Bấc apêê t’ngay n’nâu, trúih c’lâng bhlâng 14D đấc ooy apêê chr’val da ding ca coong chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, zấp ooy công bơơn đợ apêê bêệ xe pa tâng trúih c’lâng, đơơng âng c’rêê, a tơợng… ma nứih t’coóh tước p’niên k’tứi têy k’đhơợng a chị, họong guy zong r’rộ r’răm moọt ooy crâng chơớc t’bơơn zên cha tết…

Plêêng nắc tơợp ca năm, díc điêl a noo A lăng Phúc lâng Bhling Đhiếu ặt cóh vel A Bát, chr’val Chà Vàl, chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam nắc dzợ chô tước đong cơnh lâng bh’nơơn nắc 5 kg p’lêê c’rêê. Ting cơnh pa câl thị trường xoọc đâu, p’lêê c’rêê bơơn apêê tước đong câl cơnh lâng zên tơợ 150-200 r’bhâu đồng đhị muy ký. A noó Alăng Phúc đoọng năl: xoọc đâu p’lêê c’rêê nắc bơơn bấc zên bhlâng. Đoọng mặ bơơn 5kg p’lêê c’rêê n’nâu, díc điêl a noo nắc moọt ooy crâng đơơng âng a vị cha đhâng lâng prớ bhoóh lâng p’loon ta rứp lướt nắc vêy u loon. a nhi a noo nắc moọt chi vứah lêy ting m’bưr nh’nhúc, ting l’bhá c’rêê a xông tắp, aling xách nắc vêy choom bơơn lum p’lêê c’rêê. N’đhơ cơnh đêếc, cắh vêy zấp đoo tơơm c’rêê công zêng vêy p’lêê, dâng pêê puôn m’bur  nắc vêy bơơn lum muy đhị. A noó Alăng Phúc moon:

Đăn tết cơnh đâu, bấc đha nuôr cóh đâu xang ặ lứch x’xoót pa bhrợ, nắc  cắh năl bhrợ râu rí đoọng choom vêy zên. Đha nuôr ma pr’zước moọt ooy crâng đêếh a tơợng, trêếh c’rêê lâng bơơn p’lêê c’rêê. Lấh n’nắc, vêy ngai dzợ moọt ooy crâng ma đắc biêng práih t’bơơn a chịm a mó đoọng ha Tết. muy t’ngay bơơn bấc bhlâng công coon vêy bơr pêê ha riêng r’bhâu. Vêy bêl nắc chô têy k’goóh.

Lấh bh’rợ chơớc p’lêê c’rêê, đha nuôr dzợ t’bơơn p’xoọng zên lâng bh’rợ lướt trêếh c’rêê. N’đhơ zên pa câl cắh bấc mơ p’lêê c’rêê, n’đhơ cơnh đêếc nắc đoo râu chô đơơng z’zăng bấc đoọng ha đha nuôr moọt bêl đăn Tết. Ting k’đươi moon âng apêê tước câl, c’rêê nắc ta trêếh dal  dâng 3,7 mét tước 4 mét nắc vêy pay câl cơnh lâng zên 3,5 r’bhâu đồng/kg, zên pa câl c’rêê c’moo đâu cắh vêy dal lấh cmoo ahay, n’đhơ cơnh đêếc, đha nuôr công ma pr’zước p’zay lướt crâng chơớc t’bơơn p’rơơm vêy coon m’muy vêy zên cha tết. A va A râl Ngưnh, vel Coong Zôông, chr’val Zuốih, chr’hoong Nam Giang, đoọng năl:

Chê zr’nắh cắh dzợ cơnh. Lướt ch’ngai moọt cóh crâng vêy váih. Cơnh a cu t’coóh đhur ặ, cắh dzợ mặ chấc ch’chóc, glụ, xraach cơnh apêê n’lơơng. Muy t’ngay bấc bhlâng vêy coon bơơn dâng pêê puôn zệt r’bhâu ( ma mơ k’noọ 10 kg). vêy bêl nắc đhêêng bơr pêê n’jéh a năm. Ga lêếh ga lêêng cắh dzợ cơnh.

Moọt x’ría c’moo, đha nuôr cóh chr’hoong Nam Giang dzợ lướt bơơn  a tơợng pay. Hân noo n’nâu a tơợng nắc tơợ xruốh. trêếh c’rêê lâng bơơn p’lêê c’rêê nắc kiêng vêy râu bhréh k’rơ, năl ghít đhăm k’tiếc đoọng glụ, trêếh đoọng ch’chóc bhrúh l’bhá nắc vêy bơơn bơr pêê ký. Bh’rợ đêếh a tơợng bơơn apêê t’coóh đhur lâng p’niên ca tứi chơớih pay bấc bhlâng. A tơợng chắt váih zấp đhị cóh crâng công vêy, đăn đong công vêy, trúih toor c’lâng công vêy.  Tơợ dâng c’xêê 12 tước c’xêê 2 âm lịch nắc bêl hân noo a tơợng xruốh. Xoọc đâu, a tơợng vêy zên pa câl 4000 đồng/ kg. Muy t’ngay nắc công mặ bơơn tơợ 30kg-40kg Muy t’ngay mặ bơơn tơợ 120-160 r’bhâu đồng. Nâu đoo nắc đợ zên cắh vêy u hắt cơnh lâng đha nuôr zr’lụ da ding ca coong c’noong k’tiếc. g’lúh bơơn a tơợng choom đanh đhị cr’chăl 3 c’xêê. A đhi  Bhling Diệu Linh, học sinh Trưởng phố thông dân tộc bán trú THCS bha  nụ chr’val Chà Vàl – Zuốih, moon:

Apêê t’ngay n’nâu, xang thi học kỳ, tu cơnh đêếc moọt apêê t’ngay x’ría tuần, a cu công buôn ting a mế a ma, a dích a bhướp moọt ooy crâng đêếh a tơợng, zooi amê ama vêy zên câl bánh kẹo lâng xa nập t’mêê ha tết.

Đăn Tết, c’bhúh apêê tơợ xuôi đấc ooy da ding ca coong đoọng câl pay bh’nơơn cơnh a tơợng, c’rêê lâng p’lêê c’rêê t’mêê bơơn đha nuôr chô đơơng n’đắh crâng. Apêê đại lý pay câl a tơợng bêl đăn ha bu ca năm ma nứih lúh moọt xu blu, pa câl cắh cậ xăl pêê ch’na đh’nắh. A noó Trương Quốc Trường c’la cửa hàng Trường Yến,  ặt đhị trung tâm chr’val Chà Vàl, muy cóh apêê đại lý đương pay câl bh’nơơn âng đha nuôr đoọng năl:

Hân noo n’nâu nắc bấc muy pay câl a tơợng, c’rêê lâng p’lêê c’rêê. A tơợng tơợp hân noo tu cơnh đêếc đha nuôr công bơơn bấc. vêy bêl moọt tước đong đha nuôr đoọng pa câl, vêy bêl nắc đha nuôr đơơng tước cửa hàng pa câl. Muy t’ngay cửa hàng cu pay câl âng đha nuôr dâng bơr pêê ha riêng kg a tơợng, p’lêê c’rêê công bơơn 40, 50 kg cơnh lâng zên lấh 100 r’bhâu đồng/kg nắc pác ting p’lêê ga mắc, k’tứi. p’lêê ga mắc bhlâng nắc vêy zên pay câl bấc lấh lấh 150 r’bhâu đồng/kg.

Tơợ đanh âi, tơơm c’rêê, a tơợng lâng nâu câi nắc p’xoọng p’lêê c’rêê công nắc muy cóh bấc tơơm chroi đoọng t’bil ha ul pa xiêr đha rựt, băn t’mông apêê đha nuổ da ding ca coong c’noong k’tiếc lâng chô đơơng nguồn thu nhập cắh hắt ha pêê tước câl bh’nơơn âng đha nuôr. N’đhơ cơnh đêếc, tơơm a tơợng, c’reee cóh zr’lụ crâng da ding Quảng Nam moon za zum lâng chr’hoong Nam Giang moon la lay xoọc nắc công dzợ nắc râu tơơm chắt váih cóh crâng bhơi, cr’đơơng ooy đhr’năng plêêng k’tiếc, zên câl; bh’rợ t’bơơn c’bhúh n’nâu nắc dzợ đơơng âng c’lâng ngai mặ n’nắc bhrợ, cắh âi vêy cơnh pa choom đoọng ha đha nuôr bơơn bhrợ liêm choom. N’đhơ cơnh đêếc, tơợ apêê tơơm n’nâu âi chroi đoọng m’bứi ha đha nuôr da ding ca coong c’noong k’tiếc moọt bêl Tết tước ha pruốt chô./.

HÁI LỘC RỪNG KIẾM TIỀN ĂN TẾT

                                                A LĂNG LỢI

Những ngày này, dọc Quốc lộ14D  lên các xã vùng cao huyện Nam, Giang tỉnh Quảng Nam đâu đâu cũng thấy cảnh những chiếc xe dựng ven đường vận chuyển mây, đót…. Người già, trẻ con tay cầm rựa, vai mang gùi rộn ràng vào rừng hái lộc kiếm tiền ăn  tết.

Trời đã chập tối, vợ chồng anh A lăng Phúc và Bhling Đhiếu ở thôn A Bát, xã Chà Vàl, huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam mới về tới nhà với chiến lợi phẩm là 5kg hạt mây. Theo giá thị trường hiện nay, hạt mây được thương lái đến mua tận nhà với giá giao động từ 150-200 nghìn đồng một ký. Anh A lăng Phúc cho biết, hiện nay hạt mây là được giá nhất. Để kiếm được 5kg hạt mây này, vợ chồng anh phải vào tận rừng sâu mang theo nắm cơm muối ớt để ăn trưa và phải tranh thủ đi từ lúc tờ mờ sáng thì mới kịp. Anh chị phải tìm từng bụi mây, vạch từng chùm lá mới hái được hạt mây. Tuy nhiên, không phải bụi mây nào cũng có hạt, tầm bốn, năm bụi  thì mới có bụi có hạt. Anh A lăng Phúc nói:

Gần tết thế này, đa số ở đây không biết làm gì ra tiền để ăn tết cả. Bà con rủ  nhau vào rừng hái đót, chặt mây và hái hạt mây. Ngoài ra, một số người còn vào rừng đặt bẫy để chuẩn bị thực phẩm cho tết. Một ngày nhiều nhất cũng kiếm được vài trăm ngàn. Có lúc thì về tay không.

Ngoài việc tìm hạt mây, bà con còn kiếm thêm tiền với việc đi chặt cây mây.  Mặc dù giá bán không cao bằng hạt mây, nhưng đây lại là nguồn thu nhập tương đối dễ dàng cho bà con vào dịp giáp tết này. Theo yêu cầu của thương lái, cây mây phải dài khoảng 3,7 mét đến 4 mét được mua với giá 3,5 nghìn đồng/kg, giá mây năm nay không cao hơn năm ngoái, nhưng, bà con vẫn cùng nhau vào rừng tìm chặt mây để kiếm chút ít  tiền ăn Tết.  Bà A râl Ngưnh, thôn Công Dồn, xã Zuốih, huyện Nam Giang, cho biết:

Tìm chặt cây mây khó lắm, phải đi thật xa, vào tận rừng sâu phía kia núi. Tôi cũng lớn tuổi rồi, nên việc đi tìm chặt cây mây cũng là một việc rất vất vả. Một ngày cao nhất tôi cũng chỉ kiếm được 30-40 nghìn đồng ( tương đương với trên dưới 10kg). Có hôm tôi chỉ kiếm được vài cây thôi. Mệt lắm!

Dịp cuối năm, bà con ở huyện Nam Giang còn đi hái đót. Mùa này đót bắt đầu trổ bông. Kiếm mây và hạt mây phải cần sự thông thạo về địa hình, cần những người thật mạnh khoẻ dẻo dai, để chặt và kéo mây về.  Việc hái đót được người già và trẻ em  lựa chọn nhiều nhất. Đót mọc tự nhiên trong rừng cũng có, gần nhà, ven đường cũng có. Từ khoảng tháng Chạp đến tháng Hai âm lịch là lúc cờ hoa của nó đua nhau trổ bông.  Hiện tại đót có giá 4.000 đồng/kg. Bình quân mỗi ngày mỗi người có thể bứt được từ 30kg- 40kg, trung bình mỗi người kiếm được 120.000- 160.000 đồng/ngày. Đây là số tiền không nhỏ đối với đồng bào vùng cao biên giới. Vụ khai thác đót có thể kéo dài trong vòng 3 tháng. Em Bhling Diệu Linh, học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú  THCS cụm xã Zuốih- Chà Vàl, nói:

Những ngày này, thi học kỳ đã xong nên vào những ngày cuối tuần, em cũng hay đi theo ba mẹ, ông bà vào rừng kiếm đót bán giúp ba mẹ có tiền mua bánh kẹo và quần áo mới trong dịp tết.

Cận Tết, tiểu thương từ dưới xuôi cũng tất tả ngược lên núi để thu mua nông lâm sản như đót, cây mây và hạt mây tươi vừa được người dân khai thác. Các đại lí thu mua đót chiều muộn tấp nập người vào ra, bán hoặc đổi lấy thực phẩm. Anh Trương Quốc Trường, chủ cửa hàng Trường Yến tại trung tâm xã Chà Vàl, chuyên thu mua hàng nông sản của bà con cho biết:

Mùa này chủ yếu thu mua đót, mây và hạt mây. Đót đang đầu mùa nên bà con kiếm cũng nhiều. Có lúc vào tần nhà bà con mua, có lúc thì bà con mang đến cửa hàng bán. Mỗi ngày cửa hàng tôi thu mua của bà con khoảng vài trăm kg đót, hạt mây cũng được 40, 50 kg với giá trên 100 ngàn/kg tuỳ theo loạ: loại nhỏ, loại vừa và loại to. Hạt mây loại to là giá cao nhất trên 150 nghìn đồng/kg.

Từ bao đời nay cây mây, cây đót và nay thêm hạt mây cũng là một trong những cây góp phần xóa đói giảm nghèo, nuôi sống những bà con miền núi vùng cao. Tuy nhiên, cây đót, cây mây ở vùng rừng núi  Quảng Nam nói chung và huyện Nam Giang nói riêng hiện vẫn còn là cây mọc tự nhiên, phụ thuộc nhiều vào thời tiết; việc thu hoạch nguồn lợi này còn mang tính tự phát, chưa có định hướng để người dân khai thác hiệu quả nhằm tạo ra giá trị cao. Thế nhưng, những loại cây này giúp bà con vùng cao miền núi  có thêm kinh phí để bữa cơm gia đình đầy đủ  hơn vào dịp tết đến xuân về.