Cắh bhrợ têng cóh sân khấu chuyên nghiệp, cung cắh vêy cr’noọ đoọng bơơn bấc ngai năl tước, lấh 50 c’moo hanua, t’coóh Thạch Ka Ri No cóh vel Chà Dư, chr’val Lương Hoà A, chr’hoong Châu Thành, tỉnh Trà Vinh nắc ơy bhrợu têng đoọng ha nghệ thuật acoon cóh Khmer lâng đợ tr’coọ xa’nưl, g’loọp mặt… pay đươi ooy zâp bhiệc bhan, j’niêng cr’bưn lâng nghệ thuật chi’ớh. lâng t’coóh dzợ moon pachoom đoọng cr’noọ cr’niêng, bh’rợ tr’nêng đoọng ha lang p’niên, chrooi pa’xoọng zư lêy padưr văn hoá nghệ thuật âng acoon cóh.

Tợơ p’niên, t’coóh Thạch Ka Ri No nắc pabhlâng kiêng hát múa, chi’ớh zâp râu tuồng ty âng acoon cóh đay. Zâp bêl năl zâp chùa cóh chr’hoong cắh cậ cóh chr’val chi’ớh nghệ thuật nắc t’coóh tước lêy. Tơợ đêếc, bêl 14 c’moo, t’coóh Ka Ri No tự chấc lêy bhrợ pachoom lâng bơơn k’conh zooi zúp lứch c’rơ âng đay, t’coóh nắc ơy bhrợ têng râu tr’coọ xa’nưl lâng g’loọp mặt truyền thống liêm buôn. Bhrợ têng bấc nắc t’coóh ting kiêng lấh mơ, mơ 2, 3 c’moo t’coóh nắc ơy bhrợ têng liêm choom zâp tr’coọ xa’nưl truyền thống âng manứih Khmer cơnh n’jưl Ta-kê, n’jưl Cò, n’jưl Gáo, cha’gâr Chầu, cha’gâr Sa Dăm, mão, g’loọp mặt zâp manứih cóh xa’nay t’rúih Ramayana, zâp ta’la phù điều, pa’chăm bhrợ ting cơnh pr’đươi buôn đươi cóh chùa, tháp… lấh mơ nắc tr’coọ xa’nưl ngũ âm, râu tr’coọ xa’nưl cắh choom cắh vêy ooy j’niêng cr’bưn truyền thống âng manứih Khmer.

Bơơn bấc ngai xay moon, k’noọ 20 c’moo đâu, đợ bh’nơơn pr’đươi âng t’coóh Ka Ri No bhrợ têng cắh mưy tước lâng zâp c’bhúh pr’hát xa’nưl lâng zâp c’bhúh nghệ thuật, zâp chùa Khmer cóh tỉnh nắc dzợ lướt tước zâp tỉnh, thành Nam Bộ. hân đhơ cơnh đêếc, râu k’đhạp bhlâng xoọc đâu nắc pr’đươi pr’dua bhrợ têng zâp bh’nơơn pr’đươi nâu cắh dzợ bấc, hadợ, 2, 3 tr’coọ xa’nưl hân đhơ pr’đươi pr’dua bhrợ têng cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung ơy váih nắc cung cắh liêm nhâm lâng đh’riêng xa’nưl cắh liêm pr’hay, nắc lêy pay đắh k’tiếc k’ruung lơơng. T’coóh Ka Ri No k’rang moon:

Bộ chiing vòng nắc lêy pay đắh k’tiếc k’ruung lơơng tu kỹ thuật bhrợ têng âng hêê cắh ơy liêm choom. Hadợ pr’đươi lâng n’loong, nắc lêy n’loong nhâm mâng lâng nắc đợ n’loong laliêm, hân đhơ cơnh đêếc, xoọc đâu vêy bấc n’loong choom bhrợ tr’coọ xa’nưl, hân đhơ cơnh đêếc cắh vêy bấc, lêy chấc pay câl đắh lơơng.

Lâng cr’noọ cr’niêng zư lêy bh’rợt r’neneg truyền thống, chrooi pa’xoọng zư nhân mâng văn hoá truyền thống, tơợ bấc c’moo hanua t’coóh Ka Ri No nắc ơy moon pachoom apêê k’coon lướt bhrợ pachoom. Lâng cr’noọ cr’niêng nghệ thuật ơy đấh loon lêy bhrợ têng padưr tước lang thứ 3 âng pr’loọng đông. T’coóh vêy 4 p’nong k’coon n’jứih, 2 xoọc ting bhrợ bh’rợ padưr bh’rợ bhrợ têng zâp tr’coọ xa’nưl, hình nộm manứih, a’chim a’đhắh, 2 cha’nặc dzợ nắc bhrợ têng xây dựng, buôn bhrợ zâp râu pr’chăm, phù điêu, tượng phật ooy kiến trúc chùa Khmer. T’coóh Ak Ka Ra, k’coon thứ 3 âng t’coóh Ka Ri No đoọng năl:

Acu ơy vêy bh’rợ tr’nêng cóh pr’loọng đông, lêy t’hlâng bhrợ pachoom. Xoọc đâu zâp chùa cung pabhlâng kiêng. Đắh zên bạc bơơn bhrợ nắc cung mơ đhiệp, lấh mơ nắc apêê kiêng. Bh’rợ n’đoo cung cơnh đêếc, vêy cr’noọ cr’niêng nắc vêy choom, bhrợ. Acu k’noọ nắc r’bhlâng pachoom bh’rợ tr’nêmng đoọng ha coon a’châu ha y chroo.

Zâp ngai cóh pr’loọng đông zêng za’nươr g’nưm ooy bh’rợ tr’nêng nâu, hân đhơ cơnh đêếc, t’coóh Ka Ri No lâng apêê k’coon âng t’coóh taluôn tr’pác lâng đhanuôr, lâng cr’noọ rơơm kiêng zư lêy lâng padưr văn hoá truyền thống âng acoon cóh. Tu cơnh đâu, t’coóh cắh mưy moon pachoom đoọng ha coon a’châu đay, nắc dzợ t’bhlâng pachoom đoọng ha đợ đha’đhâm c’moor Kh’mer lơơng. Ting cơnh t’coóh, hân đhơ xoọc đâu vêy 2, 3 râu nghệ thuật cơnh Kịch múa Yeak Rom ơy lấh bil pất, bấc nhân vật cắh dzợ vêy g’lúh n’léh váih nắc nhân vật chằn Krồng Riếp, bhọt Hanuman-2 nhân vật n’léh váih p’cắh đoọng ha râu liêm ta’níh lâng mốp lết bhrợ chi’ớh bấc k’rơ. Zêng lêy zâp đhị vel bhươl đhanuôr acoon cóh Khmer ắt mamung zêng vêy đội múa chằn, múa Neak tà, hadợ bêl chùa váih tr’coọ xa’nưl ngũ âm lâng đội cha’gâr sa dăm. Xoọc đâu, dáp lêy mơ đhị Trà Vinh ooy pazêng 142 chùa Khmer nắc ơy vêy 125 đhr’nông chùa vêy tr’coọ xa’nưl ngũ âm-cha’gâr sa dăm, cắh ơy xay moon k’zệt đội âng pr’loọng đông tự bhrợ,. T’coóh Ka Ri No đoọng năl:

K’dâng 10 c’moo chô ooy đâu, zâp mão, g’loọp mặt, tr’coọ xa’nưl truyền thống nắc bơơn bhrợ padưr chắp kiêng, cắh mưy cóh Trà Vinh nắc tỉnh n’đoo vêy đhanuôr acoon cóh Khmer zêng bơơn chấc lêy câl. L’lăm nắc lêy pachoom, râu 2 nắc lâng cr’noọ zư lêy văn hoá truyền thống. hadợ ooy đâu, nhà nước nắc vêy chính sách zooi zúp, bhrợ pr’đơợ đoọng đhanuôr zư lêy pr’hoọm âng đay, cơnh zooi zúp zên câl tr’coọ xa’nưl, cha’gâr sa dăm lâng thuê manứih pachoom đoọng.

Đoọng zư lêy lâng padưr bh’rợ truyền thống acoon cóh, c’moo n’nắc ahay Sở văn hoá-thể thao lâng du lịch tỉnh Trà Vinh bhrợ lớp pachoom bh’rợ tr’nêng doọ pay zên đoọng ha đha’đhâm c’moor Khmer, ting đêếc, t’coóh Ka Ri No nắc manứih thầy bơơn k’đươi pachoom. Bhiệc nâu cắh mưy zúp đoọng ha t’coóh vêy pa’xoọng zên nắc dzợ bhrợ ha t’coóh padưr liêm choom lấh mơ, đoọng bh’nơơn bh’rợ âng t’coóh bhrợ têng bấc ngai chắp kiêng, zư đợc nghệt huật ty chr’nắp, chrooi pa’xoọng zư lêy chr’nắp truyền thống lâng padưr pa’xớc văn hoá nghệ thuật Khmer Nam Bộ./.

ÔNG THẠCH KA RI NO- HƠN 50 NĂM CỐNG HIẾN CHO NGHỆ THUẬT DÂN TỘC

Không hoạt động trên sân khấu chuyên nghiệp, cũng không mưu cầu danh tiếng, hơn 50 năm qua, ông Thạch Ka Ri No ở ấp Chà Dư, xã Lương Hòa A, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh đã âm thầm cống hiến cho nghệ thuật dân tộc Khmer bằng loại nhạc cụ, mặt nạ… dùng trong các lễ hội, tín ngưỡng tôn giáo và nghệ thuật biểu diễn. Đồng thời, ông còn truyền lại ngọn lửa đam mê nghề cho lớp trẻ, góp phần gìn giữ và phát huy văn hóa nghệ thuật của dân tộc. 

  Từ nhỏ ông Thạch Ka Ri No đã rất mê ca múa nhạc và biểu diễn các tuồng tích cổ của dân tộc mình. Mỗi khi biết các chùa trong huyện hay trong xã biểu diễn nghệ thuật là ông đến xem cho bằng được. Từ đó, năm 14 tuổi ông Ka Ri No tự mày mò và được người cha hỗ trợ hết mình, ông đã chế tác được loại nhạc cụ và mặt nạ truyền thống đơn giản. Càng làm ông càng say mê, chỉ vài năm ông chế tác được hầu hết các nhạc cụ truyền thống của người Khmer như: đàn Ta-Kê, đàn Cò, đàn Gáo, trống Chầu, trống Sa dăm; mão, mặt nạ các nhân vật trong sử thi Ramayana, các bức phù điều, hoa văn dùng trong kiến trúc chùa, tháp…Đặc biệt là dàn nhạc ngũ âm thứ nhạc cụ không thể thiếu trong nghi lễ truyền thống của người Khmer.

Tiếng lành đồn xa, gần 20 năm nay những sản phẩm do ông Ka Ri No làm ra không chỉ đến với các đội văn nghệ và các đoàn nghệ thuật, các chùa Khmer trong tỉnh mà vươn ra khắp các tỉnh, thành Nam Bộ. Tuy vậy, cái khó nhất hiện nay đó là nguyên, vật liệu để chế tác sản phẩm này ngày càng khan hiếm, trong khi một số nhạc cụ dù nguyên, vật liệu trong nước có sẵn nhưng vẫn chưa thể tạo được độ bền và âm thanh đạt chuẩn, nên phải nhập từ ngoài. Ông Ka Ri No trăn trở:

    “Bộ chiêng vòng phải nhập từ ngoài vì kỹ thuật chế tác của mình chưa đạt yêu cầu. Còn chất liệu bằng gỗ, phải là gỗ lâu năm và là những loại gỗ đặc thù nhưng hiện nay loại gỗ có thể làm nhạc cụ được rất hiếm, phải tìm mua cả các tỉnh ngoài”.

Với mong muốn giữ gìn nghề truyền thống, góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống, từ nhiều năm qua ông Ka Ri No đã hướng các con mình đi theo nghề. Và ngọn lửa đam mê nghệ thuật đã nhanh chóng truyền đến thế hệ thứ 3 của gia đình. Ông có 4 người con trai, hai người đang tiếp bước nghề chế tác nhạc cụ, mặt nạ, hình nộm người, thú vật; hai người theo nghề xây dựng, chuyên tạo các hoa văn, phù điêu, tượng phật trong kiến trúc chùa Khmer. Ông Ak Ka Ra người con thứ 3 của ông Ka Ri No chia sẻ:

   “Mình đã có sẵn nghề trong gia đình rồi nên mình sẽ tiếp tục thêo nghề. Bây giờ các chùa cũng rất cần. Về thu nhập thì cũng tạm đủ, chủ yếu là do yêu thích. Cái nghề nào cũng vậy có đam mê mới làm được. Tôi nghĩ tôi sẽ tiếp tục truyền nghề cho các con sau này”.

Cả gia đình sống dựa vào nghề, nhưng ông Ka Ri No và các con của ông luôn sẵn lòng chia sẻ với cộng đồng, với mong muốn gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống của dân tộc. Do đó ông không chỉ truyền nghề cho các con của mình mà còn tích cực dạy nghề cho những thanh niên Khmer khác. Theo ông dù hiện nay có một số loại hình nghệ thuật như Kịch múa Yeak Rom đã bị mai một, nhiều các nhân vật không còn cơ hội xuất hiện nữa nhưng nhân vật chằn Krông Riếp, khỉ Hanuman – hai nhân vật đại diện cho thiện và ác lại phát triển mạnh hơn bao giờ hết. Hầu hết các xóm, ấp có đồng bào Khmer sinh sống đều có đội múa chằn, múa neak tà, trong khi tại điểm chùa lại có hẳn dàn nhạc ngũ âm và đội trống sa dăm. Hiện chỉ tính riêng tại Trà Vinh trong số 142 chùa Khmer đã có 125 ngôi chùa có nhạc ngũ âm – trống sa dăm, chưa kể hàng chục đội do hộ cá nhân tự lập. Ông Ka Ri No cho biết:

    “Khoảng 10 năm trở lại các mão, mặt nạ, nhạc cụ truyền thống càng được yêu thích, không chỉ ở Trà Vinh mà tỉnh nào có đồng bào Khmer đều tìm đến đặt mua. Thứ nhất là học yêu thích, thứ hai là với mong muốn bảo tồn văn hóa truyền thống. Trong khi đó nhà nước lại có chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện để đồng bào gìn giữ được bản sắc của mình, như hỗ trợ phí mua dàn nhạc, dàn trống sa dăm đồng thời thuê cả thầy để hướng dẫn tập luyện”.

Để gìn giữ và phát huy nghề truyền thống dân tộc, năm ngoái Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Trà Vinh mở lớp đào tạo nghề miễn phí cho thanh niên Khmer, theo đó ông Ka Ri No là người thầy duy nhất được mời dạy. Điều này không chỉ giúp ông có thêm thu nhập mà còn khích lệ ông sáng tạo hơn nữa, để sản phẩm ông làm ra được nhiều người chấp nhận mà vẫn lưu giữ được nét nghệ thuật cổ truyền đặc trưng, góp phần bảo tồn giá trị truyền thống và phát triển văn hóa nghệ thuật Khmer Nam bộ./.