N’dza nắc râu pr’ộm pa bhlâng bơơn đha nuôr acoon cóh chắp hơnh. Zấp c’bhúh acoon cóh vêy cơnh bhrợ têng n’dza la lay âng đay. Cơnh lâng đha nuôr Xê-đăng cóh tỉnh Quảng Nam công cơnh đêếc.

 Ting a ngắh Hồ Thị Bế, vel 2 Tắc Râng, chr’val da ding ca coong Trà Cang, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, ma nứih Xê-đăng bêl dưr xrôông pậ nắc zêng choom bhrợ n’dza. Cóh vel Tăk râng, a ngắh bơơn năl tước nắc ma nứih bhrợ n’dza yêm bhlâng. A ngắh choom bhrợ n’dzang bêl xoọc xa dơơr dâng 13, 14 c’moo.

A ngắh Hồ Thị Bế moon: Cóh cr’chăl bhrợ n’dza, bhrợ piêng nắc đoo bh’rợ chr’nắp bhlâng đoọng vêy n’dza yêm- mốp. Ma nứih Xê-đăng vêy cơnh bhrợ piêng la lay âng đay lâng nắc bhrợ piêng csoh muy t’ngay a năm đhị c’moo. T’ngay n’nắc p’rá Xê-đăng moon nắc Hăi Pro Ploo”. Bêl xang xoót pay ha roo ( dâng c’xêê 11, 12 dương lịch), apêê đoo nắc chơớih pay t’ngay liêm ( moon nắc Hăi Pro Sơ H’la) bhuốih bhrợ xang nắc moọt ooy crâng chơớc lêy muy râu tơơm chô bhrợ piêng. Piêng âng ma nứih Xê-đăng ga mắc mơ za hương, đơơng p’tắ pa goóh, ha âu đớc đoọng đươi cóh prang c’moo. Muy n’cọ piêng nắc đhêêng đoọng ha muy zợ n’dza. Tước c’moo t’tun nắc chơớc lêy cớ crêê bêl t’ngay âi ta moon l’lăm. A ngắh Hồ Thị Bế xay trúih ooy cr’chăl bhrợ n’dza cơnh đâu:

Prdddươi đoọng bhrợ piêng âng Xê-đăng nắc đoo n’toỌng a ngoọn Xiplua, muy râu a ngoọn chắt váih cóh crâng. Tếch bhrợ ting c’nặt đa đệ xang nắc m’bhí pa ha grâm loó n’căr, pị pay đác. Pay đác a ngoọn lúc lâng pr’nung ch’nêêh,  oó bhrợ lấh u đa đác. Xang n’nắc đơơng âng puốh pa goóh cóh tir. Pân đil Xê-đăng tước bêl xa dơơr c’mâr nắc zấp ngai công zêng choom bhrợ piêng, zêệ bhrợ n’dza ( buốh), n’đhơ cơnh đêếc muy ngai vêy muy cơnh la lay đoọng bhrợ t’váih râu đha hum yêm la lay. Pa bhlâng nắc ma nứih Xê-đăng moon ma nứih bhrợ piêng nắc choom zư pa liêm a chắc, cắh choom bệch ặt lâng k’dích cóh cr’chăl bhrợ piêng lâng zêệ n’dza, đoọng rơớt bhrợ nha nhự nha nhiệt, cắh liêm choom tước râu đha hum, chất lượng âng piêng lâng n’dza.

Ting đha nuôr Xê-đăng cóh chr’val da ding ca coong Trà Cang, chr’hoong Nam Trà My, n’dza yêm bhlâng nắc đoo n’dza ta bhrợ lâng ch’nêếh đêếp aham, xang n’nắc vêy tước ch’nêếh c’xai, a rong… Động vêy bơơn n’dza yêm, đha nuôr Xê-đăng chơớih pay ch’nêếh đêếp doó vêy tr’lúc lâng ch’nêếh râu lơơng, yêm bhlâng nắc đêếp a ham zêệ, đớc pa chriết, clóh piêng pa nhoonh vước ooy a vị, xang nắc tôm đớc cóh zong zêng 1 bơr t’ngay đoọng u chéh piêng. Bêl a vị đêệp chéh piêng, cóh zợ vêy ta chrọ đớc m’bắh ha roo muy clang, chrọ piêng lâng a vị , t’moọt cớ muy clang m’bắh cóh piing. Ha dang cắh vêy ch’nêếh đêệp nắc pay a rong công choom. Bhrợ têng n’dza a rong công cơnh bhrợ lâng ch’nêếh đêệp, n’đhang n’dza bhrợ lâng a rong cắh u yêm mơ ch’nêếh đêệp lâng cr’chăl đớc cắh choom lấh đanh. N’đhơ cơnh đêếc, n’dza ta bhrợ n’đhơ lâng đh’râu kiêng u yêm bhlâng nắc choom vêy ta gloóp tôm lâng ha la ta rôông. A ngắh Hồ Thí Bế moon:

Kiêng bhrợ n’dza yêm đha hum, vêy u ngam- a tăng- lâng xêệp tr’bứi nắc xang bêl zêệ lâng vước piêng nắc t’moọt đớc cóh zong 1-2 t’ngay dzợ. gloóp xa luung zong lâng ha la ta rôông. Dzêệt lâng ma muúc ha la ta rông nắc vêy clấp ooy a vị lâng piêng bhrợ t’váih râu đha hum yêm la lay.

Xang bêl plum đớc cóh zong 1-2 t’ngay nắc tơợp t’moọt ooy zợ. bh’rợ bhrợ n’dza tước đâu nắc xang. Boóp zợ bơơn ka đêêng pa cách lâng ha lang prí đoọng doó choom u păr đha hum. N’dza bơơn đơơng k’tấp cóh k’tiếc cắh cậ đớc đhị tool đong, dâng 3 c’xêê nắc a tếh choom ặ pay ộm, n’dza bh’nhăn đớc đanh bh’nhăn yêm. N’dza bêl ộm nắc xơợng nặ đha hum, vêy n’jứah ngâm, n’jứah a tăng lâng tr’bứi u xêệp nắc vêy moon u yêm. Bh’rợ bhrợ n’dza công bơơn ma nứih Xê-đăng bhrợ đh’năng đoọng chơớih pay ma mai âng đay. A dích Hồ Thị Nam, c’moo đâu lấh 60 c’moo, xay moon:

Bêl ahay, apêê t’coóh t’ha buôn pay bh’rợ bhrợ n’dza đoọng xay moon đợ pr’ặt tr’nợt âng cha nắc pân đil, đoọng chơớih pay bhrợ ma mai. N’dza nắc choom xay moon pr’ặt bh’rợ âng ma nứih bhrợ têng a đoo.

Ma nứih Xê-đăng ộm n’dza zấp bêl công p’têệt ặt lâng bh’rợ tr’nêng. Nắc ting pr’đơợ bh’rợ xa nay n’nắc, nắc bh’rợ ộm n’dza vêy cơnh la lay cơnh, n’đhơ cơnh đêếc zấp bêl công k’độ đớc 3 râu cr’noọ xa nay: xay trúih, k’đươi k’dua lâng zước ga vớh. cơnh lâng t’mooi, ma nứih Xê-đăng bh’nhăn chắp hơnh, bêl bơơn toong đoọng ộm n’dza, t’mooi choom k’đươi t’coÓh vel l’lăm, ma nứih t’coóh t’ha ộm l’lăm xang nắc vêy a đay ộm.

T’coóh Lê Hồng Quang, vel 3, chr’val Trà Cang đoọng năl, văn hoá ộm n’dza nắc p’cắh bh’rợ đoàn kết lâng cr’er da dô đh’rứah:

N’dza nắc pa cắh c’rơ ặt ma mông. Cóh bh’rợ xay xơ ma nứih, n’dza nắc đoo râu pa cắh đoọng ha a ngoọn chọ pa nhâm loom luônh. Cóh bh’rợ chêệt bil, n’dza nắc pa cắh râu hay chơớ bhlưa ma nứih ma mông lâng ma nứih lấh cắh dzợ. N’dza ặt ma mông lâng ting toọt lang acoon ma nứih vel bhươl. N’dza vêy cóh zấp bh’rợ tr’nêng ga mắc k’tứi âng ma nứih Xê-đăng. N’dza nắc đoo a ngoon chọ p’têệt c’xêê c’moo, băr dzang prang cóh zấp ngai âng vel bhươl ma nứih Xê-đăng.

Ha ooy vêy n’dza nắc cóh đêếc vêy râu bhui har, vêy p’rá c’chăng lâng râu tr’lúc ặt ma mông liêm pr’hay. Cắh hắt ngai âi lêy n’dza cơnh muy c’léh pa cắh đoọng ha râu bhui har, râu đoàn kết, nắc muy râu văn hoá ặt ma mông vel bhươl. N’dza ting t’ngay ting bơơn bấc ngai Việt Nam, pa bhlâng nắc t’mooi k’tiếc k’ruung n’lơơng chơớc tước đoọng ộm, bơơn năl râu văn hoá liêm pr’hay đơơng âng âng crâng ca coong. Vêl bêl bơơn tước lâng vel bhươl ma nứih Xê-đăng chr’hoong da ding ca coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam moọt bêl apêê bhiệc bhan ty đanh, pr’zớc vêy bơơn ộm n’dza ca lút lâng p’riêng a xiu, p’riêng a óc a mó,… đơơng âng đha hum yêm muy âng ma nứih Xê-đăng a năm vêy./.

RƯỢU CẦN TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI XÊ ĐĂNG

            Rượu cần là thức uống gần gũi của đồng bào dân tộc thiểu số. Mỗi dân tộc có cách chế biến rượu cần khác nhau. Đối với đồng bào Xê-đăng ở tỉnh Quảng Nam, rượu cần được chế biến bằng những nguyên liệu tốt nhất, ngon nhất và cách chế biến cũng rất công phu.

 Theo bà Hồ Thị Bế, thôn 2 Tắc Râng, xã vùng cao Trà Cang, huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, người Xê-đăng đến tuổi trưởng thành đều biết làm rượu cần. Trong nóc Tăk Râng, bà  được biết đến là người làm rượu cần ngon nhất. Bà biết làm rượu cần khi mới 13, 14 tuổi.

Bà Hồ Thị Bế bảo: Trong quá trình làm rượu cần, làm men là khâu quan trọng nhất quyết định rượu cần đó ngon hay dở. Người Xê- đăng có cách thức làm men riêng và chỉ làm men một lần duy nhất vào một ngày trong năm. Ngày đó tiếng Xê Đăng gọi là "Hăi Pro Ploo". Khi thu hoạch lúa đã xong (vào khoảng tháng 11, 12 dương lịch), người ta chọn ngày tốt (gọi là "Hăi Pro Sơ H'la") làm lễ cúng rồi vào rừng tìm một loại cây rừng về làm men rượu. Men của người Xê-đăng to bằng trái cam to, đem phơi nắng cho khô, cất đi để dùng trong cả năm. Mỗi cục men đủ cho một ché rượu. Đến mùa sang năm sau lại đi kiếm vào đúng ngày quy định đó. Bà Hồ Thị Bế giới thiệu về quá trình làm rượu cần thế này:

Nguyên liệu để làm men của người Xê-đăng là dây Xi plua, một loại dây mọc trong rừng. Chặt lấy từng khúc ngăn rồi giã bóc lấy vỏ đi, vắt lấy nước. Lấy nước đó trộn với bột gạo hơi sệt sệt. Sau đó mang hỗn hợp đó phơi trên giàn bếp cho khô. Phụ nữ Xê Đăng đến tuổi trưởng thành ai cũng biết làm men, ủ rượu, nhưng mỗi người có bí quyết riêng để rượu có hương vị độc đáo. Đặc biệt, người Xê Đăng quan niệm người làm men phải giữ cho thân thể sạch sẽ, không được ngủ chung với chồng trong thời gian làm men hay ủ rượu, nhằm tránh tạp uế, ảnh hưởng xấu đến hương vị, chất lượng của men, rượu.

 Theo đồng bào Xê-đăng ở xã vùng cao Trà Cang, huyện miền núi Nam Trà My, rượu cần ngon nhất là gạo nếp, sau đó mới đến gạo, sắn... Ðể có được rượu cần ngon, đồng bào Xê-đăng chọn loại nếp đặc chủng, ngon nhất là gạo nếp than huyết nấu thành xôi, để nguội, giã men nhỏ rắc men lên rồi ủ  trong gùi khoảng độ vài ngày để dậy mùi thơm. Khi cơm nếp lên men, trong ché được lót sẵn một lớp trấu, cho men nếp vào ché, đổ một lớp trấu lên trên. Nếu không có gạo nếp thì dùng sắn để làm rượu cần. Cách thức làm rượu cần bằng sắn cũng giống như cách làm rượu bằng gạo nếp, nhưng rượu cần làm bằng sắn không ngon bằng gạo nếp và thời gian để không được lâu. Thế nhưng,  rượu cần làm bằng nguyên liệu gì muốn ngon thì cần phải ủ bằng lá vả. Bà Hồ Thị Bế chia sẻ:

 Muốn làm rượu cần ngon có hương thơm, có vị ngọt- đắng- chát thì  sau khi nấu và rắc men xong bỏ vào trong gùi để ủ. Trong quá trình ủ thì lấy lá vả để lót. Bới mủ và phấn của lá vả sẽ hoà quyện vào cơm và men tạo ra mùi thơm và vị ngon rất đặc trưng.

 Sau khi ủ cơm trong gùi khoảng 1-2 ngày mới bắt đầu bỏ vào ché. Công việc làm rượu đến đây là hoàn tất. Miệng ché được đậy kín bằng lá chuối để khỏi mất mùi. Rượu cần được đem chôn hoặc cất kín trong góc nhà sàn, khoảng ba tháng trở lên hoặc càng để lâu thì rượu cần càng ngon.  Rượu cần khi uống phải có mùi thơm và có vị vừa ngọt, vừa đắng và hơi chát một chút mới gọi là ngon. Cách thức làm rượu cần được xem là thước đo để các bà người Xê- đăng chọn con dâu cho mình. Bà Hồ Thị Nam, năm nay ngoài 60 tuổi, cho hay:

: Hồi xưa, các cụ  thường lấy tiêu chuẩn làm rượu cần là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá một con gái để chọn làm dâu. Rượu cần phản ánh tính cách của người làm rượu đó.

Người Xê-đăng uống rượu cần không phải do ngẫu hứng mà đều gắn với nghi thức, nghi lễ nhất định. Tùy theo từng nghi lễ cụ thể mà cách dâng rượu có phần khác nhau, nhưng mục đích bao giờ cũng mong muốn đạt được ba ý chính: thông báo, dâng mời và cầu xin. Ðối với khách, người Xê-đăng càng quý trọng và đề cao, khi được tiếp rượu cần, khách phải biết mời già làng và người cao tuổi dùng trước, sau đó xin phép mọi người rồi mới uống.

 Già làng Lê Hồng Quang, thôn 3, xã Trà Cang cho biết, văn hoá uống rượu cần thể hiện tình đoàn kết và thương yêu nhau:

 Rượu cần thể hiện sức mạnh tinh thần. Trong tiệc cưới, rượu cần là biểu trưng cho sợi dây tình nghĩa. Trong lễ tang, rượu cần lại bày tỏ niềm tiếc thương giữa người sống và người chết. Rượu cần gắn bó và theo suốt cuộc đời mỗi con người và cả cộng đồng. Rượu cần có trong lễ công nhận đứa trẻ là thành viên chính thức của cộng đồng, đến rượu cần trong ngày cưới và rồi rượu cần tưới xuống mồ tiễn biệt người quá cố. Rượu cần là sợi dây liên kết dòng thời gian, lan tỏa trong các thành viên cộng đồng. 

Ở đâu có rượu cần là ở đó có niềm vui, có tiếng cười và sự giao lưu thân ái. Không ít người đã coi rượu cần như một biểu tượng của niềm vui, tình đoàn kết, là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Rượu cần ngày càng được nhiều người Việt Nam, đặc biệt là du khách nước ngoài tìm đến để thưởng thức, khám phá nét văn hóa độc đáo mang đậm dấu ấn của núi rừng và thiên nhiên nguyên sơ. Có dịp đến các thôn, nóc của cộng đồng người Xê-đăng huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam vào các dịp lễ hội truyền thống, bạn sẽ được thưởng thức rượu cần, đi kèm với những món ăn dân dã như: cá, thịt khô, thịt chuột, heo rừng, cheo và nhiều thứ thịt rừng khác... mang đậm hương rừng của người Xê-đăng./.