Tây Nguyên xoọc ắt cóh hân noo xơớt goóh pa bhlâng cóh 100 c’moo chô ooy đâu. K’ha riêng r’bhâu pr’loọng đong xoọc zr’nắh k’đháp tu cắh zập đác pa bhrợ lâng đác đươi. Hân đhơ cơnh đêếc, đhị muy bơr zr’lụ dưr váih rau cắh crêê, rau đêếc nắc bhậ đác bing đác, ha dzợ êếh rau đoọng đươi dua ha bh’rợ pa bhrợ, đh’rứah lâng đêếc, cóh bấc bhươl cr’noon, đhanuôr cắh zập đác ộm, đác đươi, nắc k’ha riêng bh’rợ đác sạch cắh vêy ta bhrợ têng xang.
Chr’hoong
A bóc đác Ia Mlah vêy ta k’rong bhrợ lâng đoọng pa bhrợ tơợ c’moo 2009. Hân đhơ cơnh đêếc, tu bh’rợ k’rong bhrợ cắh ơy crêê cơnh, tu cơnh đêếc, cắh ơy choom pa dưr lứch rau liêm choom. Gít nắc, tu k’rong bhrợ ooy z’roóh đác nắc ta bhrợ têng lâng zên vặ tơợ Ngân hàng bha lang k’tiếc, xoọc ta bhrợ têng bh’rợ đấu thầu, cắh ơy choom xay bhrợ, lâng rau chr’nắp lấh 100 tỷ đồng. rau bơr cậ nắc bh’rợ bhrợ têng, bh’rợ ra li k’tiếc ruộng lâng chr’nắp mơ 41 tỷ nắc cóh xoọc đâu xoọc ta bhrợ, tu cơnh đêếc đoọng đươi dua ha bh’rợ pa bhrợ cắh ơy lấh liêm choom.
Ting cơnh bh’rợ bhrợ têng, a bóc bha nậ đác Ia Mláh vêy đhr’năng tưới lấh 5.500 hecta t’nơơm chr’nóh lâng đoọng đác đươi ha k’dâng 36 r’bhâu pr’loọng đong đhanuôr, bấc bhlâng nắc đhanuôr acoon cóh đhị 6 chr’val âng zr’lụ ch’ngai bha dắh, zr’lụ zr’nắh k’đháp âng chr’hoong Krông Pa. Crêê bhlâng, xang 7 c’moo mót pa bhrợ, bha nậ đác n’nâu nắc ơy choom zúp zooi k’zệt r’bhâu pr’loọng đong đhanuôr chr’hoong Krông Pa mặ z’lấh hân noo xơớt goóh k’rơ pa bhlâng n’nâu. Hân đhơ cơnh đêếc, tu bh’rợ k’rong bhrợ cắh crêê cơnh, bấc bhươl cr’noon nắc dzợ đương lêy, cắh n’năl đương lêy tước ha bêl, đoọng bơơn đươi đác tơợ bha nậ đác n’nâu.
Cắh muy bha nậ đác, rau ta tơợn công xoọc dưr váih đhị apêê bha nậ đác ch’hooi đác đhị tỉnh Gia Lai. Đhị đêếc cậ đhanuôr cóh bấc bhươl cr’noon xoỌc zr’nắh k’đháp tu cắh zập đác đươi dua nắc k’ha riêng pr’đươi đác sạch ơy vêy ta k’rong bhrợ nắc xoọc bhrợ têng cắh ơy xang, ta đớc lơi cắh dzợ bhrợ têng. t’coóh K’sor Munh, trưởng cr’noon Thim, chr’val Phú Cần, chr’hoong Krông Pa xay moon, c’moo 2006 cr’noon vêy ta bhrợ têng bha nậ đác, đoọng ch’hooi đác đươi, ha dzợ choom đươi mơ muy bơr c’moo nắc lứch ma hư. Đhanuôr cóh cr’noon nắc pay đác k’ruung đoọng đươi, nắc cóh c’moo đâu đác cóh k’ruung công xrêết, tu xơớt goóh, đác k’ruung Ba nắc nha nhự, cắh choom đươi. T’coóh Ksor Munh prá:
Acu rơơm kiêng chr’hoong, chr’val pa chắp ch’mêết lêy cớ bh’rợ ch’hooi đác đoọng ha đhanuôr cóh cr’noon, bhrợ têng cơnh ooy đoọng đhanuôr đươi dua đác sạch. Pr’đươi đác sạch nắc công hư ạ, đác k’ruung nắc zêng xrêết lâng nha nhự.
Tơợ bấc rau zên n’lơơng cơnh zên tơợ cr’noọ bh’rợ âng k’tiếc k’ruung ooy đác sạch lâng pa liêm pa sạch môi trường, zên 134, 135… prang tỉnh Gia Lai ơy k’rong bhrợ 304 bha nậ ch’hooi đác sạch ha pazêng bhươl cr’noon,. Xang bêl xay moon Quyết định rau cắh liêm crêê âng xơớt goóg, lâng lấh 7 r’bhâu pr’loọng đong cắh zập đác đươi tước cr’chăl n’nâu, tỉnh Gia Lai c’jệ xơợng lâng mơ 96 bh’rợ ch’hooi đác sạch cắh dzợ choom pa bhrợ, 28 pr’đươi bhrợ têng cắh lấh liêm choom. Đhị đêếc cậ, zên bhrợ têng pr’đươi ch’hooi đác tơợ 200 ức đồng tước 5 tỷ đồng. lâng mơ 124 pr’đươi ta đớc lơi, đợ zên ta uáh tước k’ha riêng tỷ đồng.
Ting cơnh bh’rợ pác moon k’đhơợng lêy, pazêng pr’đươi ch’hooi đác sạch nắc tu cấp chr’hoong k’đhơợng lêy. UBND tỉnh Gia Lai ơy vêy bha ar xay moon gít: Bấc pr’đươi ch’hooi đác lứch ma hư nắc tu bh’rợ k’rong bhrợ, k’đhơợng lêy, đươi dua cắh lấh liêm choom; chính quyền chr’hoong, chr’val cắh lấh k’rang bhr’lậ, bhrợ t’váih đhr’năng pa bhrợ cắh crêê cơnh, bhrợ ta uáh zên bạc âng Nhà nước; lấh n’nắc, apêê sở ngành cắh vêy trách nhiệm lướt ch’mêết lêy. Hân đhơ cơnh đêếc, cóh đhr’năng cắh zập đác xoọc dưr váih cơnh nâu cơy, apêê chr’hoong xay moon ooy tinh đoọng k’rong bhrợ, bhr’lậ pazêng pr’đươi ch’hooi đác, ha dzợ cấp tỉnh nắc nhăn tơợ Trung ương.
Đhị bêl bhrợ bhiệc lâng c’bhúh lướt pa bhrợ âng Chính phủ lâng Bộ trưởng Bộ NN lâng PTNT, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Võ Ngọc Thành ta đang moon đoọng mơ 31 tỷ đồng đoỌng zâl đhr’năng xơớt goÓh cóh xoọc đâu, cóh đêếc t’bhlâng xay bhrợ đác ộm, đác đươi đoọng ha đhanuôr cóh zr’lụ xơớt goóh. Công đhị bêl bhrợ bhiệc n’nâu, tỉnh Gia Lai xay moon, cắh muy pr’đươi âng đác sạch, nắc bấc bha nậ đác n’lơơng bêl pazao đoọng ooy cấp chr’hoong k’đhơợng lêy công vêy đợ rau cắh liêm crêê lâng tước nâu cơy nắc lứch ma xrêết goóh. T’coóh Võ Ngọc Thành, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai prá:
Cóh pazêng t’ngay c’xêê ahay ơy đoọng bấc apêê tước ch’mêết lêy, cóh xa nay xay moon cấp k’đhơợng lêy pazêng bha nậ đác, muy bơr bha nậ đác âng chr’hoong k’đhơợng lêy nắc cắh lấh liêm choom. Lâng kinh nghiệm, đhr’năng c’năl âng manuýh k’đhơợng lêy n’nâu tr’xăl ta luôn nắc apêê đoo cắh n’năl k’đhơợng lêy cơnh ooy đoọng u liêm choom, tu cơnh đêếc pazêng bha nậ đác âng chr’hoong k’đhơợng lêy lứch ma xrêết. Rau đâu nắc xa nay âng azi lêy , công ta đang moon cóh xa nay bh’rợ k’đhơợng xay, đươi dua a bóc đác ha y nắc đơớh vêy bh’rợ xay moon crêê cơnh ooy xa nay bh’rợ n’nâu.
Cóh g’lúh xơớt goóh ngân pa bhlâng đhị Gia Lai đoọng lêy, pazêng bha nậ đác, pr’đươi đác sạch ơy vêy ta k’rong bhrợ k’ha riêng tỷ đồng xang nắc đớc lơi ta uáh. Đhị đêếc cậ, đhanuôr cóh bấc bhươl cr’noon xoọc zr’nắh xr’dô, cắh zập đác đươi bấc pa bhlâng tu xơớt goóh. Rau đêếc nắc rau đơ ta tơợn đơớh hân ng’xăl pa crêê cơh xoọc đâu./.
Tây Nguyên hạn lịch sử: Nghịch lý tại các công trình thủy lợi và nước sạch
Tây Nguyên đang phải trải qua một mùa khô khốc liệt nhất trong 100 năm lại đây. Hàng trăm nghìn hộ dân đang khốn khổ vì thiếu nước sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, tại một số nơi, lại xảy ra nghịch lý, đó là công trình thủy lợi đầy nước nhưng không phục vụ được nhu cầu sản xuất; trong lúc đó, tại nhiều buôn làng, người dân thiếu nước uống, nước sinh hoạt nghiêm trọng thì hàng trăm công trình nước sạch lại “đắp chiếu”.
Huyện
Theo thiết kế, hồ thủy lợi Ia Mláh có năng lực tưới trên 5.500 ha cây trồng các loại và cung cấp nước sinh hoạt cho khoảng 36.000 hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số ở 6 xã thuộc vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn của huyện Krông Pa. Đáng ra , sau 7 năm đi vào hoạt động, thủy lợi này đã có thể giúp hàng chục nghìn người dân huyện Krông Pa vượt qua được mùa hạn khốc liệt. Tuy nhiên, do đầu tư chưa đồng bộ, nhiều buôn làng vẫn phải chờ chưa biết đến bao giờ để hưởng lợi từ nguồn nước của công trình thủy lợi này.?
Không chỉ có công trình thủy lợi, nghịch lý cũng đang diễn ra tại các công trình cấp nước hoạt tại tỉnh Gia Lai. Trong khi người dân ở nhiều buôn làng đang khốn khổ vì thiếu nước sinh hoạt thì hàng trăm công trình nước sạch đã được đầu tư bài bản lại bị “đắp chiếu”. Ông Ksor Munh, trưởng buôn Thim, xã Phú Cần, huyện Krông Pa cho biết, năm 2006 buôn được đầu tư một công trình cấp nước nhưng chỉ sử dụng được vài năm là xuống cấp, hư hỏng. Bà con trong buôn phải lấy nước sông suối để dùng nhưng năm nay nước suối đã không còn vì hạn, nước sông Ba thì ô nhiễm nghiêm trọng, không dùng ăn uống được. Ông Ông Ksor Munh, nói: “Tôi mong muốn huyện, xã nghiên cứu lại công trình cấp nước cho bà con trong buôn, làm sao để bà con được sử dụng nước sạch. Công trình nước sạch thì hỏng rồi mà nước sông suối thì hạn hán và ô nhiễm lắm.”
Từ nhiều nguồn kinh phí khác nhau như vốn Chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường, vốn 134, 135 … toàn tỉnh Gia Lai đã đầu tư được 304 công trình cấp nước sạch cho các buôn làng. Sau khi công bố Quyết định rủi ro thiên tai do hạn hán, với hơn 7.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt thời điểm này, tỉnh Gia Lai ngỡ ngàng với con số 96 công trình cấp nước sạch đã ngừng hoạt động, 28 công trình hoạt động kém hiệu quả. Trong khi đó, chi phí mỗi công trình cấp nước có vốn đầu tư từ 200triệu đến 5 tỷ đồng. Với 124 công trình “đắp chiếu”, số tiền lãng phí lên đến cả trăm tỷ đồng.
Theo phân cấp quản lý, các công trình cấp nước sạch là do cấp huyện quản lý. UBND tỉnh Gia Lai từng có văn bản khẳng định: Nhiều công trình cấp nước bị xuống cấp, hư hỏng là do công tác đầu tư, quản lý khai thác và vận hành kém hiệu quả; chính quyền huyện, xã lơ là khắc phục dẫn đến mất khả năng hoạt động, gây lãng phí tiền của Nhà nước; ngoài ra, các sở ngành thiếu trách nhiệm kiểm tra, đôn đốc. Tuy vậy, trong bối cảnh thiếu nước diễn ra nghiêm trọng, các huyện phải đề xuất xin tỉnh kinh phí đầu tư, sửa chữa các công trình cấp nước, còn cấp tỉnh lại phải “xin” Trung ương.
Tại buổi làm việc với Đoàn công tác Chính phủ và Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Võ Ngọc Thành đề nghị xin cấp 31tỷ đồng để chống hạn trước mắt, trong đó tập trung giải quyết nước uống, nước sinh hoạt cho người dân vùng bị hạn. Cũng tại buổi làm việc này, tỉnh Gia Lai thừa nhận, không chỉ các công trình nước sạch, hàng loạt công trình thủy lợi khi bàn giao cho cấp huyện quản lý cũng có vấn đề và cho đến nay đều đã khô cạn. Ông Võ Ngọc Thành, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, nói: “Qua cử rất nhiều đoàn đi khảo sát thì thấy rằng, trong phân cấp quản lý các hồ đập, một số hồ đập do huyện quản lý thì hiệu quả rất thấp. Bởi vì kinh nghiệm, điều kiện nhận thức, hiểu biết của người quản lý này thay đổi liên tục nên là người ta không biết quản lý như thế nào cho tốt, cho nên hầu hết các hồ đập do huyện quản lý đã khô cạn. Cái này là vấn đề mà chúng tôi thấy rằng, cũng đề nghị, trong chỉ đạo quản lý, vận hành hồ đập sắp tới, nên có sự phân cấp rõ về vấn đề này.”
Trong cơn đại hạn tại Gia Lai cho thấy, các công trình thủy lợi, công trình nước sạch đã được đầu tư hàng trăm tỷ đồng để rồi lãng phí. Trong khi đó, người dân ở nhiều buôn làng lại quay quắt, thiếu nước trầm trọng vì nắng hạn. Đó là những nghịch lý cần phải thay đổi ngay lúc này./.
Viết bình luận