Chô ooy Tây Bắc đợ t’ngay ha’pruốt, ta’mooi nắc bơơn ặt pazưm ooy đợ pr’múa xoè liêm pr’hay. Đợ pr’múa xoè nâu ặt váih ting cr’chăl t’ngay, tu vêy đơơng cóh đây đợ triết lí mamung liêm chr’nắp, dzool c’lâng đoọng ha bấc lang manứih Thái. Đhanuôr lâng pr’zợc đh’rứah lâng PV Đài p’rá VN ắt đhị zr’lụ Tây Bắc chô ooy Mường Lò, đhị đhăm k’tiếc bhứah liêm đắh Tây tỉnh Yên Bái đoọng đh’rứah chấc lêy năl ooy đợ pr’múa xoè bơơn ta moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể k’tiếc k’ruung moót c’xêê 9/2015.

Ting cơnh xa’nay t’ruíh bh’lêê bh’la xay moon, Mường Lò nắc vel bhươl âng manứih Thái đắh Tây Bắc. đhị đâu dzợ zư đợc đợ văn hoá liêm chr’nắp âng manứih Thái, ooy đâu vêy zâp pr’múa xoè. Zâp apêê t’coóh t’ha xay moon, đợ pr’múa xoè cắh năl tơợp váih ha bêl, nắc ơy ting manứih Thái đenh đươnh. T’coóh Lò Văn Biến, manứih liêm choom zư lêy văn hoá Thái cóh vel Pa Kết, phường Trung Tâm, thị xã Nghĩa Lộ đoọng năl:

Vêy bấc râu liêm chr’nắp, tr’đăn tơợ cấp ping cấp dứp, manứih t’coóh lâng p’niên đh’rứah xoè, bhrợ p’cắh râu liêm ma mơ nắc manứih Thái vêy g’lúh bhui har cơnh bhiệc xay xơ cắh cậ hơnh déh đông t’mêê, liên hoan nắc cắh choom cắh vêy xoè.

Ting cơnh zâp apêê t’coóh t’ha, xoè nắc vêy 36 điệu hân đhơ cơnh đêếc nắc zêng pazưm bhrợ paliêm tơợ 6 điệu xoè ty. 6 điệu xoè nâu cắh mưy đoọng chi’ớh nắc dzợ vêy râu cr’noọ ooy pr’ắt tr’mung, cr’noọ bh’rợ âng đhanuôr manứih Thái tơợ ahay a’hươn. pr’múa xoè vóng-nắc xoè vòng bhrợ p’cắh râu đoàn kết, ặt pazyưm đh’rứah, zâp apêê ting cr’đhơợng têy múa vòng tròn. Pr’múa xoè Khắm khăn mơi lảu-nắc ha’dưr khăn k’đươi moon âm búah bhrợ p’cắh râu loom luônh chắp nhêr ta’mooi, lướt ooy đông chi’ớh, đhi noo, pr’zợc vêy bêl lướt ch’nga nắc lêy zư nhâm mâng loom luônh. Pr’múa xoè đổn hôn-nắc múa lướt rạch bhrợ p’cắh hân đhơ plêệng k’tiếc váih zâp cơnh nắc pr’ắt tr’mung âng đhanuôr cung dzợ nhâm liêm, cắh ha mơ tr’lơi. Pr’múa nhôm khăn-nắc múa glâm khăn nắc đoo pr’múa pr’hay bhlâng, bhrợ p’cắh râu bhui har bêl bơơn bhrợ bấc, zước nhăn k’coon, bêl chô ắt đông t’mêê. pr’múa xoè Ỏm lọm tốp mư-nắc múa vòng tròn n’tạp têy, bhrợ p’cắh râu cr’noọ cr’niêng, râu k’bhộ ngăn, n’tạp têy cắh mưy bhrợ p’cắh râu bhui har nắc dzợ tr’hẹn, tr’lưm, lướt ch’ngai… t’coóh Nhung Thị Tiên, cóh chr’val Sơn A, chr’hoong Văn Chấn đoọng năl:

Đợ pr’múa xoè bhrợ p’cắh pr’ắt tr’mung âng manứih Thái. Zâp t’ngay ắt prá lâng đhi noo, pr’zợc ha cơnh nắc xoè bhrợ p’cắh cơnh đêếc. tu cơnh đâu, xoè bhrợ p’cắh pr’ắt tr’mung ắt pazưm, liêm chr’nắp cắh choom cắh vêy.

Manứih Thái moon cắh vêy xoè nắc cắh bhui har, cắh vêy xoè nắc ha’roo cắh liêm. Tu cơnh đâu nắc zâp bêl váih bhiệc bhan n’hâu, zâp vòng xoè nắc bơơn bhrợ chi’ớh. râu đoàn kết cóh đhanuôr cơnh bơơn padưr liêm lấh, bhiệc bhrợ liêm choom lấh. lâng cr’noọ bh’rợ nâu, zâp pr’múa xoè cắh choom cắh ặt zr’nưm đh’rứah lâng pr’ắt tr’mung zâp t’ngay, cắh mưy bơơn apêê t’coóh zư padưr nắc lang p’niên cung lêy chắp bhlâng. Amoó Lò Thị Thành, chr’val Sơn A, chr’hoong Văn Chấn đoọng năl:

Đợ pr’múa xoè cơnh ngoọ ch’na cha, đác âm zâp t’ngay. Cắh vêy xoè nắc cắh bhui har. Azi nắc zư padứah zâp pr’múa xoè tu nắc ắt pazưm đh’rứah lâng zi.

Zâp pr’múa xoè chôm bhrợ chi’ớh mưy ađoo liêm choom lâng vêy ting n’juông liêm pr’hay. Xoọc đâu cóh thị chr’val Nghĩa Lộ lâng chr’hoong Văn Chấn vêy kr’bhâu apêê nghệ nhân choom xoè pr’hay liêm lâng bhrợ p’cắh cr’noọ cr’niêng ooy zâp bh’rợ. c’xêê 9/2015 t’mêê đâu, 6 pr’múa xoè ty cóh thị xã Nghĩa Lộ nắc bơơn ta moon nắc c’cir văn hoá phi vật thể k’tiếc k’ruung. L’lăm đêếc, g’lúh chi’ớh xoè 2013 lâng nghệ nhân pấh chi’ớh nắc ơy bơơn xác lập kỷ lục Guinnes VN c’moo 2013. đợ râu ta công nhận nâu nắc ơy âng đơơng râu bhui har, tự hào đoọng đhanuôr manứih Thái cóh Mường Lò t’bhlâng zư lêy zâp pr’múa xoè. Amoó Lò Thị Thiên, chr’val Nghĩa An, thị xã Nghĩa Lộ tự hào moon:

Tơợ dzợ p’niên nắc ơy bơơn lêy apêê a’dích, amế múa xoè. Dưr pậ nắc bơơn k’căn pachoom đoọng múa. Ooy bhiệc chi’iớh pr’hát xa’nưl lâng zap apêê amoó cóh đội nắc acu choom múa chi’ớh. pân’đil Thái cóh đâu 15 c’moo nắc ngai cung choom múa xoè liêm pr’hay. Xoè cơnh mưy râu pr’đươi cr’van pậ chr’nắp âng pân’đil Thái.

Mường Lò nắc ơy moót hân noo ha’pruốt, liêm pr’hay dưr bhưng ang đhị dading k’coong. Đhăm k’tiếc liêm pr’hay ơy moót hân noo bhiệc bhan lâng đợ vòng xoè nắc taluôn đương hơnh déh ta’mooi ch’ngai đăn.

Triết lí sống trong những điệu xòe

-----------

                        Đinh Tuấn

Đến với Tây Bắc những ngày xuân, du khách sẽ được hòa mình vào những điệu xòe bất tận. Những điệu xòe ấy trường tồn mãi với thời gian, bởi mang trong mình những triết lý sống đặc biệt, soi đường, chỉ lối cho bao thế hệ người Thái. Mời quý vị và các bạn cùng phóng viên Đài TNVN thường trú khu vực Tây Bắc đến với Mường Lò, cánh đồng lòng chảo trù phú phía Tây tỉnh Yên Bái để cùng tìm hiểu về những điệu xòe từng được tôn vinh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 9 năm 2015.

Theo truyền thuyết, Mường Lò là quê hương của người Thái miền Tây Bắc. Nơi đây vẫn còn lưu giữ tất cả những nét văn hóa đặc sắc nhất của người Thái, trong đó có các điệu xòe. Các cụ cao niên ở đây cho biết, những điệu xòe không biết có từ bao giờ, chỉ biết đã theo người Thái qua bao thế hệ đến ngày nay. Ông Lò Văn Biến, người nghệ nhân nặng lòng với văn hóa Thái ở bản Pa Kết, phường Trung Tâm, thị xã Nghĩa Lộ cho biết:

Cái gần nhau được nhiều nhất, từ cấp trên cấp dưới, người già người trẻ muốn gần gũi nhau chỉ xòe, nó thể hiện sự bình đẳng rất cao cho nên người Thái có dịp vui như tiệc cưới hay mừng nhà mới hay bất cứ cuộc liên hoan gì đó mà không có xòe thì không vui, không thành công.

Theo các cụ cao niên, xòe có 36 điệu nhưng tựu trung đều bắt nguồn, cải biến từ 6 điệu xòe cổ. 6 điệu này không chỉ đơn thuần để biểu diễn mà còn mang trong mình tất cả quan niệm về cách sống, cách nghĩ và nếp sinh hoạt của cộng đồng người Thái từ bao đời nay. Điệu Xé vóng (nghĩa là xòe vòng) biểu hiện sự đoàn kết, gắn bó cộng đồng, các thành viên nắm tay nhau múa trên một vòng tròn. Điệu xoè Khắm khăn mơi lảu (tức nâng khăn mời rượu) thể hiện tình cảm quý mến khách, đến nhà chơi phải có chén rượu mời. Điệu xoè Phá xí (tức bổ bốn) có ý rằng dù có đi bốn phương trời, mười phương đất, anh em bạn bè có lúc chia xa nhưng không hề đơn độc mà phải giữ tình gắn bó, liên hệ với nhau. Điệu xoè Đổn hôn (tức múa tiến, lùi, lộn) khẳng định dù trời đất có chao đảo, nhưng tình người vẫn vẹn nguyên, cuộc sống có lúc nghiêng ngả, song đồng tộc vẫn không tách rời nhau. Điệu Nhôm khăn (tức múa tung khăn) là điệu xoè sôi động nhất, rực rỡ nhất, thể hiện sự vui tươi, phấn khởi khi mùa màng bội thu, là lúc cưới xin, khi lên nhà mới. Điệu xoè Ỏm lọm tốp mư (tức múa vòng tròn vỗ tay), thể hiện sự mãn nguyện, no đủ, vỗ tay không chỉ thể hiện sự vui vẻ mà còn có nghĩa là: Tạm biệt, hẹn hò, hẹn gặp lại nhau. Bà Nhung Thị Tiên, Xã Sơn A, huyện Văn Chấn cho biết:

Những điệu xòe diễn tả cuộc sống của người Thái. Thường ngày ứng xử với anh em, bạn bè thế nào thì xòe diễn tả lại như thế. Chính vì xòe mô phỏng cuộc sống mà nó gắn bó, thân thiết, không thể thiếu được…

Người Thái quan niệm rằng "không xoè không vui, không xoè lúa không tốt". Chính vì vậy trong bất cứ hội vui nào, các vòng xòe lại được rộng mở. Tình đoàn kết cộng động như được thắm đượm hơn, công việc trôi chảy hơn, thuận lợi hơn. Với ý nghĩa ấy, các điệu xòe không khi nào tách khỏi đời sống, sinh hoạt thường ngày, không chỉ được người già nâng niu, giữ gìn mà thế hệ trẻ cùng rất trân trọng, yêu thích. Chị Lò Thị Thành, xã Sơn A, huyện Văn Chấn cho biết:

Những điệu xòe như miếng cơm ăn, ngụm nước uống hàng ngày. Thiếu xòe là thiếu niềm vui, thiếu đi tình người. Chúng tôi nâng niu, gìn giữ các điệu xòe vì đó là một phần cuộc sống của chúng tôi

Các điệu xoè có thể diễn độc lập tùy hoàn cảnh  nhưng về cơ bản cùng ở trong một tổng thể sống động, bài bản và có lớp lang trình tự. Hiện ở thị xã Nghĩa Lộ và huyện Văn Chấn có hàng nghìn nghệ nhân có thể xòe hay, xòe bài bản và thể hiện được hết tâm tư, tình cảm trong mỗi động tác. Tháng 9/2015 vừa qua, 6 điệu xòe cổ ở thị xã Nghĩa Lộ đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trước đó, màn Đại xòe với 2013 nghệ nhân tham gia đã được xác lập kỷ lục Guinness Việt Nam năm 2013. Những sự công nhận đó đã mang đến niềm tự hào, phấn khởi để cộng đồng người Thái ở Mường Lò tiếp tục giữ gìn các điệu xòe. Chị LòThị Thiên, xã Nghĩa An, thị xã Nghĩa Lộ tự hào cho biết:

Từ bé đã được xem các bà, các mẹ xòe. Lớn một chút thì được mẹ dạy những động tác chính. Qua sinh hoạt văn nghệ với các chị trong đội thì mình viết trình diễn tốt các điệu xòe. Con gái Thái nơi đây, 15 tuổi thì ai cũng biết xòe đúng, xòe hay.  Xòe như một thứ tài sản của người con gái Thái.

Mường Lò đã vào Xuân, sắc hoa đào, hoa mận bừng sáng khắp các triền núi. Cánh đồng lòng chảo trù phú đã vào mùa lễ hội và vòng xòe đã rộng mở đón chào du khách gần xa .