Ooy đợ t’ngay lứch c’xêê 11 âm lịch, bêl đợ zong ha’roo pr’lứch hơơn cóh ha’rêê bơơn đơơng chô ooy đông, đhanuôr Bhnong-Gỉe Triêng cóh chr’hoong k’coong ch’ngai Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam nắc moót cha tết cóh ha’rêê, dzợ ta moon nắc tết hơnh déh ha’roo t’mêê. nâu đoo bơơn ta lêy nắc tết chr’nắp lâng manứih Bhnong-Gỉe Triêng xang 1 c’moo t’bhlâng bhrợ têng cha.

Manứih Bhnong-Gỉe Triêng ắt mamung đenh đươnh đhị zâp chr’hoong k’coong ch’ngai Phước Sơn, Hiệp Đức, tỉnh Quảng Nam lâng chr’hoong Đăk Lây, tỉnh Kon Tum. Cóh tỉnh Quảng Nam, vêy 16.000 manứih Bhnong-Gỉe Triêng ắt mamung. Cung cơnh bấc acoon cóh đhi noo lơơng, manứih Bhnong-Gỉe Triêng ắt mamung bấc g’nưm ooy ha’rêê. Hân noo bhrợ têng bhlâng ooy c’moo âng apêê nắc ha’roo. Đhanuôr tin đươi tu vêy Giàng, a’bhô ha’roo nắc vêy bơơn bhrợ bấc. tu cơnh đâu, zâp g’lúh xang hân noo xoót bơơn ha’roo, đhanuôr nắc buôn bhrợ têng bhiệc bhan hơnh déh cha ha’roo t’mêê, dzợ ta moon nắc tết hơnh déh ha’roo t’mêê đoọng hay k’noọ, chắp lêy Giàng ơy zooi zúp đoọng 1 c’moo boo đhí liêm, bơơn bhrợ bấc.

Tơợ đấh ra’diu, t’coóh Hồ Thị Mia cóh vel Công Tơ Năng, chr’val Phước Mỹ, chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam nắc âng đơơng a’pướih bhuốih bhrợ đoọng ra’văng ha j’niêng cr’bưn hơnh déh cha ha’roo t’mêê. c’moo đâu, pr’loọng đông t’coóh Mia bơơn bhrợ bấc bhlâng cóh vel nâu lâng bơơn ta k’đươi moon nắc lêy bhrợ c’la bhuốih đoọng ha t’ngay tết âng vel bhươl. Ooy a’pướih bhuốih a’bhô giang vêy đợc zâp ch’na đh’nắh cơnh 2 chai búah, 10 bêệ bánh acuốt, mưy p’ngan lêệ a’mọ lâng 1 đhia a’xiu cha’har… nâu đoo nắc đợ râu bh’nơơn ch’na p’têết pazưm lâng pr’ắt tr’mung zâp t’ngay âng manứih Bhnong cóh Phước Sơn. T’coóh Hồ Thị Mia moon:

Cr’noọ bh’rợ cha tết nắc bhuốih đoọng ha’roo bịng cóh zạ, bhuốih plêệng k’tiếc cóh vel. Cám ơn abhô giang ơy zooi zúp đhanuôr 1 hân noo bơơn bhrợ bấc, pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn.

Xang j’niêng cr’bưn bhuốih a’bhô giang, apêê t’coóh t’ha lâng đha’đhâm c’moor nắc n’toong chiing 7 chu, 9 chu cha’gâr… xay moon vel bhươl nắc moót cha tết hơnh déh ha’roo t’mêê. đoọng vêy liêm zâp ch’na đh’nắh đoọng ha 9 t’ngay cha tết, apêê pân’đil Bhnong lêy pay đợ cr’liêng cha’nêếh Baton yêm bhlâng, đha’hưm bhlâng đoọng bhrợ bánh a’cuốt. apêê pân’jứih nắc lướt ooy crâng bơơn bhrợ a’chim a’đhắh đơơng chô bhuốih Giàng.

T’coóh vel Hồ Văn Nhun, cóh chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Tết ha’roo t’mêê âng manứih Bh’nong ơy váih tơợ ahay. Zâp c’moo, bêl lứch hân noo bơơn bhrợ, đhanuôr zêng bhrợ têng hơnh déh tết. bêl hơnh déh tết, t’coóh vel, trưởng vel đhưng cha’gâr xay moon đoọng đhanuôr cóh vel năl t’ngay tết ơy tước. đhanuôr cóh vel nắc lêy tôm bấc bánh, xang nặc apêê ma ặt múa hát hơnh déh tết t’mêê.

Tết hơnh déh ha’roo t’mêê âng manứih Bhnong bhrợ p’cắh liêm chr’nắp bhlâng. Đợ t’ngay nâu, zâp ngai cóh vel tước lưm lêy đông xang, ắt pazưm đhị đh’rông óih, âm búah, cha avị cuốt, đắh lêệ a’mọ đha’hưm yêm lâng nắc ma tr’chúc đh’rứah râu liêm chr’nắp, bơơn bhrợ bấc, k’bhộ k’van. Hân đhơ xoọc đâu pr’ắt tr’mung âng manứih Bhnong cóh Phước Sơn ơy vêy bấc râu tr’xăl nắc cắh vêy tu cơnh đâu nắc đhanuôr cóh đâu ha vil lơi j’niêng cr’bưn truyền thống âng đhanuôr đay, lấh mơ nắc cha tết ha’roo t’mêê.

Đoọng zư đợc râu văn hoá truyền thống âng aconh abhướp, zâp c’moo Trường PTDTNT chr’hoong Phước Sơn zêng bhrợ têng bhiệc bhan tết hơnh déh ha’roo t’mêê đoọng ha học sinh pấh bhrợ. Cắh mưy bhrợ padưr liêm choom đợ pr’múa chiing cha’gâr truyền thống, đhị bhiệc bhan tết hơnh déh ha’roo t’mêê c’moo đâu, thầy lâng trò trường PTDTNT chr’hoong Phước Sơn dzợ bhrợ têng zâp râu pr’dzăm ch’na a’yêm âng manứih Bhnong-Gỉe Triêng. T’coóh Nguyễn Thế Thọ, trưởng phòng văn hoá thông tin chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:

Acoon cóh Bhnong nắc vêy văn hoá truyền thống liêm chr’nắp. bấc c’moo nua, chr’hoong Phước Sơn nắc ơy bhrợ têng bấc c’lâng bh’rợ đoọng zư lêy lâng padưr râu chr’nắp liêm văn hoá âng đhanuôr. Trường PTDTNT chr’hoong cung taluôn bhrợ têng tết cha ha’roo t’mêê đoọng apêê ađhi lêy hay k’noọ ooy đợ râu văn hoá truyền thống liêm chr’nắp bhlâng âng acoon cóh Bhnong. Apêê ađhi tôm bánh, pachoom zêệ bhrợ đợ pr’dzăm ch’na a’yêm âng acoon cóh đay đoọng doọ choom bil pất.

Bêl ahay, zâp c’moo manứih Bhnong-Gỉe Triêng nắc mưy đương hơnh déh tết cha ha’roo t’mêê. hân đhơ cơnh đêếc, bêl váih đảng, váih ava Hồ, xang bhiệc bhan hơnh déh cha ha’roo t’mêê, đhanuôr nắc bhui har hơnh déh tết ty âng acoon cóh. Ooy đợ đh’riêng xa’nưl r’rộ r’răm âng chiing cha’gâr, âng mưy hân noo ha’pruốt t’mêê, zâp vel bhươl Bhnong-Gỉe Triêng xoọc đương hơnh déh 1 tết bhui har, têêm ngăn.

TẾT MỪNG LÚA MỚI ĐỒNG BÀO BHNONG-GIẺ TRIÊNG PHƯỚC SƠN           

Những ngày cuối tháng 11 âm lịch, khi những gùi lúa cuối cùng trên nương rẫy được đưa về đến nhà, cộng đồng người Bhnong-Giẻ Triêng ở huyện miền núi Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam chính thức bước vào ăn tết nương rẫy, hay còn gọi là tết mừng lúa mới. Đây được coi là cái tết quan trọng và có ý nghĩa nhất đối với người Bhnong-Giẻ Triêng sau một năm hăng say lao động.

 Người Bhnong-Giẻ Triêng cư ngụ lâu đời tại các huyện miền núi cao Phước Sơn, Hiệp Đức, tỉnh Quảng Nam và huyện Đăk Lây, tỉnh Kon Tum. Riêng tỉnh Quảng Nam, có 16.000 người Bhnong-Giẻ Triêng sinh sống. Cũng như nhiều dân tộc anh em khác, người Bhnnong-Giẻ Triêng sống chủ yếu dựa vào nương rẫy. Vụ sản xuất chính trong năm của họ là lúa rẫy. Bà con tin rằng, nhờ Giàng, thần Lúa, nên mới có những vụ mùa bội thu. Chính vì vậy, sau mỗi mùa thu hoạch lúa rẫy, bà con thường tổ chức lễ mừng cơm mới hay còn gọi là Tết mừng lúa mới để cảm tạ Giàng, thần linh đã phù hộ cho họ một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Từ sáng sớm, bà Hồ Thị Mia ở thôn Công Tơ Năng, xã Phước Mỹ, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đã mang mâm lễ vật đến nhà làng để chuẩn bị cho nghi lễ cúng tết mừng lúa mới. Năm nay, gia đình bà Mia thu hoạch được nhiều lúa nhất làng và được tín nhiệm chọn làm chủ cúng cho ngày tết của cả làng. Trong mâm cúng dâng thần linh có những lễ vật như: 2 chai rượu cần, 10 chiếc bánh Quát-gọi là bánh sừng Trâu- một tô thịt Chuột rừng và một đĩa cá Niêng...Đây là những nông sản gắn liền với đời sống hàng ngày của người Bhnong Giẻ Triêng huyện Phước Sơn. Bà Hồ Thị Mia chia sẻ:  “Mục đích ăn tết là cúng kho để lúa, cúng ông trời, cúng cả đất đai trong làng. Cám ơn Giàng và các vị thần đã phù hộ cho bà con có một vụ mùa bội thu, cuộc sống âm no.”

Sau nghi thức khấn bái thần linh, già làng và các thanh niên sẽ đánh lên 7 tiếng chiêng, 9 tiếng trống...báo hiệu cả làng chính thức bước vào dịp ăn tết mừng lúa mới. Để có đầy đủ lương thực, thực phẩm cho 9 ngày ăn tết, người phụ nữ Bhnong Giẻ Triêng chọn những hạt gạo Baton chắc nhất, thơm nhất  để làm bánh Quát. Đàn ông thì lên rừng đặt bẩy, săn con thú rừng về cúng Giàng.

Già làng Hồ Văn Nhun, ở huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cho hay: “Tết lúa mới của người Bhnong Giẻ Triêng có từ xa xưa. Mỗi năm, khi kết thúc vụ mùa, bà con đều tổ chức đón tết. Lúc đón tết,  già làng, trưởng bản đánh trống báo hiệu cho dân làng biết ngày tết đã đến. Dân làng gói bánh bao nhiêu tiếng đồng hồ thì đánh trống y như thế, khi hết rồi mới đánh trống  nhảy múa mừng tết mới.”

Tết mừng lúa mới của người Bhnong Giẻ Chiêng thể hiện tính cộng đồng rất cao. Những ngày này, mọi người trong làng đến thăm nhà nhau, quây quần bên bếp lửa, nâng ly rượu cần, ăn bánh sừng trâu, nhấm nháp lát thịt chuột rừng thơm lựng và chúc nhau vụ mùa năm sau lúa trĩu hạt, thóc đầy bồ, cuộc sống ấm no. Mặc dù hiện nay cuộc sống của người Bhnong Giẻ Triêng ở Phước Sơn đã có nhiều thay đổi nhưng không vì thế mà người dân nơi đây quên đi những phong tục tập quán truyền thống của đồng bào mình, đặc biệt là ăn tết lúa mới.

Để giữ gìn nét văn hóa truyền thống của cha ông, hàng năm Trường PTDTNT huyện Phước Sơn đều tổ chức lễ hội “Tết mừng lúa mới” cho học sinh tham gia. Không chỉ tái hiện thành công điệu múa cồng chiêng truyền thống, tại lễ hội tết mừng lúa mới năm nay, thầy và trò trường PTDTNT huyện Phước Sơn còn chế biến các món ẩm thực mang đậm nét văn hóa tộc người Bhnong-Giẻ Triêng. Ông Nguyễn Thế Thọ, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Dân tộc Bhnong có nền văn hóa truyền thống rất đặc sắc. Những năm qua, huyện Phước Sơn đã thực hiện nhiều giải pháp nhằm bào tồn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào. Trường PT Dân tộc nội trú huyện cũng thường xuyên tổ chức tết lúa mới để các em ôn lại những nét văn hóa truyền thống tốt đẹp nhất của người dân tộc Bhnong. Các em gói bánh, tập nấu những món ăn ẩm thực của người dân tộc mình để khỏi mai một đi những nền văn hóa đó.”

         Trước đây, hàng năm, người Bhnong-Giẻ Triêng chỉ đón tết mừng lúa mới. Song từ khi có Đảng, có Bác Hồ, sau lễ hội tết mừng lúa mới, đồng bào Bhnong-Giẻ Triêng ở huyện miền núi cao Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam lại hân hoan đón tết cổ truyền của dân tộc. Trong những thanh âm rộn ràng của cồng chiêng, của một mùa xuân mới, các bản làng Bhnong-Giẻ Triêng đang đón một cái Tết vui tươi, đầm ấm.