Ma nứih Cơ Tu ma mông cóh chr’hoong c’noong k’tiếc Tây Giang, Quảng Nam vêy muy c’bhúh văn hoá ty đanh liêm bấc, đơơng âng râu liêm chr’nắp. Lấh apêê bh’rợ đhr’niêng cr’bưn, apêê bhiệc bhan p’têệt lâng tinh thần đoàn kết acoon ma nứih, vel bhươl. Đha nuôr Cơ Tu cóh đâu dzợ vêy đhr’niêng liêm chr’nắp, đơơng âng râu liêm la lay đoọng zư đớc crâng, zư đớc môi trường ma mông âng vel bhươl, cơh đêếc vêy “ bh’rợ điêng toọn, zư đớc crâng.

Ma nứih Cơ Tu cóh Tây Giang ặt ma mông cóh m’pâng crâng ca coong  Trường Sơn ma bhuy z’nghít. Đhị vêy bấc bha lang crâng bhứah ga mắc, đh’lúc  ga lóp prang c’moo. Tơợ ahay, đha nuôr nắc muy bhrợ têng ha rêê đhuốch, n’đhơ cơnh đêếc apêê đoo công dzợ zư đớc, k’đhơợng lêy liêm apêê zr’lụ crâng g’mrâng, crâng tu toọm, crâng h’nghêê, h’ngoo… lâng bấc tơơm zri lấh k’rơ bhâu c’moo pr’’hắt chr’nắp. xoọc đâu, đhị Tây Giang, đợ râu gâm ngút dzoóc tước 70% đhăm k’tiếc âng chr’hoong:

T’coóh Cơ Lâu Nâm ặt cóh chr’val Lăng đoọng năl: Cóh văn hoá chơớih pay k’tiếc bhrợ vel âng Cơ Tu, đha nuôr ta luôn pa chắp cóh đâu vêy crâng, vêy toọm đác cóh đêếc vel vêy mặ ma mông lâng dưr k’rơ. Cơnh lâng ma nứih Cơ Tu, crâng cắh muy môi trường ma mông a năm, nắc tơơm n’loong, n’cuông đoọng ha pêê đoo ma mông, câng dzợ nắc tu tơơm văn hoá, nắc a bhuy dang zư lêy. Tu cơnh đêếc, crâng ta luôn  bơơn lêy cơnh a bhuy dang chr’nắp âng vel.

Tơợ ahay, đha nuôr Cơ Tu cóh Tây Giang ta luôn ma năl ooy bh’rợ zư lêy môi trường ma mông âng đay, pa bhlâng nắc bha lang crâng g’mrâng, tu toọm đác… ĐOọng bơơn zư đớc crâng, pa bhlâng nắc n’loong chr’nắp pr’hắt, ma nứih Cơ Tu pa choom p’too ca coon cha chau ặt ma mông liêm lâng crâng, năl chắp lêy a bhuy crâng. Tơợ đêếc, vêy c’năl zư lêy crâng, cắh pa hư crâng bhrợ ha rêê. Ngai bhrợ lệt nắc creee ta toom ha lêêng, pa đhấc ooy lơơng ha dang cắh ting xơơng đươi liêm.

T’coóh vel Cơ Lâu Nhấp ặt cóh vel Lăng đoọng năl p’xoọng: Tơợ ahay cóh văn hoá, đhr’niêng cr’bưn âng ma nứih Cơ Tu ta luôn bơơn đha nuoro vel xơợng đươi, cắh ngai pân bhrợ lệt, tu  k’pân vel, k’pân a bhuy. Bêl bhrợ ha rêê buôn bơơn apêê t’coóh t’ha xay moon ghít. Bêl apêê pr’loọng đong xơợng đươi liêm đợ cr’noọ xa nau t’coóh vel nắc vêy bơơn bhrợ ha rêê. Zr’lụ tal bhrợ ha rêê nắc k’tiếc crâng oó lấh u nhum, cắh lấh crâng gr’mâng, cắh choom tal bhrợ cóh zr’lụ crâng vêy ping xal crâng căng, zr’lụ tu đác…. Bêl bhrợ đong ặt, bhrợ Gươl âng vel, bh’rợ chơớih pay n’loong, bhuốih crâng ta luôn bơơn t’coóh vel xay môn ghít, col n’loong n’đoo, n’đoo đhị, đoọng doó bhrợ pa hư tước tơơm k’tứi, zr’lụ crâng căng âng vel lâng vel n’lơơng.

Z’lấh lấh 4 r’bhâu c’moo lịch sử âng acoon ma nứih, đha nuoro Cơ Tu cóh Tây Giang, tỉnh Quảng Nam công dzợ bơơn zư đớc đợ râu văn hoá ty đanh chr’nắp pr’hắt âng acoon cóh, pa blâng nắc cóh văn hoá zư crâng, đoọng ca coon cha chau t’ngay đâu lâng brương tr’nu vêy bấc bha lang crâng chr’nắp pr’hắt. đhị đâu xoọc dzợ zr’lụ crâng lim t’viêng cóh chr’val Lăng, crâng H’nghêê lấh 2 r’bhâu t’nơơm cóh Tr’hy lâng A xan, cóh đêếc vêy 725 nắc tơơm c’kir Việt Nam.

           Tây Giang t’ngay đâu bơơn p’ma moon cơnh tủ lạnh dông cóh plêêng, tu pr’đơợ plêêng k’tiếc liêm đh’hi. Cơnh lâng bấc chính sách pa dưr liêm glăp, pa zum lâng văn hoá, đhr’niêng cr’bưn âng vel, crâng cóh Tây Giang vêy bơơn đha nuôr Cơ Tu zư đớc. UBND chr’hoong Tây Giang công âi bơơn bhrợ pa dưr kế hoạch pa dưr du lịch sinh thái , t’đang moon t’mooi tước la lêy đợ crâng gr’mâng chr’nắp pr’hắt cóh vel đong./.

Độc đáo văn hoá “kiêng cử, giữ rừng” của người Cơ Tu ở Tây Giang.

                                Nguồn: Web Tây Giang

  Người Cơ Tu sống ở huyện biên giới Tây Giang, Quảng Nam có một kho tàng văn hoá truyền thống đa dạng và phong phú, mang đậm tính nhân văn rất cao. Ngoài các phong tục cúng lễ, cầu an, cầu mùa màng bội thu, các lễ hội gắn liền với tinh thần đoàn kết dân tộc, làng bản. Đồng bào Cơ tu nơi đây còn có phong tục độc đáo, mang đặc trưng rất riêng về bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường sống của cộng đồng làng, trong đó có văn hoá “kiêng cử, giữ rừng”.

            Người Cơ Tu ở Đông Giang sinh sống giữa núi rừng tây Trường Sơn hùng vĩ, nơi có những cánh rừng xanh bạt ngàn, mây trắng bồng bềnh bao phủ quanh năm. Từ ngàn đời nay, bà con chỉ canh tác chủ yếu bằng nghề nương rẫy, nhưng họ vẫn giữ gìn, bảo vệ tốt các khu rừng già, rừng đầu nguồn, rừng Lim, Pơ mu, Sến, Dổi dá và nhiều cây Đa hơn ngàn năm tuổi quý hiếm. Hiện nay, tại Tây Giang, độ che phủ rừng lên đến 70% diện tích tự nhiên toàn huyện.

  Già Cơ lâu Nâm ở xã Lăng cho biết: “Trong văn hoá chọn đất lập làng của người Cơtu, bà con luôn quan niệm ở đâu có rừng, có dòng sông, khe suối ở đó làng mới tồn tại và phát triển vững bền được. Với người Cơ tu, rừng không chỉ đơn thuần là môi trường sống, là cây cỏ, là động-t hực vật cho họ sự sống, mà rừng còn là cội nguồn văn hoá, là thần linh che chở và bảo vệ họ khỏi thú giữ, kẻ thù. Do vậy, rừng luôn được xem như vị thần linh, ân nhân vĩ đại, linh thiêng của làng”.

            Từ ngàn đời nay, đồng bào Cơ tu ở Tây Giang luôn có ý thức rất cao về công tác bảo vệ môi trường sống của mình, nhất là cánh rừng già, rừng đầu nguồn, khe sông, ke suối.... Để giữ được rừng, nhất là cây gỗ quý hiếm, người Cơ tu dạy con cháu ứng xử có văn hoá với rừng, biết yêu quý, biết tôn thờ thần cây, thần rừng. Từ đó, có ý thức bảo vệ rừng, không phá rừng làm nương rẫy. Ai vi phạm quy ước về bảo vệ rừng sẽ chịu các hình phạt của làng, đẩy ra khỏi làng nếu không chấp hành tốt.

  Già làng Cơ lâu Nhấp ở xã Lăng cho biết thêm: “Từ xa xưa trong văn hoá, luật tục của người Cơ tu luôn được cộng đồng làng chấp thuận, không ai dám vi phạm vì sợ làm hại đến làng, đến thần linh. Khi làm nương rẫy luôn được các bậc cao niên, già làng họp bàn kỹ lưỡng. Khi các gia đình chấp hành tốt các yêu cầu của già làng họ mới được phát rẫy. Khu vực phát rẫy thường là đất rừng không non quá, không già quá, cấm tuyệt đối phát rẫy nơi khu rừng có nghĩa địa, rừng thiêng (khu rừng có nhiều gỗ quý), rừng đầu nguồn...., Khi làm nhà ở, làm Nhà Gươl của làng, việc chọn cây, cúng thần cây luôn được già làng bàn kỹ, chặt cây nào?, ở đâu?, để không gây hại đến cây con, khu rừng thiêng của làng mình và làng khác”.

            Trải qua hơn bốn ngàn năm lịch sử của dân tộc, đồng bào Cơtu ở Tây Giang, tỉnh Quảng Nam vẫn giữ được những nét văn hoá truyền thống quý báu của dân tộc, nhất là trong Văn hoá giữ rừng, để cho con cháu hôm nay và mai sau có những cánh rừng di sản quý hiếm. Tại đây hiện còn khu rừng Lim xanh ở xãLăng, quần thể Pơ mu hơn hai ngàn cây ở Tr’hy và A xan, trong đó có 725 là cây di sản Việt Nam.

 Tây Giang hôm nay được ví như “tủ lạnh treo giữa trời”, bởi điều kiện khí hậu trong lành, mát mẻ. Với những chính sách phát triển phù hợp, cộng với văn hoá, luật tục giữ rừng của làng, rừng ở Tây Giang sẽ được được đồng bào Cơ tu giữ gìn, bảo vệ. UBND huyện Tây Giang cũng đã xây dựng kế hoạch phát triển du lịch sinh thái, thu hút khách du lịch đến tham quan những cánh rừng quý hiếm trên địa bàn.