Tết âng ma nứih Mông cóh chr’val Cán Chu Phìn, chr’hoong Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang tước đơớh lấh mơ Tết nguyên đán dâng 1 c’xêê. Ma nứih Mông cha Tết tơợ t’ngay 26/11 âm lịch lâng đanh cóh 10 t’ngay. Cr’chăl n’nâu, ma nứih Mông cắh lướt bhrợ ha rêê nắc đh’rứah bhui har hát xul, glâm còn, ba boóch. Cóh râu bhui har r’rộ r’răm âng xa nul khèn, xa nul chiing, ting c’bhúh ma nứih, tơợ apêê t’coóh t’grắh tước apêê a đhi p’niên k’tứi liêm pr’hay đhị xa nập xập t’mêê lướt cha ớh Tết. Lan Anh, PV Đài P’rá Việt Nam vêy bha ar xrắ xay moon ghít lấh mơ ooy T’ngay Tết âng đha nuôr Mông cóh Cán Chu Phìn. Đha nuôr lâng pr’zớc đh’rứah xơợng:

Bấc apêê t’ngay x’ría c’moo, ặt cóh chr’val Cán Chu Phìn, apêê pr’loọng đong ma nứih Mông tr’vâng ra văng cha Tết âng ma nứih acoon cóh đay. Prang c’moo bhrợ cha ga lêếh ga lêêng, zr’nắh xr’dô. Tết tước, ma nứih Mông đớc đoọng 10 t’ngay đhêy ặt k’goóh. A noo Thò Mí Thà, ặt cóh vel Cán Chu Phìn, chr’val Cán Chu Phìn, đoọng năl:

Nắc muy ặt cha ớh lâng tước lum lêy đong c’bhúh xoọng, pr’zớc chr’ớh. Acu bhrợ bhiệc prang c’moo âi, t’ngay đâu nắc muy ặt ch’ớh, ra văng bhơi k’tang đoọng ha c’roóc, a óc. Pr’loọng đong nắc choom ra văng tơợ 10 t’ngay l’lăm. Tơợ t’ngay 20/11 âm lịch nắc choom ra văng bhơi k’tang ha c’roóc, a óc, óih câm. Ha dợ l’lăm Tết dâng 1 tuần nắc lướt chợ câl pr’hêl, xa nập t’mêê. Tu t’ngay Tết pa zêng acoon p’niên lâng đha đhâm c’mâr bêl lướt ch’ớh zêng xập xa nập t’mêê âng acoon cóh đay.

Tết r’rộ r’răm bhlâng nắc cóh chợ phiên x’ría tuần. Chợ phiên tơợ ahay âi bấc, n’đhơ cơnh đêếc tước phiên chợ đăn Tết nắc ma nứih câl, ma nứih pa câl chô k’rong k’dâng lêy cơnh cắh dzợ đhị t’pliên c’chăl moọt. Zấp đoo apêê đong pa câl zêng bịng xiên ma nứih. Apêê pr’đươi bơơn ma nứih Mông câl bấc bhlâng nắc xa nập, lêệ a óc, mắm, bhoóh, đường, … Apêê đoo moon, prang c’moo vêy c’bơớch nắc Tết tước công p’zay câl zấp râu n’đhơ cắh u bấc đoọng bhrợ bha nuốih bhuốih a bhô dang. Tết nắc cóh pr’loọng đong zấp ngai công vêy xa nập t’mêê. Tu cơnh đêếc đương tước phiên chợ đăn Tết, apêê a dích, a mế nắc p’loon câl xa nập đoọng ha pêê ngai ặt cóh pr’loọng đong. A noo Sùng Mú Tú, c’la đong pa câl xa nập, đoọng năl đợ pr’đươi pa câl cóh phiên chợ đăn Tết buôn choom vêy bấc tước 2 chu phiên chu phiên chợ cơnh c’xu. A noo Tú moon:

Cơnh c’xu acu đơơng 100 bêệ a doóh, phiên đăn tết nắc choom đơơng 200 bêệ a doóh nắc vêy đhiệp pa câl. Trung bình muy cha nắc câl 1 tước 2 bộ đoỌng xập ha Tết. Đha nuôr xập liêm lâng buôn pay câl t’mêê. Đha lum Tết câl bấc lấh mơ t’ngay c’xu tu bêl đêếc vêy choom đớc đoọng zên đoọng lướt câl. Apêê đoo ặt ha lỵ lêy ghít bhlâng lâng ha dang đhiệp lâng liêm nắc vêy ha dợ câl. Pr’đhang tr’xăl, âi vêy bhai n’hâu t’mêê nắc đơơng pa câl.

Bấc pr’đươi chr’nắp đoọng đươi dua cóh 10 t’ngay Tết âi bơơn chô đơơng ooy đong, bêl đâu zấp pr’loọng đong k’rong príh doóh đong xang tang léh liêm cra. Pr’đươi cóh đong bơơn rao pứah liêm, ra pặ đớc ta níh. A noo Thò Mí Thà đoọng năl, ting đhr’niêng cr’bưn âng acoon cóh Mông, cắh muy vêy acoon ma nứih boơn đhêy Tết nắc n’đhơ pr’đươi pr’dua đhị pa bhrợ ta têng, ặt ma mông công bơơn đhêy. A noó Thà moon:

Pr’đươi cơnh cày, cuốc, dao, xẻng công bơơn đhêy tu nắc âi zooi đoọng ha đay pa bhrợ cóh 1 c’moo âi, tu cơnh đêếc Tết công bơơn đhêy. Chăp lêy pr’đươi âi đươi dua đh’rứah lâng đay. Zấp râu crêê tước nắc moọt ha dum 30 zêng bơơn lêệt bha ar. N’đhơ xe máy công lêệt, pr’đươi pr’dua pa bhrợ ta têng cóh muy c’moo ha nua công zêng lêệt đớc bha ar. A đay đhêy nắc a đoo công đhêy. Cơnh xe máy nắc acu công đoọng đhêy, tước t’ngay 3-4 tết nắc vêy ha dợ lướt cớ.

Tết âng ma nứih Mông, vêy pêê râu cắh choom cắh vêy nắc đoo lêệ, a lắc lâng bánh a bhoo. Ha dum 30 tết, zấp đong n’đoo công bhrợ bha nuốih bhuốih a bhướp a dích, tô gộ lâng muy p’nong a óc, muy p’nong a tứch gôông dzợ ma mông đoọng ca văr boo crêê đhí liêm, ha roo a bhoo chấc choor, ca văr đoọng ha zấp ngai cóh đong ma mông k’rơ, zấp ngai công đoàn kết cr’er ma mơ. Đơớ ra diu t’ngay 1 Tết, bh’rợ tr’nơợp bơơn ma nứih Mông bhrợ nắc lướt tước đong c’roóc, a óc, a tứch t’đang r’vai apêê đoo chô cha Tết đh’rứah lâng pr’loọng đong. A noo Thò Mí Súng, ặt cóh chr’val Cán Chu Phìn đoọng năl, ch’na đoọng ha pêê acoon bh’năn cóh đong zêng bơơn bhrợ t’mêê cơnh k’tang đoọng ha c’roóc nắc ra diu vêy lướt bơơn, n’cam đoọng ha óc nắc công t’mêê úh xang:

C’moo ty âi lấh lứch, c’moo t’mêê âi chô, chăp hơnh k’đươi apêê r’vai acoon c’roóc, t’rí, a tứch a óc xoọc xrang xrâng cóh ooy ch’ngai bha dắh chô cha a vị t’mêê, cha ch’na t’mêê tr’nơợp cơnh k’tang nắc choom nắc t’mêê cha choóh tơợ đơớh ra diu cắh choom cha choóh t’ngay l’lăm. A óc nắc cha n’cam t’mêê úh, a tứch chô moọt ooy đong pa zum lâng ch’na t’mêê âng t’ngay Tết.

Ma nứih Mông pa bhlâng chắp hơnh t’mooi. Ting cơnh apêê đoo moon, t’ngay Tết nắc vêy bấc đhi noo, pr’zớc chr’ớh tước đh’rứah cha Tết lâng đh’rứah tr’hơnh xay moon đợ râu liêm pr’hay nắc c’moo n’nắc c’la đong bhrợ cha vêy p’xoọng bấc râu pr’đoọng pr’đhooi. Tết công nắc bêl đoọng apêê đha đhâm c’mâr ma nứih Mông vêy g’lúh tr’lum tr’lêy, tr’chơớc tr’năl lâng công tơợ đâu bấc ngai âi dưr váih díc điêl.

Tết của người Mông ở Mèo Vạc, Hà Giang

Tết của người Mông ở xã Cán Chu Phìn, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang đến sớm hơn Tết nguyên đán khoảng 1 tháng. Người Mông đón Tết từ ngày 26/11 âm lịch và kéo dài trong 10 ngày. Thời gian này, người Mông không đi nương mà cùng nhau vui văn nghệ hát, múa, ném còn, hát đối giao duyên. Trong không khí rộn rã của tiếng khèn, tiếng chiêng, từng đoàn người, từ các cụ già đến các em nhỏ xúng xính trong những bộ áo, váy mới đi chơi Tết. Lan Anh, PV Đài TNVN có bài viết nói rõ hơn về ngày Tết của bà con Mông ở Cán Chu Phìn. Mời bà con và các bạn cùng nghe.

Những ngày cuối năm, ở xã Cán Chu Phìn, các gia đình người Mông tất bật chuẩn bị đón Tết của dân tộc mình. Cả năm làm ăn vất vả, vật lộn mưu sinh, Tết đến, người Mông dành hẳn 10 ngày để nghỉ ngơi. Anh Thò Mí Thà, ở thôn Cán Chu Phìn, xã Cán Chu Phìn, cho biết:

Chỉ ăn chơi và thăm người thân, bạn bè. Mình làm việc cả năm rồi ngày đó nghỉ, chuẩn bị rau cho bò, cho lợn. Gia đình phải chuẩn bị từ 10 ngày trước. Từ ngày 20 tháng 11 âm lịch phải chuẩn bị rau cho bò, lợn, củi đun. Còn trước Tết một tuần thì đi chợ mua quà, quần áo mới. vì ngày Tết cả trẻ con và thanh niên trai gái khi đi chơi đều mặc quần áo mới của dân tộc mình.

Không khí Tết rộn ràng nhất là ở chợ phiên cuối tuần. Chợ phiên vốn đã đông  nhưng đến với phiên chợ giáp Tết thì kẻ mua, người bán đổ về dường như không còn chỗ chen chân. Tất cả các quầy hàng đều chật kín người. Các món hàng được người Mông mua nhiều như quần áo, thịt lợn, mắm, muối, đường, vàng hương. Họ quan niệm cả năm có tiết kiệm thì Tết đến cũng phải sắm sửa đầy đủ mọi thứ dù là ít để làm lễ cúng mời tổ tiên. Tết thì trong gia đình mỗi người phải có quần áo mới. Vì vậy chờ đến phiên chợ giáp Tết, các bà, các mẹ mới tranh thủ sắm quần áo cho các thành viên trong gia đình. Anh Sùng Mí Tú, chủ quầy hàng quần áo, cho biết số lượng hàng bán trong phiên giáp Tết thường phải gấp đôi phiên chợ thường. Anh Tú nói:

Bình thường mình mang 100 cái áo, phiên gần Tết thì phải mang 200 cái áo mới đủ bán. Trung bình một người mua 1 đến 2 bộ để mặc ngày Tết. Bà con mặc đẹp và rực rỡ, và luôn sắm cái mới. Dịp Tết mua nhiều hơn ngày thường vì lúc đó mới dành tiền để đi mua. Họ phải thử đi thử lại vừa và đẹp mới mua. Mẫu thay đổi, cứ có vải gì mới thì mang ra bán.

Những mặt hàng cần thiết để dùng trong 10 ngày Tết đã được mang về nhà, lúc này mỗi gia đình tập trung dọn dẹp nhà cửa, vườn tược sạch sẽ. Đồ dùng trong nhà được lau chùi, sắp xếp ngăn nắp. Anh Thò Mí Thà cho biết theo phong tục của dân tộc Mông, không chỉ có con người được nghỉ Tết mà các đồ vật phục vụ lao động, sinh hoạt cũng được nghỉ bằng cách được niêm phong. Anh Thà nói:

Đồ dùng như cày cuốc, dao, xẻng cũng được nghỉ vì nó đã giúp mình làm việc trong một năm rồi nên Tết cũng được nghỉ. Tôn trọng đồ đã lao động chung tay với mình. Tất cả những thứ liên quan tới mình vào tối 30 đều được dán giấy. Cả xe máy cũng dán, những đồ cùng mình đi lao động trong một năm qua. Mình nghỉ thì nó cũng nghỉ. Như xe máy thì mình cho nghỉ, đến mùng 3,4 mới đi còn lại thì để ở nhà.

Tết của người Mông, có ba món không thể thiếu là thịt, rượu và bánh ngô. Đêm 30 Tết, nhà nào cũng làm lễ cúng tổ tiên bằng một con lợn, một con gà trống còn sống để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cầu cho các thành viên trong gia đình khỏe mạnh, ai cũng đoàn kết, thương yêu, đùm bọc lẫn nhau. Sáng sớm mùng 1 Tết, việc làm đầu tiên của người Mông là ra chuồng bò, lợn, gà gọi linh hồn của chúng về ăn Tết cùng với gia đình. Anh Thò Mí Súng, ở xã Cán Chu Phìn cho biết,thức ăn cho các con vật trong nhà đều được làm mới như râu cho bò thì sáng ra mới thái, cám cho lợn thì cũng vừa nấu xong.

 Năm cũ qua đi năm mới đã về, trân trọng kính mời linh hồn của những con bò, trâu, gà, lợn mà đang đi lạc ở đâu đó xa xôi thì về ăn bữa cơm mới, bữa thức ăn mới đầu tiên như cỏ thì phải là thái mới từ sáng chứ không thái từ hôm tước. con lợn thì ăn cám nấu mới, con gà về chuồng ăn chung thức ăn mới của ngày Tết.

Người Mông rất hiếu khách. Họ quan niệm ngày Tết mà có nhiều anh em, bạn bè đến cùng ăn Tết và chúc nhau những điều tốt đẹp là năm đó gia chủ làm ăn sẽ có thêm nhiều tài lộc. Tết cũng là dịp để các chàng trai, cô gái người Mông có cơ hội gặp gỡ, tìm hiểu và cũng từ đây nhiều đôi đã nên vợ thành chồng.