Bêl ahay j’niêng cr’bưn bhuốih bhrợ buôn ta bhrợ đhị ha’rêê ruộng, xoọc đâu đợ j’niêng cr’bưn nâu choom bhrợ têng đhị tang đông trưởng vel, cắh cậ pr’loọng đông manứih bhrợ têng cha choom cóh vel bhươl.

Tết hân noo boo nắc mưy ooy 7 tết cóh c’moo ting j’niêng cr’bưn ty chr’nắp âng manứih Hà Nhì. Tết hân noo boo buôn ta bhrợ ooy lứch hân noo ch’noọng, bêl tơơm ha’roo tơợ pô váih, a’bhoo ơy dưr váih t’viêng liêm. Zâp j’niêng cr’bưn ooy t’ngay tết hân noo boo bhrợ p’cắh râu liêm chr’nắp j’niêng cr’bưn bhuốuh bhrợ a’bhô dang ha’rêê ha’lai, a’bhô dang boo, đác âng đhanuôr à Nhì, zước nhăn rơơm kiêng đoọng 1 hân noo bhrợ têng bơơn liêm bấc, bhiệc b’băn cung padưr pa’xớc, acoon manứih k’rơ, pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn.

Manứih Hà Nhì ắt mamung bhrợ têng ha’rêê ruộng, chóh ha’roo đhị zâp bha’nên ruộng, pabhlâng lêy chắp bhiệc bhuốih a’bhô dang, lấh mơ nắc dang đác, dang boo. Lalay lâng tết Khô Gìa Gìa mưy zước nhăn hân noo lâng bấc j’niêng cr’bưn bhuốih a’bhô dang k’tiếc, đác, crâng lâng n’loong… nắc buôn bhrợ têng pậ bhứah, 3 c’moo bhrợ 1 chu, nắc tết hân noo boo buôn bhrợ têng mưy t’ngay ooy c’moo đoọng bhuốih a’bhô dang boo. Nâu đoo cung nặc j’niêng cr’bưn liêm chr’nắp âng đhanuôr bhrợ têng ha’rêê ruộng. ooy bấc bh’rợ, manứih Hà Nhì cung bhrợ têng j’niêng cr’bưn zước nhăn boo nâu lâng tết Khô Gìa Gìa. T’coóh Lương Văn Thiết, cán bộ lêy cha’mêết văn hoá bh’lêê bh’la âng bảo tàng acoon cóh học VN moon:

Ting cơnh truyền thống, j’niêng cr’bưn bhuốih zước váih boo buôn bhrợ têng bêl hân noo p’răng pứih bhlâng bêl ch’noọng, nắc c’xêê 6. ting cơnh j’niêng cr’bưn bhrợ têng nông nghiệp bêl đêếc nắc zâp ruộng bha’nơợc pabhlâng kiêng vêy đác tưới đoọng ha’roo đoọm lâng bơơn bhrợ. Nâu đoo nắc j’niêng cr’bưn bhrợ p’cắh bh’rợ anag đay liêm choom lâng crâng dading. Manứih Hà Nhì moon, đoọng zước nhăn mưy hân noo boo đhí liêm nắc lêy bhrợ têng bh’rợ zước nhăn boo.

Tết zước nhăn boo bơơn bhrợ têng zâp c’moo, hân đhơ cơnh đêếc, đợ c’moo p’răng pứih, manứih Hà Nhì vêy bêl bhrợ têng j’niêng cr’bưn nâu 2-3 chu ooy 1 c’moo, lâng cr’noọ cr’niêng rơơm kiêng đoọng ha bhô dang xơợng râu zước nhăn âng hêê lâng lêy bhrợ đoọng ha clung ruộng vêy zâp đác, n’loong n’cuông ma t’viêng liêm. Đợ pr’đươi ra’vanưg đoọng bhuốih nắc mưy p’nong a’ọc tăm. Hadang mưy vel bhươl ga’mặc, c’moo n’nắc cắh váih bấc boo, đhanuôr cóh vel nắc pr’zước moon bhrợ têng lâng j’niêng cr’bưn bhuốih a’bhô dang cung p chr’nắp lấh mơ, choom bhuốih lâng ta’rí.

Moót t’ngay tết hân noo boo, zêng lêy đông n’đoo ooy vel cung dưr méh đấh câm óih, zêệ đác, lêệng a’ọc cắh cậ ra’văng zâp pr’đươi đoọng bhuốih bhrợ. Xa’nưl clóh ha’roo cha’nêếh, zêệ a’vị, bhrợ bánh âng zâp pr’loọng đông pr’hay chr’nắp cóh crâng k’coong. Xang bêl ra’văng, zâp ngai đh’rứah âng đơơng pr’đươi pr’dua tước đhị toor ruộng âng mưy ooy đợ pr’loọng bhrợ têng ruộng liêm choom bhlâng cóh vel đoọng bhuốih. a’pứơih bhuốih a’bhô dang boo t’ngay tết, lấh mơ lêệ a’ọc nắc dzợ vêy a’vị đêệp, búah, p’ngan chè, a’hự, a’tao, prí lâng pô… manứih bhuốih bhrợ nắc lêy manứih uy tín cóh vel. Bhiệc bhuốih ta bhrợ tơợ ra’diu, xoọc bêl mặt t’ngay tơợp dưr lâng đăn tước đhâng nắc xang. Manứih Hà Nhì tin ooy cr’chăl nâu zâp a’bhô dang vêy choom đương xơợng râu zước nhăn âng apêê. Xang bhiệc bhuốih, acoon a’châu cóh too bhúh pr’loọng đông zêng cha đắh m’bứi đoọng pachô râu pr’đoọng liêm chr’nắp.

Bấc vel bhươl manứih Hà Nhì cóh zâp vel bhươn k’coong ch’ngai cơnh cóh Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai… xoọc đâu dzợ ặt zư tết hân noo boo ting cơnh truyền thống. hân đhơ cơnh đêếc, bhrợ têng tết hân noo boo âng đhanuôr Hà Nhì xoọc đâu nắc ơy vêy bấc râu tr’xăl lâng bấc bhiệc bhan lấh mơ. T’coóh Lương Văn Thiết đoọng năl cớ:

J’niêng cr’bưn bhuốih zước nhăn hân noo boo xoọc đâu doọ dzợ bấc cơnh cơnh bêl ahay. Đợ apêê pấh bhrợ cung liêm bấc lấh mơ, doọ dzợ chấc kiêng râu rị, pr’đươi bhuốih bhrợ cung vêy râu tr’xăl. Lấh mơ zâp bh’rợ xay moon dzợ vêy bánh kẹo, pô p’lêê. Bêl ahay búah bhuốih đợc cóh n’coo am nắc búah chai câl cóh ngoai chợ. Lấh mơ nắc chai búah cóh ngoai. Hân đhơ cơnh đêếc, j’niêng cr’bưn dzợ zư đợc pr’ắt bh’rợ liêm ta’níh, bhrợ p’cắh râu chắp nhêr âng acoon manứih lâng a’bhô dang.

Bhrợ têng tết hân noo boo cung vêy râu tr’xăl. Bêl ahay j’niêng cr’bưn bhuốih bhrợ ta bhrợ đhị ruộng ha’rêê, nắc xoọc đâu choom bhrợ têng cóh tang đông trưởng vel, cắh cậ pr’loọng đông manứih bhrợ têng cha choom cóh vel bhươl. Moót t’ngay tết, dzợ vêy zâp pr’hát pr’múa bh’lêê bh’la lâng zâp râu chr’ớh. lấh mơ nắc liên hoan cóh t’ngay tết hân noo boo ooy zâp vel đông dzợ zư đợc pr’ắt bh’rợ bhui har, têêm ngăn. Tết hân noo boo dzợ nặc g’lúh ắt pazưm âng zâp pr’loọng đông lâng k’coon cha’châu cóh tô bhúh. Tơợ hi’bu tước hi’dưm, zâp ngai cóh vel bhươl tước ooy đông ắt chi’ớh. đông ngai vêy ta’mooi cung pa’glúh a’pướih ch’na lâng búah. Ma âm cha, ắt pazưm liêm ta’níh, nhâm mâng lấh mơ âng pr’loọng đông lâng vel bhươl./.

Tết mùa mưa của người Hà Nhì

Trước đây nghi lễ cúng thường diễn ra tại ruộng nương, thì giờ đây nghi lễ có thể được tổ chức trong khuôn viên gia đình ông trưởng thôn, hay gia đình người sản xuất giỏi trong bản.

Tết mùa mưa là một trong bảy cái Tết trong năm theo phong tục cổ truyền của người Hà nhì. Tết mùa mưa thường diễn ra vào cuối mùa hè, khi cây lúa bắt đầu lên đòng, ngô gieo đã lên xanh. Các nghi lễ trong Tết mùa mưa thể hiện đặc trưng tín ngưỡng thờ thần nông nghiệp, thờ thần mưa, thần nước của cộng đồng người Hà Nhì, cầu mong cho mùa màng bội thu, chăn nuôi phát triển, con người khỏe mạnh, cuộc sống ấm no.

Người Hà Nhì sống chủ yếu bằng nông nghiệp, trồng lúa trên các thửa ruộng bậc thang, nên rất coi trong việc cúng các vị thần nông nghiệp, nhất là thần nước, thần mưa. Khác với Tết Khô Già Già mang tính chất lễ cầu mùa với rất nhiều nghi lễ cúng thần đất, thần nước, thần rừng, thần cây..và thường tổ chức với quy mô lớn, theo chu kỳ 3 năm một lần, thì Tết mùa mưa thường chỉ tổ chức một ngày trong năm để cúng thần mưa. Đây cũng là nghi lễ đặc trưng của cư dân nông nghiệp. Trong nhiều trường hợp người Hà Nhì cũng tổ chức nghi lễ cầu mưa này cùng với Tết Khô Già Già. Ông Lương Văn Thiết, Cán bộ nghiên cứu văn hoá dân gian của Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, cho biết:

“Theo truyền thống, nghi lễ cúng cầu mưa tổ chức  vào đỉnh điểm tháng nóng nhất của mùa hè, đó là tháng 6. Theo tập quán làm nông nghiệp vào thời điểm đó các ruộng bậc thang rất cần nước tưới để lúa chín và cho thu hoạch. Đây là nghi lễ thể hiện sự ứng xử một cách hài hoà giữa con người với thiên nhiên. Người Hà Nhì cho rằng để cầu cho một năm mưa thuận gió hoà thì cần tổ chức nghi lễ cúng cầu mưa”. 

Tết cầu mưa được tổ chức định kỳ hàng năm, nhưng những năm khô hạn, nguời Hà Nhì có khi tổ chức nghi lễ này 2-3 lần trong một năm, với ước muốn mong cho thần linh nghe được lời cầu khấn, ban cho đồng ruộng có đủ nước tưới cho đồng ruộng, cây cối xanh tươi. Lễ vật thường là một con lợn đen. Nếu là một làng lớn hay năm đó mưa ít, dân trong bản cùng nhau tổ chức và lễ vật cúng thần cũng lớn hơn, có thể là con trâu đen

Vào ngày Tết mùa mưa, hầu như nhà nào trong bản cũng dậy sớm đun nước, mổ lợn hay chuẩn bị lễ vật cho lễ cúng thần. Tiếng chày giã gạo nấu cơm, làm bánh của các gia đình làm xao động cả núi rừng. Sau khi chuẩn bị xong, mọi người cùng mang lễ vật được ra bờ ruộng của một trong những người làm ruộng lúa tốt nhất trong bản để làm lễ cúng. Mâm cúng thần mưa ngày Tết, ngoài thịt lợn còn có cơm, rượu, bát chè gừng, trà, mía, chuối và hoa mào gà…Thày cúng phải là người có uy tín trong bản. Lễ cúng diễn ra từ sáng, lúc mặt trời đã tỏ và đến gần trưa thì kết thúc. Người Hà Nhì tin rằng vào thời điểm đó các thần linh mới lắng nghe được lời cầu khấn của họ. Sau lễ cúng, con cháu trong dòng họ đều ăn một chút lễ vật để “ lấy lộc” cầu may.      

Nhiều bản người Hà Nhì ở các vùng núi cao như ở Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai...hiện vẫn duy trì Tết mùa mưa theo truyền thống. Tuy nhiên tổ chức Tết mùa mưa của đồng bào Hà Nhì hiện nay đã có nhiều thay đổi và mang tính chất lễ hội nhiều hơn. Ông Lương Văn Thiết cho biết thêm:

 “Nghi lễ cúng cầu mưa ngày nay không rườm rà như trước. Những người tham gia cũng đa dạng hơn, không còn nhiều kiêng kỵ  Lễ vật cúng cũng có sự thay đổi. Ngoài các lễ vật truyền thống còn có bánh  kẹo, hoa trái. Trước đây, rượu cúng đựng trong các ống nứa, thì nay  là rượu chai mua ngoài chợ, thậm chí là chai rượu ngoại. Tuy nhiên, nghi lễ vẫn giữ được không khí uy nghiêm, thể hiện sự thanh tịnh, thành kính của con người với thần linh”.

Không gian Tết mùa mưa cũng có sự thay đổi. Trước đây nghi lễ cúng thường diễn ra tại ruộng nương, thì giờ đây nghi lễ có thể được tổ chức trong khuôn viên gia đình ông trưởng thôn, hay gia đình người sản xuất giỏi trong bản. Vào ngày Tết, còn có các tiết mục diễn xướng dân gian  và các trò chơi. Đặc biệt bữa liên hoan trong ngày Tết mùa mưa trong các bản làng vẫn giữ được không khí vui vẻ và ấm cúng. Tết mùa mưa còn là dịp sum họp của  các gia đình và con cháu trong dòng họ. Suốt từ chiều đến tận đêm khuya, mọi người trong bản đến chơi nhà nhau. Nhà nào có khách cũng bày mâm rót rượu. Chén rượu nồng trên tay chủ nhà và khách như những sợi dây vô hình thắt chặt thêm tình cảm láng giềng, cộng đồng làng bản thêm bền vững./.