Vĩnh Hanh, vel Chăm âng chr’val Phú Trị, chr’hoong Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. Nâu đoo nắc zr’lụ k’tiếc ca van truyền thống văn hoá lịch sử lâng bấc c’cir crêê tước vương triều Champa tr’haanh bhlầng tu tr’zêl tr’panh. Ha dợ nắc đoo nắc t’ruíh ơy tợơ đanh đươnh a hay. T’ngay đâu acoon cha châu bhua Champa pa zay pa bhrợ ta têng cóh đhăm k’tiếc âng ca conh bha bhướp đớc đoọng cóh đhr’năng tệêm ngăn liêm choom. Ma nuýh Chăm Vĩnh Hanh tợơ bấc c’moo đâu nắc pa zay chóh bhơi ra véh pa câl đoọng ha thị trường. Lêy bh’rợ nâu ngoọ lalấh ba buôn, nắc cung  vêy âng chô bh’nơơn liêm dal, pa bhlầng nắc đhị cr’chăl Tết. Bha ar xrắ âng Hồng Hải, phóng viên Đài TNVN đhị Thành phố Hồ Chí Minh.

      Pazêng t’ngay đâu, tước vel Chăm Vĩnh Hanh đhơ đhơ ooy cung r’rộ r’răm bh’rợ vêy bơơn bhơi ra véh hân noo ha ót ha pruốt. Đhanuôr lướt lưm đhị t’ngay Tết, đh’rứah ộm trà pứih, nhếêh cr’liêng ch’cai, mứt a hứ âng chr’nắp pr’ắt đhị t’ngay Tết cung lướt lưm ta moóh, ta prá ooy hân noo bhơi ra véh g’lúh nâu. Pa câl đoọng ha thị trường đhị cr’chăl Tết Nguyên đán Bính thân Bính thân, đhanuôr vel Chăm Vĩnh Hanh k’rong k’rơ, k’rang lêy bhơi ra véh. Bhơi r’véh cóh đâu bơơn tưới zập đác tu cơnh đếêc nắc dưr liêm t’viêng t’cir. Vel bhươl ngoọ cơnh ta k’chụt cóh hoọng đoọng ha nang bhơi ra véh dưr chắt váih lâng k’zệt đhăm chóh bhrợ pậ bhứah. Vêy zập râu bhơi ra véh, tợơ p’lêê p’coo cơnh cà chua tước cơnh zập râu bhơi ra véh cha a xậ cơnh hành, ngò, tần ô, rau muống…

  Mị díc điêl a noo Lựu Ngừ- Mai Thị Chính, ắt đhị vel Chăm Vĩnh Hanh đoọng năl: 5 sào bhơi ra véh zập râu âng đong díc điêl a noo nắc zập c’xêê bơơn pay 2 chu, ha dang pleng k’tiếc liêm dâng 1 tuần nắc choom pay bơơn. Kiêng bhlầng nắc chóh ngò, t’mêê đâu nắc vêy bơơn chr’nắp k’nặ 11 ức đồng.

   A cu cung p’loon bhrợ têng đoọng bơơn pay đhị t’ngay Tết. Dzar, bhơi ra véh, a xậ hành, pa bhlầng nắc ngò, tần ô, xà-lách. Moon za zưm bhơi sạch nắc t’pấh đhị t’ngay Tết nâu. T’ngay Tết, pa câl vêy bơơn chr’nắp dal, đhanuôr chóh bhrợ bhơi ra véh vêy âng chô bh’nơơn dal lấh.

  Pleng cher đoọng ha Vĩnh Hanh vêy k’tiếc chóh bhrợ liêm. K’tiếc cóh đâu bhrôông đui cơnh k’tiếc cóh toor k’ruung đác, liêm glặp đoọng chóh zập râu bhơi ra véh, p’lêê p’coo. Lêy pr’đợơ liêm choom đắh chóh bhrợ bhơi ra véh, cr’chăl c’moo đâu đhanuôr Chăm Vĩnh Hanh moon lalay, chr’val Phúc Lạc moon za zưm, ơy t’bhlầng xăl t’nơơm chr’nóh, tợơ chóh ha roo, k’bhông, điều lâng pa bhlầng nắc xăl chóh bhơi ra véh, zập râu t’nơơm zâng lâng p’răng xớơt. Đhanuôr k’rong pếch giếng khoan đoọng pay đác tưới, doó đương g’nưm đác tợơ bh’nậ đác Đại Ninh cơnh lalăm a hay dzợ. Cắh muy z’lấh đhr’năng ta bhúch đác nắc dzợ chếêc lêy c’lâng bhrợ cha liêm choom lấh.

  T’ngay c’xu bhơi pa câl cung bấc, nắc tước t’nay Tết ma nuýh đươi dua ting bấc lấh mơ, đhanuôr  Chăm Vĩnh Hanh ting pa zay bhrợ têng bấc lấh mơ, bhrợ ta bhứah bhươn chóh âng pr’loọng đong đay. Pr’loọng đong a noo Mai Văn Tý toor đong díc điêl a noo Lựu Ngừ-Mai Thị Chính đoọng năl:

    Nâu đoo muy sào bơr, nâu nắc hân noo tết, pleng zăng cha cếêt tu cơnh đếêc nắc cr’chăl chóh bhrợ đanh lấh c’xu, muy c’xêê 10 t’ngay. K’rong chóh m’ma 40 r’bhầu đồng muy kg. Lâng đhăm chóh nâu nắc âng chô 50kg bhơi ra véh. Cr’chăl tết nâu pa câl chr’nắp cung z’zăng, vêy zên lướt ch’ớh tết đh’rứah lâng pr’zợc, lâng pân lơơng.

  Coon ma nuýh chắp k’tiếc, k’tiếc doó bhrợ t’u loom ma nuýh. Bh’rợ chóh bhrợ bhơi ra véh vêy âng chô bh’nơơn z’zăng lâng tệêm ngăn bhrợ ha đhanuôr chóh bhrợ bhơi ra véh đhị Vĩnh Hanh zêng tệêm ngăn pa dưr bh’rợ tr’nêng âng đay. Mị díc điêl a noo Lựu Ngừ-Mai Thị Chính đoọng năl ơy xăl chóh zêng bhơi ra véh liêm sạch âng ngành nông nghiệp chr’hoong k’đươi dua. Râu chr’nắp đhị đâu nắc bhơi ra véh liêm sạch zên k’rong bhrợ têng doó bấc ha dợ bh’nơơn âng chô nắc bấc. Muy kg m’ma k’nặ 70 r’bhầu đồng, pa xoọng lâng zên câl phân, za nươu zư lêy ting cơnh quy định âng ngành nông nghiệp, k’rong pazêng nắc k’nặ 1 ức đồng, ha dợ zên âng chô nắc tước  k’zệt ức đồng. Ta moó a nhi díc điêl, muy c’moo cơnh đếêc bh’nơơn âng chô nhi bơơn ha mơ, mị nhi díc điêl zêng k’chăng lâng đoọng ha zi năl nắc bh’nơơn bơơn cung lấh muy ha riêng ức đồng. Đợ zên nắc đoo cắh ơy lấh bấc, tu dáp cắh ơy zập zêng, dâng zập c’xêê bh’nơơn âng chô tợơ bhươn bhơi ra véh dâng  20 ức đồng nắc đhị muy c’moo a nhi âng chô cung tước 200 ức đồng. Lấh mơ tr’mung tr’méh zăng tệêm ngăn, a noo a moó dzợ băn 3 p’nong ca coon  xoọc cha học, 2 p’nong học xang đại học nắc ơy chô pa bhrợ đhị chr’hoong, muy p’nong ta léch dzợ nắc xoọc học đại học đhị Thành phố Hồ Chí Minh.

    C’lâng bh’rợ cha âng đhanuôr Vĩnh Hanh ơy váih nắc c’lâng bhrợ cha choom cắh muy đhị chr’hoong Tuy Phong nắc dzợ âng prang tỉnh. T’coóh Phạm Hữu Thủ- Trưởng phòng NN&PTNT tỉnh Bình Thuận xay moon:

        XoỌc đâu cóh tỉnh ơy xay bhrợ bấc c’lâng bh’rợ chóh bhrợ bhơi ra véh liêm sạch, tệêm ngăn vêy âng chô bh’nơơn, cóh đếêc vêy vel Vĩnh Hanh, chr’val Phú Lạc cắh cợ thị trấn Phú Long âng chr’hoong Hàm Thuận Bắc. Tợơ đâu nắc bh’nơơn bh’rợ âng đhanuôr vêy ha dưr dal lấh, ơy bhrợ liêm râu cắh yêm loom âng đhanuôr đắh bhơi ra véh liêm sạch cóh cr’chăl a hay. Cóh cr’chăl ha y nắc a zi k’đươi moon apêê phòng nông nghiệp âng chr’hoong, trạm khuyến nông nắc k’rong lêy bhrợ ta bhứah cr’noọ bh’rợ nâu.

     Bấc a coon cha châu Vĩnh Hanh bhrợ ch’ngai vel đong chô cha Tết cung cơnh apêê t’mooi tước đâu zêng k’juột lêy  râu“ tr’ló n’căr tr’xăl n’hang” âng Vĩnh Hanh-Phú Lạc. C’lâng p’rang ơy bơơn ta bhrợ lâng nhựa, zập đong đhanuôr zêng vêy chr’tốp ngói, vêy đoo đong nắc dzợ câl xe ô tô…

    Hân noo ha pruốt âng đơơng c’lâng đhí mát đh’hư đoọng ha đhanuôr Chăm, đui cơnh k’ruung đác tưới zập zêng ruộng bhươn đoọng t’nơơm bhơi ra véh, a bhoo… dưr chắt váih liêm t’viêng. Chô tợơ Vĩnh Hanh, đhơ cơnh đếêc nắc pazêng bhươn bhơi ra véh đui cơnh k’đhợơng dzung ma nuýh lướt, đui cơnh vêy râu kiêng chếêc xay moon. Xay moon râu rơơm kiêng âng acoon cóh Chăm n’zâu đắh muy tr’mung tr’méh tệêm ngăn, vêy râu cha râu đớc, acoon cha châu liêm ta níh đha nui tr’út. ĐoỌng ha pruốt tước tết chô, đhanuôr vel Chăm Vĩnh Hanh nắc bhui har r’rộ r’răm pa xưl tr’cọ x’nưl cơnh za gâr Ghi năng, za gâr Paranưng, kèn Saranai cóh bhiệc bhan bhui har đhị tháp PôDam, tháp PôkaBrah cóh đhăm k’tiếc âng vel đong.

                   

 Xanh tươi làng Chăm Vĩnh Hanh

 

    Vĩnh Hanh, làng Chăm thuộc xã Phú Trị huyện Tuy Phong tỉnh Bình Thuận. Đây là  vùng đất giàu truyền thống văn hóa lịch sử với nhiều di tích cổ liên quan đến vương triều Champa xưa. Nhưng đó là chuyện của quá khứ. Ngày nay, đồng bào Chăm cần mẫn làm lụng trên mảnh đất của cha ông. Người Chăm Vĩnh Hanh nhiều năm  nay duy trì nghề trồng rau cung cấp ra thị trường. Cái nghề tưởng đơn giản này hóa ra lại mang tới cho họ nguồn thu nhập không nhỏ, nhất là vào dịp Tết.

    Những ngày này, đến làng Chăm Vĩnh Hanh đâu đâu cũng râm ran chuyện được mùa vụ rau đông xuân. Bà con thăm nhau ngày Tết, bên tách trà nóng, dĩa hạt dưa, mứt gừng đậm đà hương vị Tết cũng hỏi thăm nhau về vụ rau củ này. Phục vụ thị trường dịp Tết Nguyên đán Bính Thân, bà con làng Chăm Vĩnh Hanh dồn sức vào lo chăm sóc rau. Rau ở đây được tưới đủ nước lên xanh mơn mởn. Cả làng như lùi vào trong nhường cho các vạt rau vươn ra với hàng chục mẫu diện tích gieo trồng. Đủ các loại rau, từ rau  ăn quả như cà chua  đến các loại rau rau ăn lá như hành, ngò, tần ô, rau muống …

    Hai vợ chồng anh Lựu Ngừ- Mai Thị Chính, ở làng Chăm Vĩnh Hanh cho biết: 5 sào rau các loại của hai vợ chồng chị trung bình 1 tháng thu hoạch 2 lần, nếu thời tiết tốt, mát trời chỉ khoảng hơn 1 tuần là thu hoạch. Thích nhất là trồng rau ngò (mùi), vừa rồi 1 sào trúng giá chị bỏ túi 11 triệu đồng.  “Mình cũng phải tranh thủ làm để thu hoạch vụ Tết. Cà chua, rau sạch, hành lá nhất là ngò, tần ô, xà-lách. Nói chung rau sạch rất hút vào dịp tết này. Ngày Tết, ra được giá, bà con làm rau có thu nhập cao hơn.”

    Trời cho Vĩnh Hanh nguồn đất trồng tốt quá. Đất ở đây màu nâu đỏ như đất phù sa sông, tơi xốp, phù hợp với các loại rau, củ. Nhận thấy ích lợi của việc trồng rau xanh, mấy năm nay bà con Chăm Vĩnh Hanh nói riêng, xã Phú Lạc nói chung đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từ  trồng lúa, dừa, điều là chủ yếu sang trồng rau màu, các loại cây chịu hạn. Bà con đầu tư làm giếng khoan để chủ động nguồn nước tưới, không phụ thuộc vào nguồn nước từ đập Đại Ninh như trước. Không những thoát được cảnh  thiếu nước mà còn tìm ra được hướng đi mới trong làm ăn.

  Ngày thường rau tiêu thụ đã nhiều, nhưng đến dịp Tết cổ truyền, nhu cầu về rau tăng cao, người Chăm Vĩnh Hanh thêm hối hả mở rộng vườn rau của mình. 

    Người trân trọng đất, đất không phụ người. Nghề trồng rau mang lại thu nhập khá và ổn định khiến bà con trồng rau ở Vĩnh Hanh  đều an tâm phát triển nghề. Hai vợ chồng anh Lựu Ngừ- Mai Thị Chính cho biết đã chuyển hẳn sang trồng rau theo tiêu chuẩn rau sạch mà ngành nông nghiệp huyện phát động. Cái hay là rau sạch vốn đầu tư thấp mà lợi nhuận lại cao. Một kg giống có gần 7 chục ngàn đồng, cộng với tiền mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật theo qui định của ngành nông nghiệp, vị chi tổng cộng là gần 1 triệu đồng, nhưng tiền thu về sau thu hoạch lên tới hàng chục triệu đồng. Hỏi anh chị thu hoạch tổng cộng một năm được bao nhiêu, anh chị nhìn nhau cười và cho chúng tôi biết khoảng hơn trăm triệu. Đó là con số khiêm tốn, vì tính sơ sơ, trung bình mỗi tháng thu nhập từ vườn rau khoảng 20 triệu thì 1 năm hai anh chị bỏ túi đã hơn 200 triệu đồng rồi. Chả thế mà ngoài cơ ngơi khang trang, anh chị còn nuôi 3 đứa con ăn học, 2 cháu đỗ đại học về  làm việc ngay tại huyện nhà, còn một cháu  út đang học đại học  ở Thành phố Hồ Chí Minh. 

  Cách làm ăn của bà con Vĩnh Hanh đã trở thành một hiện tượng không chỉ của  huyện Tuy Phong mà còn của cả tỉnh. Ông Phạm Hữu Thủ, Trưởng phòng Nông nghiệp Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bình Thuận nhận xét: “Hiện nay trên địa bàn tỉnh có nhiều mô hình triển khai  rau an toàn thành công, trong đó có  thôn Vĩnh Hanh xã Phú Lạc hay thị trấn Phú Long của huyện Hàm Thuận Bắc. Thông qua cái này thu nhập bà con nâng lên, góp phần giải quyết rau an toàn mà dư luận bức xúc thời  gian vừa rồi. Trong thời gian đến chúng tôi chỉ đạo các phòng nông nghiệp huyện, các Trạm khuyến nông  tập trung nhân rộng mô hình này .”

Nhiều con cháu làng Vĩnh Hanh làm ăn xa quê trở về đón Tết cũng như du khách đến nơi này đều ngỡ ngàng trước sự “thay da đổi thịt” của Vĩnh Hanh- Phú Lạc. Đường đi lối lại ở đây được trải nhựa, bà con nào cũng có nhà ngói, nhà tầng  khang trang, đầy  đủ  tiện nghi như xe máy, tivi, thậm chí một số nhà còn có cả xe ôtô… 

      Mùa xuân đến mang lại ngọn gió mát lành cho đồng bào Chăm, như dòng nước tưới ngọt ngào lan tràn trên vườn ruộng để  cây rau, cây bắp… đâm chồi nảy lộc. Rời Vĩnh Hanh, nhưng những nhành non mơn mởn của các vạt rau xanh cứ quấn lấy người đi, như muốn nhắn nhủ ước mơ của bà con Chăm về một cuộc sống an bình, có của ăn của để, con cháu chăm ngoan. Xuân về Tết đến, người làng Chăm Vĩnh Hanh lại rộn ràng tấu lên các loại nhạc cụ như trống Ghi năng, trống Paranưng, kèn Saranai trong lễ hội tưng bừng tháp PôDam, tháp PôkaBrah trên mảnh đất quê hương.