh Sán Chỉ

    Cóh m’pâng da ding k’coong t’ngay tợơp ha pruốt, apêê pô g’lốôc, pô đào dưr chớh liêm cắh cợ apêê pân đil c’mor cóh xa nập truyền thống bấc râu pr’hoọm laliêm xoọc chếêc lêy cóh cr’liêng pr’hát âng Sóong Cọ. Ha pruốt chô, cung nắc bêl bh’rợ tr’nêng âng x’ría c’moo đớc lơi muy đắh, zập ngai nắc đương hơnh déh c’moo t’mêê xoọc tước, ma nuýh đong, pr’zợc, bhươl cr’noo ta déh hơnh lâng pazêng cr’liêng pr’hát hơnh déh ha pruốt. Pazêng đh’riêng pr’hát Sóong Cọ moót loom luônh ma núyh đhị zập chu Tết tước, ha pruốt chô.

        Ting cơnh p’rá Sán Chỉ, Sóong nắc “ xướng” cọ nắc “ca” Sóong Cọ nắc “ xướng ca” nắc “ ba boóch”. Cr’liêng pr’hát Sóong Cọ nắc muy râu văn chương pa zư đớc lâng boóp, nắc đoo râu văn hoá ty đanh pa cắh râu giao lưu loom luônh bhlưa apêê k’bhúh đhanuôr Sán Chỉ.

      Cắh ngai vêy năl hát Sóong Cọ vêy tợơ h’bêl, muy xợơng apêê t’coóh ta ha truíh cớ: Vêy muy pân đil c’mor bhriêl choom bhlầng, laliêm lâng vêy bh’ươr mr’loọng pr’hay. A moó hát nắc zập ngai căh mặ t’ơơi pa chô đoọng Cr’liêng pr’hát ghít bhlầng chr’nắp âng cr’liêng xa nay, bấc cơnh đắh âng đơơng bh’ươr, vêy bấc cơnh chr’nắp pa chắp lalay, pr’hay pr’hươnh lâng moót loom ma nuýh xợơng. Tợơ đếêc, ma nuýh Sán Chỉ n’đhơ p’niên cắh cợ t’coóh, pân đil cắh cợ pân juýh nắc zêng chắp kiêng bh’ươr pr’hát nâu lâng zư đớc, pa dưr Sóong Cọ cơnh muy râu cắh choom cắh vêy cóh pr’ắt tr’mông tinh thần âng đay.

      Azi vêl bơơn tước lưm chr’val Thanh Sơn, Chr’val Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh cóh pazêng t’ngay tợơp ha pruốt. Cóh đâu nắc dzợ zư đớc pazêng cr’liêng pr’hát Sóong Cọ cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr Sán Chỉ lâng bhrợ t’váih apêê CLB hát Sóong Cọ, bhrợ lớp pa choom hát Sóong Cọ đoọng ha pazêng acoon cóh đay. T’coóh Lục Văn Bình, Chủ nhiệm CLB hát Sóong Cọ chr’val Thanh Sơn, chr’hoong Ba Chẽ xay moon:

      Lâng tư cách nắc Chủ nhiệm CLB hát Sóong Cọ t’mêê ta bhrợ t’váih, a zi lêy nắc tự hào lâng pa zay chếêc lêy đoọng pa dưr pazêng bh’ươr pr’hát lâng cr’liêng xa nay. A zi nắc lêy sinh hoạt đhậu bhứah đoọng t’pấh pa xoọng hội viên. Đh’rứah nắc k’đươi moon lâng zập cấp uỷ chính quyền t’váih pr’đợơ đắh zên bạc đoọng bhrợ pa xoọng apêê lớp pa choom đoọng ha lang t’tun đoọng zư lêy, pa dưr apêê bh’ươr pr’hát Sóong Cọ.

    Lâng pr’hát t’ơơi, ma nuýh hát Sóong Cọ bơơn pác 2 k’bhúh, pân đil lâng pân jứih đoọng hát t’ơơi đhị pazêng cr’chăl tợơ ha pruốt, cóh bhiệc bhan zước hân noo, cóh bhiệc bhan xay xơ, đhị pa bhrợ ta têng, bêl doó trơ vâng. Cắh vêy cơnh bh’ươr apêê dân ca lalay, j’niêng hát Sóong Cọ vêy muy quy định ghít bhlầng nắc cắh choom hát t’ơơi lâng ma nuýh mr’đoo k’bhúh xoọng, tô gố, tu lướt hát nắc bêl đoọng chếêc ta năl, tr’kiêng tr’đương âng pân đil, pân juýh.

    Hân noo ha pruốt, hân noo âng pazêng rơơm đoọng muy c’moo t’mêê liêm chôm, pazêng apêê n’đil n’juýh tr’kiêng nắc hát đoọng mị đắh xợơng, pa gơi loom luônh a nhi cóh pazêng cr’liêng pr’hát Sóong Cọ. Apêê hát t’ơơi đh’rứah. Hát muy hi dưm, bơr hi dưm, zập dưm n’đoo cung hát lâng cung mặ hát lứch lang đha đhâm c’mor âng đay… đắh thua nắc kiêng hát cớ, đắh thắng nắc kiêng pa cắh râu bhriêl g’lăng âng đay. Pazêng cr’liêng pr’hát pr’hay  moót loom ma nuýh nắc đoọng déh hơnh vel đong, k’tiếc k’ruung, loom luônh chắp kiêng acoon ma nuýh.

Pazêng g’lúh hát Sóong Cọ âng ma nuýh Sán Chỉ zêng vêy c’lâng xa nay lalay. Đha đhâm  c’mor ta luôn pay đhị laliêm pr’hay âng da ding k’coong vel đong, đhr’năng ắt tớt zập t’ngay, pazêng t’ruíh bh’lô bh’la đoọng tợơ đếêc nắc xay moon loom luônh tr’kiêng lâng rơơm kiêng bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông bhui har lấh âng đay. Pazêng hi dưm hát Sóong Cọ nắc pazêng hi dưm bhui har, t’bil lơi râu g’lếêh g’lệêng bêl pa bhrợ ta têng. A moÓ Nịnh Thị Liên, hội viên CLB hát Sóong Cọ chr’val Thanh Sơn, chr’hoong Ba Chẽ xay moon:

  Acu lướt hát tợơ 17 c’moo, a cu kiêng hát tr’ơơi bhlầng. Zập bêl tước đhơ đhơ ooy, lưm pr’zợc, a zi nắc hát pazêng pr’hát Sóong Cọ âng acoon cóh zi.

T’ngay đâu, đha đhâm c’mor cắh dzợ lấh kiêng hát Sóong Cọ, pazêng cr’liêng pr’hát Sóong Cọ nắc tong t’ngay c’xêê nắc ting bil pất r’dợ. T’coóh Nịnh Văn Chau, 58 c’moo ắt đhị chr’val Thanh Sơn, chr’’hoong Ba Chẽ nắc ma nuýh dzợ zư đớc pazêng pr’hát Sóong Cọ âng acoon cóh đay tợơ pazêng cuốn sách lâng chữ Nôm âng a conh a bhướp đớc đoọng. Pazêng cuốn sách ty đanh, t’la sách zêng boọ bhrung bhrăng nắc c’léh âng c’xêê c’moo ty đanh a hay. Sách bơơn ta bhrợ cắh lấh ghít liêm, pay a ngoọn cháu pa mâng apêe t’la bh’ar. C’la t’coóh năl ghít nắc đoo sách chr’nắp pr’hăt, tu cơnh đếêc bấc ngai zước câl lâng chr’nắp dal bhlầng ha dợ nắc a đoo cung cắh pa câl. Ha dang pa câl nắc bil muy đắh cắh vêy liêm cơnh ty đanh dzợ âng kho tàng văn hoá âng acoon cóh đay. Ha dang bil nắc cắh choom câl dzợ. T’coóh Ninh Văn Châu moon:

      Bh’rươr Sóong Cọ âng acoon cóh Sán Chỉ tợơ lang a va tước nâu kêi ơy bấc lang đớc ha âu  đoọng, tợơ apêê lang a bhướp tước lang a va, a va nắc zư cớ râu chr’nắp ty đanh âng acoon cóh Sán Chỉ. N’đhơ pazêng sách nâu lalấh ty đanh, nắc a va cung pa zay zư pa liêm, đoọng tất lang nắc dzợ bơơn ta zư đớc, đoọng ha pêê lang acoon cha châu bơơn lêy chr’nắp văn hoá âng acoon cóh Sán Chỉ doó choom bil pất.

    T’ruíh ooy Sóong Cọ cắh ơy choom lứch, đhơ cơnh đếêc nắc pleng ơy k’năm k’neng. Tr’pác têy lâng đhanuôr chr’val Thanh Sơn, tr’pác cr’liêng pr’hát Sóong Cọ pr’hay pr’hươnh, đhơ cơnh đếêc nắc cung dzợ cơnh zư dzung t’mooi. Mơ chu ha pruốt chô, vêl pr’ắt tr’mông ơy z’zăng lấh, đhanuôr Sán Chỉ nắc dzợ zư đớc hớơ pazêng bh’ươr Sóong Cọ âng chr’nắp laliêm ta níh đha nâng. Tu cắh ngai zư liêm Sóong Cọ mơ apêê ma nuýh Sán Chỉ tự zư lêy “ pr’đươi pr’hắt chr’nắp, ma bhuy” âng acoon cóh đay.

  Xuân về nghe hát Soóng Cọ

 

Soóng Cọ là làn điệu dân ca độc đáo của dân tộc Sán Chỉ vùng Đông Bắc của Tổ quốc. Đây là sản phẩm tinh thần, là tiếng nói của người lao động được lưu truyền qua bao thế hệ, trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt và lao động của đồng bào dân tộc Sán Chỉ.

  Giữa không gian bao la núi rừng ngày đầu xuân, hình ảnh hoa đào hoa mận nở rộ hay những cô sơn nữ trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu dễ dàng được tìm thấy trong lời ca của Soóng Cọ. Xuân về, cũng là lúc công việc của năm cũ khép lại, mọi người chào đón năm mới đang đến, người thân, bạn bè, hàng xóm lại chúc tụng nhau bằng câu hát chúc xuân. Những câu hát Soóng Cọ khi trầm bổng, lúc mượt mà cứ thế làm lay động lòng người mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Theo tiếng Sán Chỉ, Soóng là “xướng”, cọ là “ca”, Soóng Cọ có nghĩa là xướng ca, là “hát giao duyên”. Lời ca Soóng Cọ thuộc thể loại văn chương truyền miệng, là loại hình văn hóa dân gian thể hiện sự giao lưu tình cảm giữa các nhóm cộng đồng Sán Chỉ.

Không ai biết lối hát Soóng Cọ có từ bao giờ, chỉ nghe các bậc cao niên kể lại rằng: Có một thiếu nữ rất tài hoa, xinh đẹp và có tiếng là hát hay. Nàng hát đến mức không ai có thể đối lại được. Lời hát ví trau chuốt về câu từ, phong phú về làn điệu, có nhiều ngữ nghĩa, sâu sắc và đi vào lòng người. Từ đó, người Sán Chỉ dù già hay trẻ, lớn hay bé, nam hay nữ đều yêu thích lối hát này và lưu giữ, phát huy Soóng Cọ như một phần tất yếu không thể thiếu trong đời sống tinh thần của mình.

Chúng tôi đến thăm xã Thanh Sơn, huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh trong những ngày đầu xuân. Nơi đây vẫn lưu giữ những câu hát Soóng Cọ trong đời sống đồng bào dân tộc Sán Chỉ bằng cách thành lập các CLB hát Soóng Cọ, mở lớp truyền dạy hát Soóng Cọ cho đồng bào dân tộc mình. Ông Lục Văn Bình, chủ nhiệm CLB hát Soóng Cọ xã Thanh Sơn, huyện Ba Chẽ chia sẻ: “Với tư cách là chủ nhiệm CLB hát Soóng Cọ mới thành lập, chúng tôi thấy rất là tự hào và cố gắng sưu tầm để tìm hiểu các làn điệu và các nội dung. Chúng tôi sẽ cố gắng duy trì sinh hoạt mở rộng để kết nạp thêm hội viên mới. Đồng thời đề xuất kiến nghị với các cấp ủy chính quyền tạo điều kiện kinh phí để mở thêm các lớp truyền dạy cho thế hệ sau để đảm bảo duy trì, khôi phục lại làn điệu hát Soóng Cọ.”

Với thể thức đối đáp, người hát Soóng Cọ được chia làm hai tốp, nam và nữ hát đối nhau trong những dịp đầu xuân, trong lễ hội cầu mùa, trong lễ cưới, khi lao động sản xuất, lúc nông nhàn. Không như nhiều làn điệu dân ca khác, tục hát Soóng Cọ có một quy định chặt chẽ là không hát với người cùng huyết thống, dòng tộc, họ hàng, vì đi hát là để tìm hiểu yêu đương của trai gái.

Mùa xuân, mùa của những ước mơ, hi vọng cho một năm mới tốt đẹp, những đôi trai gái yêu nhau hát cho nhau nghe, gửi gắm tình yêu đôi lứa trong những câu hát Soóng Cọ. Họ hát đối với nhau. Hát một hôm, hai hôm, rồi hôm nào cũng hát và cũng có thể hát cả thời trẻ trung của mình… Bên thua thì muốn hát mãi, bên thắng thì lại muốn khoe tài. Những câu hát chân phương, mộc mạc ca ngợi quê hương, đất nước, tình yêu con người.

  Những cuộc hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ đều có đề tài riêng. Thanh niên nam nữ thường mượn những cảnh đẹp của núi rừng quê hương, cảnh sinh hoạt hằng ngày, những câu chuyện cổ tích, thần thoại để thông qua đó nói lên tình yêu và ước vọng xây dựng cuộc sống vui tươi, hạnh phúc của mình. Những đêm hát Soóng Cọ là những đêm vui vẻ, sinh động, xóa đi sự mệt nhọc của bao ngày lao động vất vả. Chị Nịnh Thị Liên, hội viên CLB hát Soóng Cọ xã Thanh Sơn, huyện Ba Chẽ chia sẻ: “Tôi đi hát từ năm 17 tuổi, tôi rất thích hát giao duyên. Mọi khi cứ đi đâu, gặp bạn bè, chúng tôi lại hát với nhau những bài hát Soóng Cọ của dân tộc mình.”

Ngày nay, nhiều thanh niên không còn mặn mà với những câu hát Soóng Cọ. Ông Nịnh Văn Chau, 58 tuổi ở xã Thanh Sơn, huyện Ba Chẽ là người vẫn lưu giữ lại những bài hát Soóng Cọ của dân tộc mình qua những cuốn sách bằng chữ Nôm mà ông cha để lại. Những cuốn sách màu đã hoen ố, trang sách phủ đầy bụi bẩn là dấu vết của thời gian. Sách được đóng rất đơn sơ, dùng dây dù buộc gáy sách và chất giấy thô ráp ngày xưa. Bản thân ông biết đó là sách quý, nên nhiều người đến xin mua với giá cao nhưng ông không bán. Bán đi là mất một phần vẹn nguyên, chỉnh chu trong kho tàng văn hóa của dân tộc mình. Mất đi là không thể mua lại được. Ông Ninh Văn Châu nói: “Làn điệu Soóng Cọ của dân tộc Sán Chỉ từ đời bác đến giờ là mấy đời cha ông truyền lại, từ các cụ trước đây đến thế hệ bác, bác cứ giữ mãi cái cổ truyền bản sắc dân tộc Sán Chỉ. Tuy rằng những quyển sách này đã quá cũ nhưng bác cũng cố để giữ lại, để mãi mãi nối tiếp mãi, để con cháu thấy được dân tộc mình có một truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc Sán Chỉ không bao giờ phai.”

Câu chuyện về Soóng Cọ chưa kết thúc, nhưng trời đã nhá nhem tối. Tạm biệt bà con xã Thanh Sơn, tạm biệt những câu hát Soóng Cọ mượt mà như níu chân du khách. Mỗi dịp xuân về, khi cuộc sống đã khấm khá hơn, người Sán Chỉ vẫn mãi giữ được những làn điệu Soóng Cọ dặt dìu, tình tứ, đầy tính nhân văn. Bởi không ai giữ được Soóng Cọ tốt bằng chính người Sán Chỉ tự giữ lấy "bảo vật tinh thần" của dân tộc mình.