Tợơ c’moo 2007, cr’chăl t’nơơm cao su dzợ dâng chr’nắp liêm dal, tỉnh Kon Tum nắc chóh bhrợ bấc ơl bhiệc xăl chóh lấh 39.000ha crâng cắh liêm lâng k’tiếc lâm nghiệp đoọng chóh cao su. Nắc lấh đếêc, dzệêt cao su dưr xiêr ếp bhlầng bhrợ ha pêê doanh nghiệp ting pấh xăl chóh t’nơơm nâu đoo nắc cắh mặ zâng đoọng k’rang lêy, zêng lơi jậ k’ra bhầu hecta cao su. X’rịa nắc bh’nơơn cắh liêm ngân pa bhlầng. Zập hân noo ch’noong xớơt, pazêng đhăm cao su dưr váih đắh đhị buôn dưr váih đhr’năng roóh cát lâng nắc râu h’lệêng đoọng ha đhanuôr, chính quyền vel đong.

            Dâng 4 c’moo a hay, UBND tỉnh Kon Tum ơy đoọng ha Công ty TNHH MTV bhrợ têng nông lâm sản Nghĩa Phát xăl bhrợ lâh 400ha k’tiếc lâm nghịêp đhị chr’val Đắc Pxi, chr’hoong Đắc Hà đoọng chóh cao su. Vêy quyết định cóh têy, Công ty nâu đoo nắc ơy đấh hân k’rong pazêng n’loong xang nắc chóh dâng 300ha cao su lânhg 80ha bời lời. Nắc xoọc đâu, Nghĩa Phát cắh mặ zâng đoọng k’rang lêy, pazêng cao su ta lơi. Tu n’nóh cóh đhăm cao su lalấh bấc lâng cợơng bhlầng nắc dưr váih đhr’năng roóh cát đanh cóh 4 t’ngay, tợơ t’ngay 29/3 tước t’ngay 1/4 t’mêê đâu a hay, bhrợ roóh cát láh 50ha cao su. T’coóh Trần Việt Hoà, ma nuýh bhrợ bảo vệ lâng nắc muy a đoo năm ma nuýh âng công ty vêy mặt đhị bêl dưr roóh cát nâu, đoọng năl:

            Acu vêy xay moon đoọng  ha giám đốc, đhr’năng nắc oóih dưr jôông k’rơ bhlầng tợơ bôl da ding đhị đơ dal bhlầng âng Công ty. Công ty moon nắc lêy t’pặt ha dợ a zi đh’rứah lâng phòng hộ nắc cắh mặ t’pặt oóih tu ma nuýh lalấh m’bứi. Tước t’ngay thứ 2, thứ 3, nắc a zi lêy ting roóh lấh mơ, xay moon đoọng ha giám đốc năl, giám đốc k’đươi ma nuýh lâng pr’đươi lướt t’pặt. k’rong t’pấh zêng lâng apêê đắh phòng hộ ha dợ cung cắh cơnh bhrợ têng đoọng pắt zêng. Roóh tước t’ngay thứ 4 nắc pr’đoọng bhlầng vêy boo. Ha dang cắh vêy boo nắc cung roóh lứch cắh râu rị dzợ.

            N’đhơ đhăm cao su t’mêê xăl chóh tợơ crâng cắh liêm lâng đhăm k’tiếc lâm nghịêp đhị Kon Tum  ha dợ zêng nắc cr’van âng apêê doanh nghịêp, trách nhiệm k’đhợơng lêy nắc âng doanh nghiệp, nâu kêi nắc dưr váih râu h’lệêng đoọng ha chính quyền vel đong, ghít bhlầng nắc cóh bhiệc đương zêl cha groong ra roóh crâng. Tợơ tơợp hân noo ch’noong xớơt c’moo đâu, UBND tỉnh Kon Tum ơy pa glúh c’lâng bh’rợ xay moon pa rớơt lâng pa ghít đhị lấh 20.000ha cao su, pa bhlầng nắc đhị chr’hoong t’mêê Ia H’Drai nắc đhị buôn  dưr roóh bhlầng đoọng ha chính quyền chr’hoong lâng ngành chức năng nắc pa ghít lêy. Nắc đhị lấh 1 c’xêê a hay, ơy dưr váih 3 chu ra roóh đhị apêê chr’hoong: Kon Rẫy, Ia H’Drai lâng Đắc Hà lâng đhăm bil bal zêng nắc k’nặ 100ha. T’coóh Đinh Văn Hùng, Chủ tịch UBND chr’val Đắc Pxi, chr’hoong Đắc Hà đoọng năl: n’đhơ cao su nắc cr’van âng doanh nghiệp ha dợ vel đong nắc cung cắh choom cắh pa ghít lêy, tu đhị bêl dưr roóh cao su nắc oóih dưr rọ, bhrợ cr’pân tước crâng lâng đhanuôr cóh zr’lụ:

            Cr’chăl đâu apêê cắh vêy tal bhrợ pa liêm bhơi râu rị. Apêê cắh k’rang tước cr’van đay. Ha dang cắh pa ghít nắc dưr roóh, tu zr’lụ âng apêê nắc pa tếêt lâng thuỷ điện 3, thuỷ điện 4 đắh chr’val Đắc Hà âng chr’hoong Tu Mơ Rông. Đhanuôr lướt ra véch cắh pa ghít nắc buôn dưr roóh..”

            Đhr’năng lalua đoọng lêy, bêl ting pấh dự án xăl crâng cắh liêm lâng k’tiếc lâm nghiệp đoọng chóh cao su đhị Kon Tum, pazêng apêê đơn vị doanh nghiệp Nhà nước vêy râu k’rong bhrợ têng liêm ta níh, trách nhiệm xã hội dal. Bấc doanh nghiệp  lơơng nắc cắh ơy pa cắh c’rơ bhrợ têng liêm choom lâng râu lalua ta níh lơơng. Bh’nơơn âng chô nắc doanh nghiệp chóh cao su cắh mặ zâng, ma nuýh pa bhrợ nắc đương hơớ zên lương; đhăm cao su nắc ta lơi. Ta luôn crêê Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh nợ zên xay moon k’rang lêy cao su tợơ c’moo đâu tước c’moo tốh, muy thành viên vel đha đhâm c’mor bhrợ cha âng Tổng đội đha đhâm c’mor xung phong tỉnh Kon Tum ắt đhị chr’val Ia Dom, chr’hoong H’Drai xay moon:

            Apêê gr’hoọt moon nắc x’rịa c’moo chrót zên, a cu căh năl vêy hay cắh. Zêng tu đắh công ty. Đắh Tổng đội cung moon nắc đắh công ty. Tônge đoọi cung bhrợ têng crêê tước công ty ha dợ nâu kêi công ty k’dua nắc đương. T’đang đhơ đhơ ngai cung cắh choom.

            K’đháp k’ra bhlầng nắc chr’nắp dzệêt cao su bha lang k’tiếc xiêr k’rơ, nắc râu đơ k’đháp bhlầng lâng bhiệc xăl lấh 39.000ha crâng cắh liêm lâng đhăm k’tiếc lâm nghiệp đoọng chóh cao su đhị tỉnh Kon Tum. Muy cóh pazêng bhiệc trứah bhlếh lơi k’đháp đoọng ha doanh nghịêp nắc t’mêê đâu Kon Tum ơy bhrợ têng ha dợ tợơ a hay cắh bơơn bhrợ nắc đoo: pay k’nặ 1.000ha cao su âng công ty Cổ phần k’rong bhrợ têng Duy Tân, tu công ty nâu cắh mặ chroọt zên dzợ nợ, chr’nắp zên nợ nắc tước 100 tỷ đồng Đhơ cơnh đếêc, đhr’năng lalua đoọng lêy, đoọng z’lấh cr’chăl k’đháp k’ra nâu, apêê doanh nghiệp nắc lêy vêy bấc lấh mơ dzợ râu pa zay đắh chính sách tợơ chính quyền vel đong lâng apêê tổ chức tín dụng. Cóh đhr’năng xoọc đâu, nắc lêy k’rong bhlếh lơi râu k’đháp k’ra, tr’pác tr’đoọng lâng doanh nghiệp cung cơnh nắc c’lâng đoọng ha tỉnh Kon Tum choom pa xiêr râu cắh liêm dưr váih tợơ lấh xăl crâng lâng k’tiếc lâm nghiệp đoọng chóh cao su, đương tước bêl chr’nắp n’loong nâu dưr dzoọc  cớ./.

Hệ lụy sau chuyển đổi rừng nghèo và đất lâm nghiệp

sang trồng cao su ở Kon Tum

Từ năm 2007, thời điểm cây cao su còn hoàng kim, tỉnh Kon Tum ồ ạt thực hiện việc chuyển đổi hơn 39.000ha rừng nghèo và đất lâm nghiệp sang trồng cao su. Thế nhưng, sự rớt giá ngay sau đó của mủ cao su đã khiến các doanh nghiệp tham gia vào chương trình chuyển đổi này lâm vào cảnh nợ nần, túng quẫn. Một số doanh nghiệp không còn khả năng chăm sóc, bỏ mặc hàng nghìn ha cao su. Hậu quả là cùng với chất lượng vườn cây bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Mỗi mùa khô, những lô cao su trở thành mồi ngon cho lửa  và thành gánh nặng của chính quyền địa phương

 Cách đây hơn 4 năm, UBND tỉnh Kon Tum đồng ý cho Công ty TNHH Một thành viên sản xuất chế biến nông lâm sản Nghĩa Phát được chuyển đổi hơn 400ha đất lâm nghiệp ở xã Đắc Pxi, huyện Đắc Hà sang trồng cao su. Có quyết định trong tay, Công ty này nhanh chóng hoàn thành việc tận thu gỗ rồi trồng được 300ha cao su cùng 80ha bời lời. Nhưng hiện tại, sau mấy năm Nghĩa Phát không còn sức để chăm sóc, toàn bộ cao su bị các loại cây hoang dại phủ kín. Do lượng thực bì trong lô cao su quá nhiều đã dẫn đến một vụ cháy lớn kéo dài trong 4 ngày, suốt từ 29 tháng 3 đến ngày 1 tháng 4 vừa qua, thiêu chết gần 50ha cao su. Ông Trần Việt Hòa, nhân viên bảo vệ và cũng là người duy nhất của Công ty có mặt khi vụ cháy xảy ra cho biết:

“Tôi có báo về cho giám đốc. Tình hình là ngọn lửa nó phát ra từ trên đồi cao, cao nhất của Công ty. Công ty nói là giờ các anh sẽ dập nhưng chúng tôi cùng với phòng hộ là không dập được vì lực lượng quá mỏng chỉ biết báo về. Đến ngày thứ hai, thứ ba chúng tôi đi thăm tuyến càng cháy dữ dội, báo về cho giám đốc, giám đốc đưa lực lượng người và phương tiện lên. Huy động cả bên phòng hộ họ sang họ làm những mà chỉ đứng thôi không làm gì được. Cháy đến ngày thứ tư thì rất may hôm đấy trời mưa. Nếu không mưa thì cháy hết không còn gì nữa”

Mặc dù diện tích cao su mới hình thành sau chuyển đổi rừng nghèo và đất lâm nghiệp ở Kon Tum đều là tài sản của các doanh nghiệp, trách nhiệm quản lý, bảo vệ là của doanh nghiệp song giờ đây lại đang trở thành gánh nặng đối với chính quyền địa phương mà rõ nhất là trong công tác phòng cháy chữa cháy. Ngay từ đầu mùa khô năm nay, UBND tỉnh Kon Tum đã phải đưa ra cảnh báo và xác định hơn 20.000ha cao su, chủ yếu tập trung ở huyện mới Ia H’Drai là trọng điểm cháy để chính quyền huyện và ngành chức năng nâng cao cảnh giác. Thế nhưng chỉ trong hơn 1 tháng vừa qua đã xảy ra 3 vụ cháy tại các huyện: Kon Rẫy, Ia H’Drai và Đắc Hà với tổng diện tích thiệt hại gần 100ha. Ông Đinh Văn Hùng, Chủ tịch UBND xã Đắc Pxi, huyện Đắc Hà cho biết: Dù cao su là tài sản của doanh nghiệp song địa phương không thể không lo bởi khi cháy cao su lửa rất dễ cháy lan, đe doạ rừng và người dân trong khu vực :

“Mấy năm nay họ không làm cỏ phát dọn gì. Tình hình họ cũng không thiết tha với tài sản. Nếu mà không cảnh giác thì khả năng là cháy bởi vì vùng của họ nó có một cái đường thông qua thủy điện 3, thủy điện 4 về xã Đắc Hà của huyện Tu Mơ Rông. Người đi qua lại chỉ cần sơ xẩy một cái là cháy”

Thực tế cho thấy, tham gia vào dự án chuyển đổi rừng nghèo và đất lâm nghiệp sang trồng cao su ở Kon Tum, hầu như chỉ các đơn vị, doanh nghiệp Nhà nước có sự đầu bài bản, trách nhiệm xã hội cao. Đa số doanh nghiệp còn lại đã không chứng tỏ được năng lực và sự chuyên nghiệp cần có. Hậu quả tất yếu xảy ra, doanh nghiệp trồng cao su thì kiệt quệ, người lao động làm cao su thì mỏi mòn chờ lương; cao su thì bị hoang phế. Liên tục bị Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh nợ tiền công nhận chăm sóc cao su từ năm này qua năm khác, một thành viên Làng thanh niên lập nghiệp thuộc Tổng đội thanh niên xung phong tỉnh Kon Tum ở xã Ia Dom, huyện Ia H’Drai cám cảnh:

“Cứ hứa là cuối năm thanh toán em chả biết có hay không cũng chả biết được. Do bên công ty thôi. Bên Tổng đội cũng bảo là bên công ty. Tổng đội cũng làm qua công ty mà bây giờ công ty cũng phải chờ. Kêu ai cũng chả được mà nói cũng chả được”

Khó khăn khách quan là sự giảm sâu của giá mủ cao su thế giới đang là thách thức quá lớn đối với chương trình chuyển đổi hơn 39.000ha rừng nghèo và đất lâm nghiệp sang trồng cao su ở tỉnh Kon Tum. Trong một nỗ lực gỡ khó cho doanh nghiệp, mới đây tỉnh Kon Tum đã phải làm một việc chưa từng có tiền lệ, đó là nhận gần 1.000ha cao su gán nợ từ Công ty Cổ phần đầu tư Phát triển Duy Tân, vì công ty này không còn khả năng thanh toán hơn 100 tỷ đồng tiền sử dụng rừng, đối với diện tích mà doanh nghiệp đã chuyển đổi. Tuy nhiên thực tế cho thấy để vượt qua giai đoạn khó khăn này, các doanh nghiệp đang cần nhiều hơn nữa sự hỗ trợ về chính sách từ phía chính quyền địa phương và các tổ chức tín dụng. Trong hoàn cảnh hiện nay tập trung gỡ khó, chia sẻ với doanh nghiệp cũng là cách duy nhất để tỉnh Kon Tum có thể giảm bớt những hệ lụy sau chuyển đổi rừng nghèo và đất lâm nghiệp sang trồng cao su đợi đến khi giá sản phẩm loại cây trồng này tăng trở lại./.