Bêl hân noo váih p’lêê đhi muônh, đhanuôr cóh chr’val Phước Xuân, chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam choom lêy chơơíh bơơn k’tấn p’lêê. Ting cơnh t’coóh A Mã, t’coóh vel cóh chr’val Phước Xuân, buôn lêy hân noo bơơn bhrợ đhi muônh nắc tơợ c’xêê 6 tước bêl hân noo boo xiêr, hân đhơ cơnh đêếc, cắh vêy c’moo n’đoo đhi muônh cung váih p’lêê. Chr’val Phước Xuân, chr’hoong Phước Sơn vêy 13 r’bhâu hécta crâng. Bêl l’lăm, mơ 4 c’moo tơơm đhi muônh nắc vêy váih p’lêê, hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu nắc tước 7 c’moo vêy váih mưy chu. T’coóh vel A Mã đoọng năl, tu vêy chơớih đhi muônh nắc đhanuôr vel đông vêy zên pa chô, pa dưr pr’ắt tr’mung: “Tơơm đhi muônh ơy váih tơợ đenh ặ. Bêl l’lăm ahay, đhanuôr cắh ơy năl cơnh lêy pa câl, nâu cơy đhanuôr cóh đâu nắc vêy năl tơơm đhi muônh liêm choom. ha dang 1 pr’loọng đông vêy c’rơ lướt ch’ngai nắc chơớih cr’liêng đhi muônh cung vêy bơơn k’ực đồng.”

Cr’liêng đhi muônh nắc mưy râu zanươu cóh Đông y độp ngam. Mơ 4 tước 5 cr’liêng lêy troọm ooy đác nắc vêy dưr đhôộc ra boọt, hr’lục lâng đường cắh cậ đác g’dợ. Ooy cr’liêng đhi muônh vêy bấc dinh dưỡng liêm chr’nắp đoọng ha c’rơ lâng zúp đoọng zư padứah 2, 3 râu cr’ay cơnh thanh nhiệt, đhọ liêm buôn, pa glúh độc cóh loom. Tơơm đhi muônh tự chặt váih, mơ 4 tước 7 c’moo nắc vêy váih p’lêê mưy chu lâng vêy pa chô zên bấc. ting lêy zâp ký đhi muông vêy pa câl mơ 300 tước 400 r’bhâu đồng. mưy t’ngay moót cóh crâng đhanuôr choom bơơn chơớih mơ 3-5 ký. T’coóh Hồ Văn Trung, Phó Chủ tịch UBND chr’val Phước Thành, chr’hoong Phước Sơn đoọng năl, xoọc đâu vel đông xoọc xay bhrợ chóh lêy râu tơơm nâu: “T’mêê đâu, chr’val đăng ký chóh 2.000 tơơm. Đoọng bhrợ têng, chr’val ơy k’rong pazưm đợ pr’loọng đông lêy chóh lâng cr’noọ pa dưr pa xớc tơơm đhi muônh đoọng zư lêy, ha y chroo vêy choom p’cắh bhrợ du lịch. Cr’chăl nâu, bhiệc pa dưr pa xớc tơơm đhi muônh cung zư lêy crâng, tơợ đêếc pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung, ting bhr’dzang pa dưr pa liêm pr’ắt tr’mung đhanuôr vel đông.”

Tơơm đhi muônh nắc tơơm n’loong ga mắc, dal mơ 20 tước 25 mét, p’lêê váih cóh tu dal bhlâng cóh crâng. K’đhạp đoọng lêy dzoọc bơơn, lêy đương mơ p’lêê đoọm zroọ ha dợ chơớih. Tu chr’nắp p’lêê đhi muônh liêm dal nắc bấc ngai ơy col t’nơơm đoọng pay cr’liêng, bhrợ cắh liêm crêê crâng k’coong.

Đoọng zư lêy tơơm đhi muônh, zâp chr’hoong k’coong ch’ngai tỉnh Quảng Nam ơy t’bhlâng k’đươi c’bhúh manứih lướt cha mêết lêy, cha groong đhị crâng, cha mêết lêy đợ apêê câl chơớih ting zâp vel đông đoọng lêy cha mêết. Đhị chr’hoong Nam Trà My ơy bhrợ pa dưr 20 đhị chốt đương goon zư lêy crâng đhi muônh, UBND chr’hoong Phước Sơn ơy bhrợ pa dưr 3 tổ pa bhrợ, vêy ting pấh âng Ban k’đhơợng zư crâng, Kiểm lâm, Công an chr’hoong lâng chính quyền zâp chr’val đoọng t’bhlâng k’đhơợng zư, lêy cha mêết bhiệc bhrợ pa hư tơơm đhi muônh đhị zâp vel đông.

Lấh mơ bhiệc zư lêy tơơm đhi muônh, xoọc đâu chr’hoong Phước Sơn xoọc lêy chóh 50 r’bhâu tơơm đhi muônh lâng pazao đoọng ha Ban k’đhơợng zư crâng g’mrâng lêy chóh. K’noọ đợc, vel đông nâu nắc pa dưr pa xớc tơơm đhi muônh đhị 2, 3 vel đông du lịch, zr’lụ công viên, zr’lụ sinh thái ắt ooy đề án chóh t’mêê lấh 3,7 ực tơơm t’viêng cóh vel đông. T’coóh Lê Quang Trung, Chủ tịch UBND chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: “Azi ơy pa chô kinh nghiệm đắh bhiệc k’đhơợng zư tơơm đhi muônh tơợ c’moo 2014 bêl n’léh váih đợ apêê bhrợ cắh liêm crêê pháp luật đắh bơơn bhrợ đhi muônh. Nắc tơợ lứch c’xêê 4 c’moo 2021, UBND chr’hoong ơy vêy bha ar pa tơ k’đươi moon zâp chr’val, thị trấn lâng zâp ngành pazưm xay moon pa dưr dal c’năl bh’rợ âng đhanuôr đắh bhiệc zư lêy lâng pa dưr pa xớc bhrợ t’bhứah chóh tơơm đhi muônh t’mêê.”/.

Quảng Nam bảo vệ cây ươi rừng gắn với phát triển du lịch

PV Phương Cúc/VOV miền Trung

        Cây ươi rừng được ví như “yến mạch vùng cao” ở một số huyện miền núi tỉnh Quảng Nam. Quả ươi có giá trị kinh tế khi dược dùng làm thảo dược hoặc pha chế nước giải khát được thị trường ưa chuộng. Một thời gian dài, tình trạng chặt cây ươi để lấy quả. Hiện nay, các địa phương miền núi của tỉnh này đang giám sát chặt chẽ việc khai thác quả ươi; thí điểm nhân giống trồng, bảo vệ cây ươi rừng gắn với phát triển du lịch.

Vào mùa ươi, mỗi ngày, người dân ở xã Phước Xuân, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam có thể thu lượm hàng tấn ươi. Theo ông A Mã, già làng ở xã Phước Xuân, thông thường mùa ươi bắt đầu từ tháng 6 đến mùa mưa xuống nhưng không phải năm nào ươi cũng cho quả. Xã Phước Xuân, huyện Phước Sơn có 13 ngàn héc ta rừng. Ngày trước, cứ 4 năm cây ươi sẽ cho ra quả, nhưng bây giờ tới 7 năm mới ra quả một lần. Già làng A Mã cho biết, nhờ thu lượm hạt ươi mà người dân địa phương nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống:“Cây ươi có từ hồi lâu rồi. Hồi trước người dân chưa biết tiêu thụ, bây giờ bà con ở đây mới biết cây ươi có hiệu quả. Nếu 1 hộ gia đình có sức khỏe đi xa để lượm hạt ươi thì cũng phải được vài chục triệu.”

Hạt ươi là một vị thuốc trong Đông y có vị ngọt. Chỉ cần cho 4 đến 5 hạt vào nước ngâm một lúc sẽ mềm như thạch, pha chung với đường phèn, hoặc các loại trà thảo mộc. Trong hạt ươi có chứa nhiều thành phần dinh dưỡng tốt cho sức khỏe và giúp bổ trợ điều trị một số bệnh như: thanh nhiệt, lợi tiểu, thải độc gan. Cây ươi mọc tự nhiên, 4 đến 7 năm mới ra quả một lần và cho giá trị kinh tế cao. Trung bình mỗi cân hạt ươi có giá từ 300 ngàn đến 400 ngàn đồng. Một ngày vào rừng người dân có thể kiếm lượm được 3 đến 5kg hạt ươi. Ông Hồ Văn Trung, Phó chủ tịch UBND xã Phước Thành, huyện Phước Sơn cho biết: Hiện, địa phương đang triển khai trồng thử loại cây này: “Vừa qua, xã đã đăng ký trồng 2.000 cây. Để tổ chức thực hiện, xã đã tổng hợp danh sách các hộ gia đình đăng ký trồng với mục đích khôi phục lại cây ươi để bảo tồn, có thể sau này sẽ quảng bá về du lịch. Bên cạnh đó, việc phát triển cây ươi cũng giúp giữ rừng, từ đó phát triển được kinh tế, từng bước cải thiện đời sống cho người dân địa phương.”

Cây ươi là họ thân gỗ, cao 20 đến 25m, quả mọc ở đầu ngọn và ở tầng cao nhất trong rừng. Rất khó trèo lên hái quả mà phải chờ quả chín theo gió bay xuống gốc cây. Chính vì giá trị kinh tế của hạt ươi mang lại nên suốt một thời gian dài nhiều người đã chặt cây để lấy quả, tác hại lớn đến hệ sinh thái rừng.

Để bảo tồn cây ươi, các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam đã tăng cường lực lượng chức năng tuần tra, chốt chặn tại các cửa rừng, lập danh sách người thu lượm theo từng địa phương để theo dõi. Tại huyện Nam Trà My đã thành lập gần 20 chốt để bảo vệ rừng ươi, UBND huyện Phước Sơn đã thành lập 3 tổ công tác, có sự tham gia của Ban quản lý rừng, Kiểm lâm, Công an huyện và chính quyền các xã nhằm tăng cường quản lý, giám sát việc khai thác cây ươi ở các địa bàn.

Ngoài việc bảo vệ cây ươi, hiện nay, huyện Phước Sơn đang thí điểm ươm trồng 50 ngàn cây ươi và giao cho Ban quản lý rừng phòng hộ rừng trồng thử nghiệm. Dự tính, địa phương này sẽ phát triển cây ươi ở một số địa điểm du lịch, khu công viên, vùng sinh thái nằm trong đề án trồng mới hơn 3,7 triệu cây xanh trên địa bàn. Ông Lê Quang Trung, Chủ tịch UBND huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Chúng tôi đã rút kinh nghiệm trong việc quản lý cây ươi từ năm 2014 khi xuất hiện các trường hợp vị phạm pháp luật trong việc thu hoạch hạt ươi. Cho nên, ngay từ cuối tháng 4 năm 2021, UBND huyện cũng đã có văn bản chỉ đạo cho các xã, thị trấn và các ngành tập trung tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân về việc bảo vệ và phát triển nhân rộng trồng cây ươi./.”