Đhị apêê chr’hoong da ding k’coong âng tỉnh Quảng Nam, apêê t’coóh bhươl ta luôn nhâm mâng cơnh pazêng t’nơơm n’loong đanh c’moo cóh m’pâng crâng da ding đoọng dưr váih nắc đhị g’nưm liêm choom bhlầng  đắh tinh thần đoọng ha đhanuôr cóh đâu. Apêê nắc đh’rứah lâng đhanuôr đoàn kết, pazưm têy chroi k’rong bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông t’mêê, k’bhộ ngăn, bhui har cóh vel đong âng đay.

            Tây Giang nắc muy chr’hoong da ding k’coong vêy lịch sử đanh đươnh nắc muy c’lâng pr’lướt chr’nắp âng c’lâng Trường Sơn ma bhuy chr’nắp; đhanuôr cóh prang chr’hoong nắc lấh 17.000 ch’nắc, cóh đếêc đhanuôr acoon cóh pay dâng 90%. Tu cơnh đếêc, nâu đoo nắc zr’lụ chr’nắp bhlầng đắh văn hoá ty đanh âng đhanuôr acoon cóh Quảng Nam moon za zưm, Tây Giang moon lalay. Pr’đợơ văn hoá ty đanh nắc đoo pa cắh lalay cơh, đhơ cơnh đếêc nắc zêng chr’nắp liêm âng chr’nắp lalay âng zập acoon cóh. Chr’nắp văn hoá âng acoon cóh bơơn pa cắh đhị pazêng chr’nắp vật chất lâng tinh thần mamông đh’rứah lâng acoon cóh nắc đoo. Muy đắh nắc pa cắh laliêm pr’hay âng pr’ắt tr’mông, kinh tế-xã hội âng acoon cóh, muy đắh lơơng nức cung c’năl đoọng a hêê năl k’bhuh acoon cóh nâu lâng k’bhúh acoon cóh lơơng. Tu cơnh đếêc, zư lêy lâng pa dưr chr’nắp văn hoá ty đanh vêy chr’nắp dưr pậ cắh cợ chệêt bil lâng zập k’tiếc k’ruung, zập acoon cóh, chr’nắp bhlầng cóh c’lâng moọt đh’rứah lâng cơ chế thị trường xoọc đâu., nắc bhiệc nâu bơơn pa ghít lâng k’rang lấh mơ.

            Z’lấh zập cr’chăl lịch sử, c’cir văn hoá acoon cóh bơơn zư đơc tợớ lang nâu tước lang tốh lâng ắt mamông tất lang, nắc đươi vêy apêê nghệ nhân-t’coóh bhươl. Tợơ ắt mamông lalay, đhiêr vel bhươl đay a năm, tước bêl vêy pazêng pr’ắt giao lưu, pa tếêt pazưm lâng apêê acoon cóh lơơng, lâng x’rịa ma nuýh Cơ Tu Tây Giang zêng bơơn dưr váih cóh đhr’năng nắc đoo. Đh’rứah lâng lịch sử ha dưr k’bhúh ma nuýh nắc lịch sử âng muy pr’đợơ văn hoá chr’nắp liêm zập đắh. Tợơ c’lâng bh’rợ bhrợ cha, ắt tớt, xa nập, tr’coọ x’nưl, j’niêng cr’bưn…. Zêng bơơn apêê t’coóh  bhươl zư lêy, pa dưr… “ văn hoá prá pr’ma, bhrợ bh’noóch”, đh’rứah lâng tân tung da dặ năc ơy váih cơnh c’cir văn hoá za zưm âng acoon ma nuýh, vêy chr’nắp cóh bhiệc chếêc năl lịch sử.

            Bhrợ têng Nghị quyết TW5 khoá 8 đắh bhiệc zư lêy lâng pa dưr chr’nắp văn hoá Việt Nam liêm chr’nắp văn hoá acoon cóh; cóh pazêng c’moo hay cấp uỷ Đảng, chính quyền zập cấp nắc ơy vêy râu k’rang lêy nhâm crêê tứơc pr’ắt tr’mông âng đahnuôr zr’lụ ch’ngai bha dắh; đươi vêy cơnh đếêc nắc pr’dưr pr’dzoọng vel bhươl ơy tr’lọ n’căr tr’xăl n’hang, c’lâng p’rang, trạm xá, trường học, bh’nậ đác, điện ang ơy k’rang k’rong bhrợ têng. Lâng pazêng râu tr’xăl liêm choom nắc đoo, t’coóh bhươl ta luôn nắc vêy chr’nắp đắh bhiệc k’đươi moon đoọng ha đhanuôr đoàn kết, pa dưr kinh tế, zư lêy lâng pa dưr chr’nắp văn hoá, bhrợ pa dưr khối đại đoàn prang acoon cóh. Tr’haanh bhlầng đhị bh’rợ nâu nắc cắh choom cắh xay tước t’coóh bhươl A lăng Đàn n’jứah nắc Chủ tịch CCB chr’hoong, n’jứah nắc t’coóh bhươl uy tín, nắc Đảng viên gương mẫu, ta luôn ting pấh bhrợ zập bh’rợ âng vel bhươl, đh’rứah lâng đhanuôr bhrợ têng cha, pa dưr pr’ắt tr’mông, ta bil ha ul pa xiêr đha rựt, ting bhrợ têng apêê k’bhụt lơi râu j’niêng cr’bưn cắh liêm âng acoon cóh; ting bhrợ têng bhiệc đoàn kết bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông cóh zr’lụ ắt tớt văn hoá, pr’loọng đong văn hoá, pa dưr pr’ắt văn hoá, ta bil ha ul pa xiêr đha rựt, tệêm ngăn pr’ắt tr’mông văn hoá… k’đươi moon đhanuôr j’niêng cắh liêm lâng k’đươi đhanuôr đoọng acoon a đhi tước trường học crêê c’moo. T’coóh Cơ Lâu Nâm, vel Pơrning, chr’val Lăng: ta luôn k’dươi moon đhanuôr ắt liêm ta níh, lơi râu cắh liêm, pa choom đoọng ha đhanuôr bhrợ têng cơnh c’lâng bh’rợ liêm t’mêê âng khoa học kỹ thuật đhị b’băn, ch’chóh, lơi pr’ắt tr’mông bêl ắt đhị đâu- bêl ắt đhị tốh, prướh crâng bhrợ ha rêê. XoỌc đâu, đhanuôr Pơrning ơy bhrợ têng liêm chính sách kế hoạch hoá pr’loọng đong, apêê a chau cóh rúh tước trường zêng lướt học… Nâu đô nắc 2 cóh 70 ch’nắc t’coóh ta’ha liêm ta níh bơơn xay moon tước bhiệc zư lêy, pa dưr chr’nắp văn hoá âng acoon cóh Cơ Tu, đhơ cơnh đếêc nắc cung ơy pa cắh bh’rợ tr’nêng ga lếêh g’lệêng lâng pa dưr pr’dzoọng âng t’coóh bhươl cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr cóh da ding k’coong nâu.

            Tu nắc c’lâng xay moon lâng boóp p’ră nắc đoo c’lâng muy a năm đoọng zư đớc văn hoá ty đanh, apêê t’coóh bhươl nắc pazêng nghệ nhân- pazêng g’răng lịch sử mamông zư đớc râu chr’nắp âng văn hoá liêm ga mắc nâu. Tu cơnh đếêc, nắc lêy đoọng c’cir văn hoá nắc đoo moọt đh’rứah lâng xã hội t’mêê. Nắc đoo đác tóh chr’nắp băn par lâng pa xoọng chr’nắp bhlầng đoọng ha pr’đợơ văn hoá liêm t’mêê. Zư nhâm mâng c’cir văn acoon cóh nắc đoo pazêng “ tọ za nươu tiêng bhlầng” đoọng zêl râu” moọt pay pa hư” âng văn hoá đắh lơơng. Pazêng ma nuýh tiêm pazêng “: tọ za nươu” nắc đoo nắc cắh ngai lơơng lấh mơ apêê t’coóh bhươl. Ha dang cắh  vêy apêê nắc cắh dzợ vêy c’năl văn hoá ty đanh bơơn zư đớc, pa dưr tợơ lang nâu tước lang tốh lâng pa choom, zư đớc tước lang t’tun. Cắh ơy dáp tước bhiệc apêê dzợ ting chroi k’rong pa liêm boóp p’rá, t’váih râu đoàn kết tệêm ngăn, pa zay pa bhrợ ta têng chroi k’rong đoọng ha bh’rợ ha dưr kinh tế-xã hội,  tệêm ngăn pr’ắt tr’mông đhị vel đong./.

 Tây Giang:  Phát huy vai trò của già làng

trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc

Ở các huyện miền núi, vùng cao của tỉnh Quảng Nam, các già làng luôn vững vàng như những cây đại thụ giữa núi rừng để trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc cho người dân nơi đây. Họ đã cùng bà con đoàn kết, chung tay góp sức xây dựng cuộc sống mới, ấm no hạnh phúc trên quê hương của mình.

 Tây Giang là huyện miền núi có lịch sử lâu đời là một đầu mối giao thông quan trọng của đường Trường sơn huyền thoại; dân số toàn huyện hơn 17.000 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 90%. Chính vì vậy, đây là vùng đậm đặc về văn hóa dân gian truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Nam nói chung, Tây Giang nói riêng. Nền văn hóa dân gian truyền thống ấy thể hiện khác nhau nhưng đều rất độc đáo mang bản sắc đặc thù riêng của mỗi cộng đồng dân tộc. Bản sắc văn hóa của một dân tộc được thể hiện thông qua những giá trị vật chất và tinh thần đặc trưng trường tồn cùng dân tộc đó. Một mặt nó phản ánh sinh động  đời sống kinh tế xã hội của dân tộc mặt khác đó cũng là dấu hiệu để chúng ta phân biệt và nhận biết dân tộc này với dân tộc khác. Vì vậy Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống có ý nghĩa sống còn với mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, đặc biệt trong xu thế hội nhập với cơ chế thị trường hiện nay thì vấn đề này càng được chú trọng và quan tâm hơn bao giờ hết.

Trải qua các giai đoạn lịch sử, Di sản văn hóa dân tộc được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và có sức sống lâu bền, chính là nhờ các nghệ nhân dân gian - già làng. Từ chỗ sống biệt lập, khép kín trong các thôn làng, đến khi có những mối giao lưu, quan hệ với các dân tộc khác, và cuối cùng là hòa nhập vào một quốc gia thống nhất. Lịch sử phát triển tộc người Cơ Tu Tây Giang đều được hình thành trong tiến trình ấy. Song song với lịch sử phát triển tộc người là lịch sử của một nền văn hóa rất đậm đặc về trữ lượng và thể loại. Từ phương thức sản xuất, đến ăn, mặc, ở, lệ làng, các nghi thức tín ngưỡng, luật tục, tiếng nói, chữ viết, điêu khắc, các loại nhạc cụ đều được các già làng bảo vệ, giữ gìn... “văn hóa nói lý, hát lý”, cùng điệu múa tân tung, da dá đã trở thành di sản văn hóa chung của nhân loại, có giá trị đặc biệt trong việc tìm hiểu lịch sử.

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về việc giữ gìn và phát huy nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; trong nững năm qua cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp đã có sự quan tâm đúng mực đến đời sống nhân dân vùng sâu vùng xa; nhờ đó bộ mặt nông thôn đã có nhiều thay đổi tích cực, đường giao thông, trạm xã, trường học, thủy lợi, điện sinh hoạt đã được quan tâm đầu tư cơ bản đáp ứng. Với những thay đổi đó, Già làng luôn có vị trí, vai trò đậm nét trong việc vận động bà con đoàn kết, phát triển kinh tế, giữ gìn và phát huy nét đẹp văn hóa, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Tiêu biểu trong các phong trào này phải nhắc đến Già làng A Lăng Đàn vừa là Chủ tịch Cựu chiến binh huyện, vừa là già làng có uy tín, là Đảng viên gương mẫu, luôn tham gia mọi hoạt động của thôn, làng tổ chức, cùng nhân dân tham gia phát triển kinh tế - xã hội, tham gia các lễ hội theo phong tục tập quán của người dân tộc thiểu số; hưởng ứng các phong trào đoàn kết toàn dân xây dựng khu dân cư văn hóa, già đình văn hóa, xây dựng nếp sống văn hóa, xóa đói giảm nghèo, ổn định đời sống văn hóa… vận động bà con bãi bỏ các thủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan và vận động bà con cho con em đến trường đầy đủ đúng độ tuổi. Già làng Cơ Lâu Nâm, thôn Pơrning, xã Lăng: luôn vận động bà con sống tốt đời, đẹp đạo, xóa bỏ các tập tục lạc hậu, hướng dẫn bà con áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật vào chăn nuôi, trồng trọt, thâm canh tăng năng suất cây trồng, từ bỏ cuộc sống du canh du cư, đốt rừng làm rẫy. Hiện, người Pơr’Ning đã thực hiện tốt chính sách kế hoạch hóa gia đình, các cháu trong độ tuổi đến trường đều đi học đầy đủ...Đấy chỉ là 2 trong 70 gương Già làng được nhắc đến trong việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Cơtu nhưng phần nào đã khái quát được công việc vất vả và vị trí của Già làng trong đời sống mang tính cộng động của đồng bào nơi núi rừng.   

Do truyền miệng là phương thức duy nhất để lưu truyền văn hóa dân gian, các già làng chính là những nghệ nhân dân gian - những pho “sử sống” lưu giữ kho tàng văn hóa quý giá này. Vì vậy, cần đưa di sản văn hóa đó hòa nhập, thích nghi với xã hội mới. Đó là nguồn sữa quý nuôi dưỡng và bổ sung quan trọng cho nền văn hóa hiện đại. Giữ vững được di sản văn hóa dân tộc chính là những “liều thuốc kháng thể” để chống lại sự “xâm lăng” của văn hóa ngoại lai. Người tiêm những "liều thuốc" ấy chắc chắn không ai khác là các già làng. Nếu không có họ thì sẽ không có tri thức văn hóa cổ xưa được nuôi dưỡng từ thế hệ này sang thế hệ khác và truyền lại cho đời sau. Chưa kể đến việc họ còn góp phần hòa giải, tạo sự đoàn kết, bình yên, an tâm lao động sản xuất góp phần đáng kể vào sự phát triển kinh tế - xã hội, ổn định tình hình ở địa phương./.