Xang bấc lang, đhanuôr cóh dading k’coong nắc ơy k’rong 1 bha’nọ c’năl bh’riêl cóh vel đông đắh bhiệc xay bhrợ đấh bhiệc bhrợ ruộng bha’nơợc. đợ đhị ruộng ắt đăn bha’đưn dading cắh mưy âng đơơng cr’liêng cha’nêếh băn t’mung đhanuôr vel bhươl nắc dzợ bhrợ bh’nơơn du lịch liêm chr’nắp đoọng t’pấh ta’mooi lướt lêy chi’ớh bêl lướt ooy c’lâng Nam Quảng Nam tước ooy Kon Tum. Đhị bha’đưn dading nâu, vêy đhị lấh 1.500 mét lâng mặt đác biển, hadưr têy nắc vêy choom gợ đhi’lục, choom bhrợ padưr đợ bha’nên ruộng bhrợ têng cha lâng ắt mamung, apêê moon nắc sơn điền cắh câh ruộng bha’nơợc.

Manứih Xơ Đăng ắt mamung đhị dading Ngọc Linh lâng manứih Cơtu cóh khu 7 tơợ đenh ahay nắc ơy k’rong bấc kinh nghiệm đắh bhiệc bhrợ ruộng bha’nơợc. tước zâp vel bhươl apêê, nắc buôn bơơn lêy đợ bha’nên ruộng ra’pặ tơợ dzung dading zâp đhị bha’đưn. Bha’nậ chr’hooi đác bơơn bhrợ 1 cơnh liêm choom tơợ đợ c’chăl đhêy, n’loong, đợ t’nơơm cram vơơn đêếh bhrợ 2 váih zâp máng đác, bơơn p’têết đh’rứah lâng cha’groong zr’lụ clung ruộng.

Ting bha’nơợc ruộng pluum ga’lọp bha’đưn dading, tơợ dal tước đệ, độp cơnh đợ bha’nơợc đơơng pr’đợc ruộng bha’nơợc. ruộng nâu cắh mưy âng đơơng đoọng ha đhanuôr ha’roo cha’nêếh cha đắh zâp c’moo, tự k’rang t’bơơn ch’na nắc dzợ bhrợ padưr 1 ta’la tranh liêm bấc pr’hoọm. tợơ lang a’conh a’bhướp ahay nắc ơy năl cơnh lêy pay cha ha’roo cha’nêếh bhrợ têng tơợ ruộng đhị đăn dading. Bêl ahay xay moon, bêl cắh ơy vêy pr’đươi pr’dua lâng nam, đhanuôr cóh đâu nắc ơy năl pay đươi đhêl cắh cậ n’loong bhrợ têng cơnh xẻng, cuốc đoọng bhrợ ruộng. đoọng bhrợ ruộng cơnh đâu, đhanuôr nắc buôn lêy pay đợ đhị dading bha’đưn dal, doọ vêy bấc đhêl lâng lấh mơ nắc đăn lâng acoon tâm đoọng bhrợ paliêm ruộng. hadang dading cắh j’đấc, mưy lêy pếch đhộ ooy dading mơ m’pâng mét, apêê nắc váih ruộng zăng pậ bhứah. Đác nắc đoo pr’đươi chr’nắp đoọng bhrợ têng ruộng. đác tơợ zâp a’bóc lướt moót ting c’lâng n’coo am căh cậ zâp c’lâng chr’hooi dal bhlâng lâng tơợ đêếc lêy pác liêm zâp đoọng ha zâp cr’loọng ruộng đắh dứp.

Lâng zâp acoon cóh cóh k’coong ch’ngai, ruộng k’tiếc cắh bấc nắc ruộng bha’nơợc nắc đoo hân noo bơơn bhrợ âng đhanuôr. Ruộng nâu nắc đhị ặt zư ki’đhung dzung apêê bhrợ padưr vel bhươl. Zâp đhị bha’nên ruộng choom bhrợ têng đenh bêl váih mìn âng n’jăng ha’roo, bhơi k’tang, phân hữu cơ bhrợ padưr liêm chr’nắp ha k’tiếc. ruộng bha’nơợc cung bhrợ đoọng ha đhanuôr lơi jợ zêng j’niêng cr’bưn bhrợ ha’rêê pa’hư crâng. Vêy đhị đhanuôr nắc cắh dzợ k’đhơợng đươi bhrợ lâng a’chị chuung, nắc mưy đươi ta’rí đoọng bhrợ k’tiếc ruộng. bhrợ têng đhị bha’đưn ha’rêê buôn cắh liêm choom, ặt g’nưm ooy plêệng k’tiếc, đương lêy boo, hadang p’răng xơớt nắc cắh râu bơơn bhrợ. Bhrợ ruộng nâu zư lêy môi trường sinh thải tự nhiên, zư crâng pr’đươi cóh tu tâm. Bhiệc nâu nắc cắh mưy bhrợ đoọng ha đhanuôr đhị đâu, têêm ngăn đác đươi dua, ch’chóh nắc dzợ âng đơơng pr’ắt tr’mung ha đợ pr’loọng đông đhanuôr cung clung đệ.

Acoon cóh Xơ Đăng nắc bhriêl choom bhrợ têng ruộng bha’nơợ. Zr’lụ dading Ngọc Linh vêy dading dal cơnh Tây Bắc nắc pr’ắt tr’mung bh’rợ tr’nêng âng manứih Xơ Đăng cung độp tr’cơnh lâng manứih Mông. Cắh vêy vel bhươl n’đoo cắh váih ruộng bha’nơợc. cóh dading Ngọc Linh, tơợ Trà Nam tước Trà Linh, đhị m’pâng pr’hoọm t’viêng pậ chr’nắp âng crâng dading k’coong. Nâu đoo nắc đợ ta’la tranh ơy bhrợ padưr tr’pang têy pabhrợ âng acoon manứih, apêê năl lêy g’nưm za’nươr ooy crâng dading, pazưm đh’rứah lâng crâng dading, ặt zư pr’ắt tr’mung liêm choom. Đhị zr’lụ crâng dading nâu nắc dưr pr’hay liêm lấh mơ, chr’nắp lấh mơ bêl vêy đợ bha’nên ruộng nâu. 1 cr’chăl âng hân noo chóh bhrợ padưr pr’hoọm lalay cơnh. Bêl ruộng bơơn bhrợ xang, ra’văng t’moót đác, zâp đhị bha’nên ruộng cơnh đợc 1 lang bạt bhoọc. bêl ha’roo xoọc tơợp pô, pr’hoọm t’viêng liêm cơnh pr’hoọm bhơi k’tang. Lâng bêl đêếc nắc bêl ha’roo liêm đoọm, zâp bha’nên ruộng cơnh đợ bhai lủaơợc taanh bhrợ. Ruộng bha’nơợc ting dưr liêm lấh mơ bêl dưr n’lơớp n’léh đhị đh’lục bêl ra’diu lâng xang bêl váih boo.

Ruộng bha’nơợc nắc pho sử đắh c’lâng bh’rợ chóh bhrợ, ma bhưi chr’nắp, văn hoá, lịch sử acoon manứih. C’moo 1995, UNESCO hơnh déh ruộng bha’nơợc âng manứih Philippin, nắc c’cir âng acoon manứih, nắc đhị lướt lêy chi’ớh âng bha’lang k’tiếc. c’moo 2007, ruộng bha’nơợc cóh Mù Cang Chải, Yên Bái ơy bơơn bộ văn hoá thể thao lâng du lịch moon nắc c’cir văn hoá cấp k’tiếc k’ruung. Ruộng bha’nơợc cóh vel Arầng, chr’va; A Xan, chr’hoong Tây Giang cung ơy bơơn ra’pặ ôy c’cir danh thắng cấp tỉnh./.