Moót c’xêê 9, c’xêê 10 dương lịch zâp c’moo, đhị zâp vel bhươl manứih Thái truíh zâp chr’val Tú Lệ, chr’hoong Văn Chấn, Cao Phạ, Nậm Có, chr’hoong Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái, apêê ađhi amoó nắc r’rộ r’răm lêy pay ha’roo nha’nhuum đơơng chô bhrợ m’poọc. đợ xa’nưl c’lóh clóh bhrợ m’poọc zâp đhị t’đang k’đươi ta’mooi chô lêy cha xâng m’poọc đha’hưm yêm cóh k’coong ch’ngai. Bích Thuỷ, PV Đài p’rá VN vêy bha ar xay moon ooy bh’rợ bhrợ têng m’poọc âng đhanuôr Thái cóh chr’val Nậm Có, chr’hoong Mù Cang Chải. đhanuôr lâng pr’zợc chắp nhêr!

Ting cơnh đhanuôr manứih Thái cóh Nậm Có nắc bêl ahay, ha’roo bơơn ta lêy pay bhrợ m’poóc ha’roo đêệp nha’nhuum, tu râu ha’roo nâu cr’liêng vil, r’boọt, zư đợc ngam đha’hưm đenh. Xoọc đaua, tu cr’noọ đươi dua ha’roo đêệp âng đhanuôr cắh bấc, k’tiếc chóh bhrợ cắh bấc nắc ha’roo bhrợ m’poọc nắc m’ma ha’roo đêệp tan cắh cậ Lương phượng, hân đhơ cơnh đêếc, bấc lấh mơ nắc đêệp tan.

Ha’roo đêệp tan bhrợ m’poọc nắc đha’hưm yêm, r’boọt bơơn zâp apêê amế, amoó lêy pay bhrợ paliêm, xang nặc âng đơơng trâm đợc cóh đác mơ 3 t’ngay, lêy ủ đợc 3-4 t’ngay dzợ ting c’lâng xa’nay bhrợ mạ, xang nặc đơơng chóh. xang 1 c’xêê, bêl mạ vêy 3-5 hi’la nắc âng đơơng cha’bêết. đhị zr’lụ k’coong ch’ngai nâu, đhanuôr cha’bêết bhrợ ha’roo nắc đhị ruộng bha’nơợc 2 hân noo nắc c’lâng bh’rợ cha’bêết ha’roo tự do, hân đhơ cơnh đêếc nắc lêy têêm ngăn tíh liêm. K’dâng 4 c’xêê t’tưn, bêl ha’roo dzợ t’viêng, hân đhơ cơnh đêếc cr’liêng ha’roo laliêm, têêm ngăn zâp cr’noọ bh’rợ bhrợ m’poọc nắc cắt đơơng chô bhrợ. Amoó Lò Thanh Phương, 1 manứih p’niên cóh vel Vó Thái, chr’val Nậm Có, chr’hoong Mù Cang Chải bơơn adích a’bhướp, k’căn k’conh pachoom đoọng kinh nghiệm bhrợ m’poọc đoọng năl:

Ha’roo nhuum bêl dzợ t’viêng, đị dzợ glúh sữa, cr’liêng ha’roo cung nhâm chắc, xang nặc vêy cắt pay đơơng chô bhrợ m’poọc.

Ha’roo nhuum cắt đơơng chô đợc cóh a’ring ơy rau liêm sạch lâng púah pa’goóh. Bhiệc cắt bhrợ cung lêy têêm ngăn liêm crêê. Apêê amế, amoó lêy pay đợ p’ngan pay pô ha’roo mơ glặp, oó k’têếh k’rơ bhrợ cr’liêng ha’roo zroọ. Xang bêl k’têếh nắc đợ cr’liêng ha’roo bơơn ha’ring paliêm, xang nặc đơơng pa’đing. Ooy cr’chăl pa’đing bhrợ, lêy câm óih mơ đhiệp, oó lấh k’rơ, lêy cor hr’lục paliêm đoọng oó roóh cát. ặt bhrợ cơnh đêếc tước bêl lêy ha’roo đha’hưm yêm nắc cắp lêy cr’liêng ha’roo ơy nhuum nắc n’tóh ooy a’pướih đợ doọ dzợ pứih nắc đơơng clóh. Lêy clóh pa’nhoonh, têêm ngăn oó bhrợ nhoonh bhlâng. Amoó Lò Thị Hiền cóh vel Có đoọng năl cớ:

Bêl clóh bhrợ lêy oó clóh bêl dzợ pứih, lêy đợc đợ mơ chriết, oó đoọng cr’liêng m’poọc têết c’cọ đh’rứah. Lêy clóh bhrợ mưy xị nắc âng đơơng ha’ring đoọng lơi jợ đợ xắh ha’roo boọ cóh m’poọc. ặt bhrợ cơnh đêếc tước bêl váih m’poọc nắc vêy đhêy.

Chr’val Nậm Có xoọc đâu vêy k’noọ 420ha k’tiếc chóh ha’roo, ooy đâu k’tiếc chóh ha’roo đêệp bơơn k’noọ 50%. Bấc c’moo l’lăm ahay, moót hân noo ha’roo đoọm, apêê amế, amoó cóh vel bhươl manứih Thái nắc ặt bhrợ mưy m’poọc đoọng ha k’coon cắh cậ bhrợ hun pr’hêl đoọng ha ta’mooi tước cóh đông. Tơợ tr’pang têy zay ta’bách âng apêê amế, amoó, đợ cr’liêng m’poọc đha’hưm r’boọt pazưm đh’rứah lâng râu đha’hưm yêm âng hi’la a’jâu nắc a’yêm cắh dzợ cơnh. 2, 3 c’moo chô ooy đây, m’poóc nắc ơy bơơn đhanuôr bhrợ bấc lấh mơ đoọng ha đhanuôr, ta’mooi lướt lêy chi’ớh cóh vel bhươl nâu. Lâng nắc m’poọc ơy chrooi pa’xoọng bơơn bhrợ zên ha bấc pr’loọng đông. Cơnh pr’loọng đông amoó Lò Thị Hiền, cóh vel Có vêy lấh 2.000m vuông ha’roo ruộng. lấh mơ bh’nơơn bơơn pachô lấh 1 tấn ha’roo zâp c’moo, pr’loọng đông amoó dzợ vêy bơơn pachô zên tơợ bhiệc bhrợ m’poọc, băn  bh’năn, p’rơơi, kinh tế pr’loọng đông ting t’ngay têêm ngăn lấh. moót hân noo bhrợ m’poọc, mơ 1 yến ha’roo nhuum bhrợ mơ 5 ký m’poọc, zên pa’câl 80.000 đồng 1 ký, pa’câl la’lêếh 100.000 đồng 1 ký. Đoọng zư lêy bh’rợ bhrợ m’poọc âng aconh a’bhướp đợc đoọng, amoó Lò Thanh Phương moon:

Đoọng bhrợ đợ cr’liêng m’poọc nâu nắc lêy vêy đợ tr’pang têy liêm choom âng apêê amế, a’dích. Apêê amế a’dích nắc t’coóh t’ha cắh dzợ mặ bhrợ, nắc ahêê lêy t’bhlâng bhrợ, đoọng zư nhâm liêm đợ cr’liêng m’poọc t’viêng liêm lâng đha’hưm yêm.

Nậm Có xoọc moót hân noo ha’roo đoọm, đợ đhị dzung ruộng bha’nơợc, ha’roo dưr pô laliêm, cr’liêng ha’roo xoọc váih sữa. m’poọc đha’hưm yêm, r’boót ting bhrợ padưr ta’la tranh ooy zr’lụ dading k’coong Tây Bắc liêm chr’nắp./.

Dẻo thơm cốm vùng cao Tây Bắc

                                  Phóng viên Bích Thủy

Vào tháng 9, tháng 10 dương lịch hằng năm, tại các bản làng người Thái dọc các xã Tú Lệ, huyện Văn Chấn, Cao Phạ, Nậm Có, huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái, chị em nô nức xuống đồng chọn lúa non thích hợp về làm cốm. Tiếng chày giã cốm rộn ràng khắp bản trên mường dưới mời gọi du khách về thưởng thức hương vị cốm vùng cao. Bích Thủy, phóng viên Đài TNVN có bài giới thiệu về nghề làm cốm của đồng bào Thái xã Nậm Có, huyện Mù Cang Chải. Bà con và các bạn cùng nghe nhé !

Theo bà con người Thái ở Nậm Có thì ngày trước, lúa được chọn làm cốm thường là lúa nếp nương, bởi loại lúa này hạt tròn, mẩy, lại giữ lâu được chất ngọt của hạt nếp, mùi thơm và độ dẻo của hạt lúa. Ngày nay, do nhu cầu sử dụng lúa nếp của người dân có phần hạn chế, diện tích canh tác lúa nương không còn nhiều nên lúa làm cốm là giống lúa nếp tan hoặc Lương phượng, nhưng chủ yếu vẫn là nếp tan.

          Lúa nếp tan làm cốm chắc, đều, mẩy được các mẹ, các chị lựa chọn, sàng sảy kỹ càng, sau đó mang đi ngâm nước khoảng 3 ngày, ủ 3 đến 4 ngày tiếp theo quy trình làm mạ, rồi mang đi gieo. Sau 1 tháng, khi mạ có 3 đến 5 lá thì được mang đi cấy. Trên vùng cao này, bà con gieo cấy lúa chủ yếu trên ruộng bậc thang 2 vụ nên phương thức cấy lúa tự do, nhưng vẫn phải đảm bảo thẳng hàng. Khoảng 4 tháng sau, khi lúa còn xanh, nhưng hạt đã chắc mẩy, đảm bảo các yêu cầu của cốm thì cắt về làm cốm. Chị Lò Thanh Phương, một người trẻ ở bản Có Thái, xã Nậm Có, huyện Mù Cang Chải được ông bà, cha mẹ truyền lại kinh nghiệm làm cốm cho biết:

         Thóc non khi vẫn còn xanh, bấm vẫn còn sữa, hạt cũng phải chắc mẩy mới đi cắt từ cây mang về để làm cốm.

          Lúa non cắt mang về được để lên những chiếc mẹt đan từ tre rừng đã rửa sạch và phơi khô. Việc cắt cũng phải đảm bảo đúng cách. Các mẹ, các chị lấy những chiếc bát con cào bông lúa vừa đủ, không cào mạnh quá để hạt lúa rơi ra mẹt. Xong công đoạn cào, những hạt lúa được sàng sảy sạch sẽ, rồi mang đi rang. Trong quá trình rang, lửa phải vừa đủ, không to quá, không nhỏ quá, đảo cũng phải đều tay để không làm cháy hạt lúa. Cứ như vậy cho đến khi thấy lúa dậy mùi thơm, cắn thử thấy hạt lúa mềm dẻo thì đổ ra mẹt cho nguội sau đó mang giã. Việc giã cốm cũng phải đều, đảm bảo không làm nát cốm. Chị Lò Thị Hiền, ở bản Có  cho biết thêm:

          Khi giã thì không được giã lúc nóng, phải để nguội mới giã, tránh cho hạt cốm kết vào nhau. Cứ giã một lúc lại mang ra xảy để lược đi vỏ trấu bám vào cốm. Cứ như vậy đến khi nào được cốm thì mới thôi.

          Xã Nậm Có hiện có gần 420 hecta diện tích trồng lúa, trong đó diện tích trồng lúa nếp chiếm gần 50%. Những năm trước đây, vào mùa lúa chín, các bà, các mẹ trong các bản người Thái chỉ làm cốm cho con cái, hoặc làm quà cho người thân, khách quý đến nhà. Từ bàn tay khéo léo của các mẹ, các chị, những hạt cốm thơm dẻo được gói thành từng gói bằng lá dong trồng trong vườn nhà. Sự thơm dẻo của cốm mùa lúa mới hoà quyện với mùi thơm của lá dong thực sự hấp dẫn nhiều du khách. Vài năm lại đây, cốm đã được bà con làm nhiều hơn để phục vụ khách đến thăm quan, du lịch địa phương. Và lẽ đương nhiên, cốm đã góp phần tăng thêm thu nhập cho nhiều gia đình. Như gia đình chị Lò Thị Hiền, ở bản Có có hơn 2.000m2 ruộng lúa. Ngoài nguồn thu hơn 1 tấn thóc mỗi năm, gia đình chị còn có nguồn thu từ nghề làm cốm, chăn nuôi gia súc, gia cầm, kinh tế gia đình ngày một ổn định. Vào mùa cốm, cứ đều đều 1 yến thóc non làm được 5 kg cốm, giá bán đổ 80.000đ/kg, còn bán lẻ 100.000đ/kg. Để gìn giữ nghề làm cốm của cha ông truyền lại, chị Lò Thanh Phương nói:

          Để làm được những hạt cốm đó phải nhờ đến đôi bàn tay khéo léo của các bà, các mẹ. Các bà, các mẹ có tuổi không làm được nữa thì mình sẽ tiếp tục làm, để gìn giữ những hạt cốm mãi xanh tươi và ngon thơm

          Nậm Có đang mùa lúa chín. Trên những chân ruộng bậc thang, lúa bông đã uốn câu, hạt căng tràn đầy sữa. Cốm mới với độ ngọt dẻo, hương thơm quyến rũ càng tô đẹp thêm bức tranh về vùng non cao Tây Bắc hữu tình./.