Cóh t’ruíh t’ngay đâu, a zi nắc ơy xay moon đắh đhr’năng bấc dự án “ cha crâng” đhị Tây Nguyên, bhrợ k’ha riêng r’bhầu hecta crâng đhị zr’lụ nâu crêê ta pa hư cóh bơr pêê c’moo. Bhiệc bil crâng nắc ơy pa xiêr, ha dang apêê dự án bhrợ têng liêm ta níh đắh chóh pa xoọng crâng xăl ting cơnh quy định âng pháp luật. đhơ cơnh đếêc nắc bhiệc nâu đhị Tây Nguyên xoọc lưm bấc râu k’đháp tu: cắh vêy zên, tr’zệêng k’tiếc k’bunh… lâng râu cắh nhâm mâng âng chính quyền vel đong. K’bhúh phóng viên Đài TNVN nắc xay moon lâng pa dưr crâng Tây Nguyên lâng bh’ar x’rắ: “Nợ crâng h’bêl nắc lêy chroót pa chô?”. Đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah đương xâng.

            Lâng bấc cr’noọ bh’rợ thủy điện lâng apêê dự án bhrợ têng cơ sở hạ tầng lơơng, dự án kinh doanh vêy đươi dua k’tiếc crâng, Đắc Nông-tỉnh đắh Nam Tây Nguyên, nắc vel đong vêy đhăm crâng lêy chóh pa xoọng bấc bhlầng, lâng lấh 8000ha. Đhơ cơnh đếêc nắc đhị 2 c’moo hay, prang tỉnh nắc ơy chóh mơ 124ha. T’coóh Nguyễn Đức Luyện, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắc Nông, xay moon, thông tư pa choom chóh crâng xăl âng Bộ Nông nghiệp lâng Pa dưr pa xớc pa glúh c’moo 2013, cr’chăl lalấh đấh đoọng vel đong chóh crâng lâng đhăm pậ bhứah:

            Cắh muy a zi nắc lâng apêê c’la crâng, apêê đong k’rong bhrợ cung cắh loon bhrợ têng, cắh mặ bhrợ têng lâng chóh đấh loon đhị k’tiếc  mơ  dzợ. Lâng đhị Đắc Nông nắc k’tiếc k’bunh cắh ơy ta bhrợ liêm, tu xoọc tr’zệêng, đhanuôr xoọc k’rang lêy đươi dua; tợơ lêy ch’mếêt nắc a zi ơy bơơn dáp lêy pa bhầng nắc 50 r’bhầu hecta dzợ. Ha dang ơy prá xay liêm buôn đắh k’tiếc nắc cung dzợ đanh, lêy ghít bhiệc tông k’xía k’tiếc đoọng năl cơnh toọm bhrợ crêê cơnh, n’đoo nắc toọm hành chính, n’đoo nắc pa liêm râu cắh ơy liêm, bhiệc nâu nắc cắh choom bhrợ pr’hân. Lâng ha dang cơnh đếêc nắc bhrợ ha bhiệc chóh cớ crâng ha dợ  đhanuôr nắc pa hư, tu cơnh đếêc bh’nơơn cắh liêm dal.

            Lâng Kon Tum, tỉnh k’đợơng a cọ Tây Nguyên đắh chóh pa xoọng crâng, cung nắc chóh cắh ơy tước 400ha crâng đhị pazêng 2.800ha k’đươi chóh pa xoọng. t’coóh Nguyễn Kim Phương, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc vel bhươl tỉnh Kon Tum đoọng năl, nắc tỉnh zao trực tiếp đoọng ha pêê công ty lâm nghiệp, ban k’đhợơng lêy crâng gmrâng pa ghít chóh bhrợ crâng. Ha dang đoọng ha pêê c’la tự chóh bhrợ nắc cắh năl h’bêl vêy crâng:

            UBND tỉnh cung ơy k’đươi moon bhrợ têng, Sở cung ơy xay moon, đoọng k’tiếc bơr pêê doanh nghiệp, đhơ cơnh đếêc nắc cắh mặ bhrợ têng. Apêê doanh nghiệp cắh vêy chức năng lâng căh vêy kinh nghiệm bhrợ têng đắh lâm nghiệp, cóh đếêc cr’chăl chóh bhrợ crâng nắc đanh tước 4 c’moo lâng lưm bấc râu cắh pr’đoọng, râu bơr nắc đhăm crâng cắh k’rong muy đhị lâng vêy đhị apêê zr’lụ ch’ngai bh’dắh, tu cơnh đếêc nắc apêê đơn vị cắh bhrợ têng,

            Nắc ếêh râu tu bah lầng bhrợ apêê tỉnh Tây Nguyên k’zíh chóh pa xoọng crâng đoọng pa chô cớ pazêng đhăm crâng lấh bil bêl bhrợ têng apêê thuỷ điện, bh’nậ đác… Nâu đoo nắc tu apêê vel đong cắh k’rong pay zập zên đoọng ha bhiệc nâu. Nắc cơnh tỉnh Gia Lai, dáp tước hân noo boo nâu, tỉnh cắh ơy chóh muy hecta crâng n’đoo cóh pazêng đhăm crâng lêy cóh pa xoọng nắc 2.700ha. Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai- t’coóh Đào Xuân Liên đoọng năl:

            Bh’nậ đác Ya Mơ lấh muy r’bhầu hecta, cắh vêy đoọng zên nắc tỉnh cơnh năl ooy chấc chóh bhrợ . Râu bơr nắc crêê tước an ninh quốc phòng, râu pêê nắc c’lâng Đông Trường Sơn, moon ha dợ cắh r’pặ zên, c’lâng bh’rợ cắh xay moon, zên bạc cắh vêy đoọng, bhrợ têng ha dợ cắh vêy râu pa zưm pa ghít bhrợ têng, đớc tước nâu kêi nắc ch’ol ooy đi ooy tốh, moon tỉnh bhrợ têng cắh liêm xang? Ha dang vêy đoọng 15 ức đồng/ha nắc cung cắh mặ chóh bhrợ.

            Pazêng dự án xoọc xay bhrợ ha dzợ cơnh đếêc, nắc bấc dự án ơy bhrợ têng liêm xang nắc ting zr’nắh k’đháp lấh mơ đắh ra pặ zên đoọng chóh pa xoọng crâng đoọng ha Tây Nguyên. Cóh đếêc, zên k’rong chóh bhrợ crâng ting chr’nắp nhà nước zooi đoọng 15 ức đồng/ha crâng gmrâng, 10 ức đồng/ha crâng bhrợ cha, nắc lalấh m’bứi cắh zập đoọng chóh pa xoọng crâng. Chóh pa xoọng crâng nắc za lưa k’zíh, bhiệc pa xoọng đhị zr’lụ crâng crêê ta pa hư lất xa nay cung lưm bấc râu k’đháp. Đhr’năng nợ “ chóh crâng” chroót pa chô pr’hoọm t’viêng đoọng ha Tây Nguyên cắh năl h’bêl bơơn ta chroót pa lứch. T’coóh Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng Chi cục lâm nghiệp Đắc Lắc, moon:

            Dự án đoọng bil crâng nắc lêy chóh pa xoọng cớ, ha dợ moon ta níh nắc zêng lâng công ty lâm nghiệp vêy k’bhúh k’đhợơng lêy cung cắh mặ zư lêy, dzợ đớc crâng bil bal, tu cơnh đếêc cung k’đháp pa chô trách nhiệm. Nắc lêy k’tiếc đhanuôr k’xía pay, nâu kêi lêy chóh bhrợ pa xoọng cớ, bêl giải toả đoọng chóh cớ crâng nắc đhanuôr k’rong m’bhị công nhân. Ha dang chính quyền lêy bhrợ liêm ta níh nắc k’pân váih nắc đhị cắh liêm ngân pa bhlầng, ha dợ bhrợ cắh rợơng griing nắc “ đhanuôr bơơn âng đâu- pa zươi âng tốh”. Nâu đoo nắc râu dzợ ắt váih cắh liêm pa tước nâu kêi, moon nắc zập ngai cung moon, ha dợ xay bhrợ nắc râu đhr’năng k’đháp k’ra pa bhlầng.

            Tước m’pâng hânnoo c’moo đâu, prang zr’lụ Tây Nguyên t’mêê chóh 1 r’bhầu hecta crâng pa xoọng cóh kế hoạch k’nặ 16 r’bhầu hecta crâng lêy chóh. Bhiệc chóh crâng gmrâng, crâng bhrợ têng cung cắh h’mơ t’ping lâng mơ crâng lấh bil bal. ting cơnh xay moon âng Bộ Nông nghiệp lâng Pa dưr pa xớc vel đong, zập c’moo prang k’tiếc k’ruung nắc pa xoọng dâng 2 ức mét khối n’loong tợơ chóh crâng, đhơ cơnh đếêc Tây Nguyên zêng cắh vêy râu chroi k’rong ốt, Lâm nghiệp Việt Nam c’moo đâu nắc xuất khẩu 7 tỷ USD, râu cắh liêm ta níh nắc pr’đươi âng Tây Nguyên m’bứi bhlầng, n’đhơ pay tước 1/3 đhăm k’tiếc lâm nghiệp prang k’tiếc k’ruung. Nâu đoo nắc pa chô râu cắh liêm lalấh bấc đoọng ha đhr’năng ha dưr đhị Tây Nguyên, ha dợ nợ crâng cắh năl h’bêl vêy mặ chroót pa chô? Nợ nâu xoọc k’đươi  râu pa zưm têy âng chính quyền vel đong lâng doanh nghiệp lâng apêê bộ ngành Trung ương, đoọng đấh pa chô pr’hoọm t’viêng đoọng ha Tây Nguyên./.

                                                 NỢ RỪNG KHI NÀO MỚI TRẢ ?

Trong chương trình hôm qua, chúng tôi đã phản ánh về tình trạng loạn các dự án “ăn rừng” ở Tây Nguyên, khiến hàng trăm nghìn ha rừng ở khu vực này bị phá chỉ trong vài năm. Việc mất rừng đã có thể được hạn chế, nếu các dự án thực hiện nghiêm túc việc trồng bù rừng thay thế theo đúng quy định của pháp luật. Song, việc này ở Tây Nguyên đang gặp một loạt rào cản : thiếu vốn, tranh chấp đất đai… và cả sự thiếu quyết liệt của chính quyền địa phương. Nhóm phóng viên Đài TNVN tiếp tục chủ đề phát triển rừng Tây Nguyên với bài viết: “Nợ rừng khi nào mới trả ?”.Mời bà con và các bạn cùng nghe.

Với một loạt công trình thủy điện cùng các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng, dự án kinh doanh có sử dụng đất rừng, Đắc Nông - tỉnh phía Nam Tây Nguyên, là địa phương có diện tích rừng buộc phải trồng bù nhiều nhất, với hơn 8000 ha. Nhưng 2 năm qua, toàn tỉnh mới trồng được vỏn vẹn 124 ha. Ông Nguyễn Đức Luyện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắc Nông, giãi bày, thông tư hướng dẫn trồng rừng thay thế của Bộ Nông nghiệp Phát triển Nông thôn ban hành năm 2013, thời gian quá gấp để địa phương trồng rừng với diện tích lớn:

  Không chỉ chúng tôi mà cả các chủ rừng, các nhà đầu tư cũng đều rất bị động, không chủ động được các điều kiện cần và đủ để thực hiện trồng rừng thay thế. Và ở Đắc Nông cái khó là quỹ đất không xử lý được, vì đang tranh chấp, người dân đang quản lý sử dụng; qua kiểm kê rừng thì chúng tôi mới xác định chính thức là còn 50 nghìn ha nữa. Nếu mà thỏa thuận được đất thì thời gian cũng mất rất lâu, là phải xác định được các hành vi lấn chiếm để xử theo pháp luật, cái nào thì xử lý hành chính, cái nào thì khắc phục hậu quả, việc này không thể làm nhanh được. Và nếu như cứ làm thì trồng rừng xuống dân lại ra phá, do đó hiệu quả không cao.

Với Kon Tum, tỉnh dẫn đầu Tây Nguyên về trồng rừng thay thế, cũng chỉ trồng chưa được 400 ha trong tổng số gần 2.800 ha buộc phải trồng bù rừng. Ông Nguyễn Kim Phương, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp Phát triển Nông thôn tỉnh Kon Tum, cho biết, đó là tỉnh giao trách nhiệm trực tiếp cho các công ty lâm nghiệp, ban quản lý rừng phòng hộ chủ động trồng rừng. Nếu để các chủ đầu tư tự trồng thì chưa biết khi nào mới có rừng:

  UBND tỉnh cũng đã chỉ đạo làm thử nghiệm rồi, Sở cũng đã giới thiệu đất cho một số đơn vị rồi, nhưng không làm được. Các doanh nghiệp không có chức năng và không có kinh nghiệm thực hiện về lâm nghiệp, trong khi thời gian trồng rừng phải dài tới 4 năm và nhiều rủi ro, thứ hai là diện tích manh mún ở vùng sâu vùng xa, do đó các đơn vị không thực hiện được.

Đó chưa phải là lý do chính khiến các tỉnh Tây Nguyên chậm trễ trồng rừng thay thế để trả lại những diện tích rừng đã mất khi xây dựng các công trình thủy điện, thủy lợi... Nguyên nhân cơ bản là các địa phương không thu đủ nguồn vốn dành cho công tác này. Điển hình như tại Gia Lai, đến mùa mưa này, tỉnh chưa trồng được một ha rừng thay thế nào trong tổng diện tích phải trồng hơn 2.700 ha. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, ông Đào Xuân Liên, cho biết,

  Thủy lợi Ya Mơ một nghìn mấy trăm ha, không bố trí tiền thì giao tỉnh trồng làm sao được. Thứ hai là liên quan an ninh quốc phòng, thứ ba là đường Đông Trường Sơn, nói nhưng mà không bố trí vốn, kế hoạch không bố trí, tài chính không bố trí, tức là làm nhưng thiếu sự phối hợp, để bây giờ cứ chỉ qua chỉ lại, bảo tỉnh không hoàn thành? Mà nếu có bố trí cho 15 triệu đồng 1ha thì cũng không thể trồng được.

Những dự án đang triển khai mà còn như vậy, thì rất nhiều dự án đã hoàn thành lại càng khó được bố trí vốn từ ngân sách để trồng bù rừng cho Tây Nguyên. Trong khi đó, suất đầu tư trồng rừng theo đơn giá Nhà nước hỗ trợ 15 triệu đồng 1 ha rừng phòng hộ, 10 triệu đồng cho 1 ha rừng sản xuất, là quá thấp không đủ để trồng rừng. Trồng rừng thay thế thì chậm trễ, việc trồng rừng phủ xanh cho những vùng bị phá trái phép cũng tràn ngập khó khăn. Món nợ “trồng rừng” trả lại màu xanh cho Tây Nguyên chưa biết khi nào mới trả xong. Ông Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng Chi cục lâm nghiệp Đắc Lắc, nói:

  Dự án mà để mất rừng thì buộc phải trồng phủ xanh lại, nhưng nói thật ngay cả các công ty lâm nghiệp có lực lượng chuyên trách mà quản không nổi, vẫn để mất rừng, nên cũng khó quy trách nhiệm. Đấy đất dân lấn chiếm, bây giờ mình tổ chức trồng lại rừng, nhưng khi giải tỏa để trồng rừng thì dân kéo ra đánh công nhân. Nếu chính quyền mà can thiệp làm nghiêm thì sợ gây điểm nóng, mà làm nương tay thì dân “được đằng chân lân đằng đầu”. Đây là cái tồn tại khó khăn dai dẳng nhất mà bây giờ rất là nan giải; nói thì ai cũng nói được, mà triển khai làm thực tế thì cả vấn đề.

Đến giữa năm nay, toàn vùng Tây Nguyên mới trồng được 1 nghìn ha rừng thay thế trong kế hoạch gần 16 nghìn ha buộc phải trồng bù. Việc trồng rừng phòng hộ, rừng sản xuất cũng không đáng kể so với những gì đã mất. Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp Phát triển Nông thôn, mỗi năm cả nước tăng thêm khoảng 2 triệu mét khối gỗ từ rừng trồng, nhưng Tây Nguyên gần như không có đóng góp gì. Lâm nghiệp Việt Nam năm nay sẽ đạt ngưỡng xuất khẩu 7 tỷ USD, điều vô lý là sản phẩm của Tây Nguyên rất ít, dù chiếm tới 1/3 diện tích đất lâm nghiệp toàn quốc. Đây quả là cái giá quá đắt cho sự phát triển ở Tây Nguyên, mà nợ rừng chưa biết khi nào mới trả ?  Món nợ này đang đòi hỏi sự chung tay của chính quyền địa phương với doanh nghiệp và các bộ ngành Trung ương, để sớm trả lại màu xanh cho Tây Nguyên./.