Đhanuar Tày ắt cóh chr’hoong Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên dzợ zư đớc bấc rau bh’rợ văn hoá chr’nắp pr’hay cơnh pr’hát then, xa nul n’jưl tính, hát xí, hát lượn… cóh đêếc chr’nắp bhlâng nắc nghệ thuật rối cạn. Chr’ớh n’nâu k’noọ nắc ba buôn, xay p’cắh bấc rau đơ chr’nắp, xay p’cắh rau rơơm kiêng âng acoon manuýh ooy pr’ắt tr’mông k’bhố ngăn, bhui har. Hân noo ha pruốt chô, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah chêếc n’năl ooy chr’ớh ty đanh n’nâu đhị bha ar xrặ: Tết n’nâu chô ooy Thái Nguyên lêy manuýh Tày cha ớh rối đhị cóh âng Ngọc Ngà PV Đài p’rá VN.

Cắh ngai n’năl rối đhị cóh nắc u váih xoọc ooy. Nắc đhiệp xơợng apêê a bhướp a dếch xay truíh tơợ bêl ahay, t’coóh bhươl Ma Công Bằng ơy chô đơơng acoon rối ooy bhươl cr’noon. Tơợ đêéc, đhanuôr bhươl cr’noon ắt mamông têêm ngăn pa bhlâng, boo đhí liêm crêê, ha roo a bhoo váih bấc. Nắc tu cr’noọ cơnh đêếc nắc bấc lang n’nâu manuýh đhanuôr Thẩm Rộc lâng Ru Nghệ lêy acoon rối nắc cơnh ra vai a ô. Công tu cơnh đêếc nắc ơy ng’moon nắc manuýh Tày cóh Định Hoá, Thái Nguyên zập ngai công choom cha ớh rối cạn tơợ dzợ k’tứi. Buôn nắc đợ p’niên k’tứi cóh g’lúh tr’nơớp lêy rối nắc n’năl gít rau xa nay xay moon cóh đêếc, nắc zập ngai lứch kiêng lâng bh’rợ p’gớt âng apêê g’lăng z’hai. A đhi Phùng Thị Lâm, manuýh acoon cóh Tày cóh Định Hoá prá:

Acu lêy vêy bấc rau chr’nắp đoọng ha apêê pr’zớc n’năl đợ chr’nắp văn hoá ty đanh âng k’conh pa bhướp bêl ahay đớc đoọng. Đoọng n’năl pazêng apêê lang ahay ắt mamông cơnh ooy, xa nấp cơnh ooy.

Ting cơnh manuýh p’têết bhrợ âng bh’rợ rối cạn, t’coóh Ma Văn Cười, trưởng phường rối cr’noon Ru Nghệ, k’đhơợng bh’rợ p’gớt rối vêy 6 p’nong. Rối ty xay moon pazêng acoon manuýh cóh triều đình cơnh rối bhua, k’điêl bhua, apêê quan văn, quan võ… bêl k’nặ biểu diễn zập bêl công nắc bh’rợ  tr’zâl. Rau đêếc nắc bh’rợ t’nơớt âng 2 diễn viễn lâng pazêng bhr’dang lướt, bh’rợ p’gợt la liêm pr’hay ting n’nắc nắc đợ boóp p’rá xay moon xa nay ooy bh’rợ tối âng đay. Đhị pazêng rau rối ty, manuýh tô Ma dzợ pac hoom pazêng bêệ sách xay moon đợ pr’háy giáo, pr’hát xay truíh ooy lang âng acoon rối. Đươi dua ooy sách n’nâu k’coon ch’chau âng tô gộ nắc t’béch g’lăng xay bhrợ đợ chr’ớh t’mêê. Ting t’ngay c’xêê pazêng p’nong rối nắc dưr váih tước 12 p’nong, xang n’nắc 33 p’nong. Đợ acoon rối cóh t’tun vêy ta bhrợ têng nắc đoọng diễn đợ chr’ớh t’mêê. Manuýh g’lăng z’hai Ma Văn Cười prá:

Rối ty đanh n’nâu tơợ lang ahay đớc đoọng. acu nắc vêy k’conh âng cu pa choom đoọng, tu cơnh đêếc nắc acu bơơn n’năl. Ta moóh a ma nắc a ma moon tơợ lang ahay pa choom đoọng, đớc đoọng ha bhiệc bhan âng bhươl cr’noon. Truyền thống n’nâu vêy ta bhrợ têng cóh t’ngay Tết c’xêê 1. Cóh t’ngay mùng 4. Tơợ mùng 4 nắc a tốh tơớp bhrợ ruộng tông, bhiệc bhan Lồng Tồng nắc bh’rợ vêy ta bhrợ têng tơợ xoọc đêếc tước ooy 3 t’ngay.

Bh’rợ rối cạn âng manuýh Tày chr’nắp pr’hay pa bhlâng. vêy cơnh cậ rối nắc vêy ta diễn cóh bhiệc, cơnh Lồng Tồng, vêy cơnh cậ nắc vêy ta diễn đhị đh’rơơng đông. Muy t’clắh mùng vêy ta dzông, bhrợ t’váih zr’lụ cha ớh rối. Nghị sĩ lâng manuýh lêy nắc ắt đh’rứah đhị muy đhr’nong đông, bhrợ t’váih zr’lụ sinh hoạt la lay. Bh’rợ la lay âng rối nắc ch’ớh: manuýh dzoóc ooy n’loong ta bơơn coóp hấc hắc. Ting cơnh cr’noọ âng manuýh Tày nắc hấc hắc nắc choom xay moon đớc đhr’năng âng pleng k’tiếc crêê pa bhlâng. Tu cơnh đêếc bh’rợ n’nâu xay p’cắh rau tin đươi âng acoon cóh manuýh nắc công choom n’năl l’lăm đhr’năng âng pleng k’tiếc, ting n’nắc bhr’lậ bh’rợ bhrợ ha rêê đhuốch đoọng vêy bấc ha roo, a bhoo. Nâu cơy, nắc dzợ chr’ớh: rối cha ớh tr’coọ xa nul. Bh’rợ n’nâu pr’hay pa bhlâng bêl vêy ta biểu diễn cóh đhr’rơơng đông. Zập ngai cóh đông lứch pr’ngau, xa nul âng n’jưl bầu chr’val, têy âng rối nắc pêếh pr’hát “ Bèo dạt mây trôi. Lêy chr’ớh n’nâu ngoọ cơnh la lua tu bh’rợ diễn pr’hay pa bhlâng âng manuýh g’lăng z’hai. A moó Tống Thị Phương, manuýh Tày ắt cóh Định Hoá prá:

T’nơớt rối cạn âng manuýh Tày chr’hoong Định Hoá vêy tr’coọ tr’nul, tơợ pazêng lang ahay nắc dzợ vêy ta p’têết đoọng ha lang t’tun. Lấh ooy bh’rợ đươi dua cóh bhiệc bhan Lồng Tồng nắc dzợ vêy ta đươi cóh bh’rợ sinh hoạt cộng đồng lâng bêl văn ngh. Xay p’cắh pazêng xa nay ooy pr’ắt tr’mông pa bhrợ ta têng âng manuýh đhanuôr, lâng rau rơơm kiêng muy c’moo boo đhí crêê liêm, ha roo a bhoo bấc.

C’cir rối đhị cóh nắc vêy ta bhrợ t’tứi, bhrợ têng công cơnh cóh apêê n’lơơng. Lấh ooy muy p’nong rối vêy ta p’gớt lâng a ngon đhị têy, bấc bhlâng pazêng p’nong rối dzợ vêy ta p’gớt lâng n’gươi cr’đe. Manuýh p’gớt đươi 1 n’gươi cr’đe ga mắc lâng 2 n’gươi cr’đe k’tứi đớc ooy 2 bêệ têy âng acoon rối, a cọ n’gươi ga mắc đớc cóh hoọng vêy a ngon poor ooy tuôr đoọng zư pa nhâm 2 n’gươi k’tứi đoọng p’gót têy âng rối. Cóh bh’rợ biểu diễn, pazêng p’nong rối vêy ta p’gớt lâng n’gươi cr’đe, đh’rứah lâng xa nul âng n’jưl tính, aluốt lâng hát then bhrợ t’váih bh’rợ kịch pr’hay pa bhlâng. K’đháp nắc cơnh đêếc, hân đhơ cơnh đêếc cắh vêy ngai công choom tước ooy nghệ thuật rối cạn, manuýh g’lăng z’hai p’gớt rối cạn nắc manuýh zay pa bhlâng lâng công ta béch nắc vêy choom p’gớt n’jứah pr’hay n’jứah vêy xa nay chr’nắp. manuýh g’lăng z’hai Nông Thế Siêng, phường rối cr’noon Ru Nghệ prá:

Rối nắc âng apêê a bhướp a dếch pa trơơi đoọng ha zi, lâng acu nắc ơy bhrợ lêy k’đháp pa bhlâng, cắh vêy u buôn. Bhrợ nắc u la liêm, pr’hay cắh choom r’rộ r’răm. Cóh pazêng bhươl cr’noon Ru Nghệ n’nâu cắh ngai choom bhrợ têng, k’dua acu bhrợ nắc acu bhrợ têng lêy nắc lêy choom bhrợ, ng’moon zazum nắc đhiệp bhrợ têng choom mơ 70%. T’bhlâng bhrợ têng, bhrợ mơ ooy apêê a bhướp adếch moon nắc choom nắc pa choom p’xoọng cớ, pa dưr p’xoọng.

Muy hân noo ha pruốt cậ ơy chô, ta mooi lướt cha ớh ha pruốt tước ooy ATK Định Hoá nắc lướt mót ooy bơr cr’noon Thẩm Rộc lâng Ru Nghệ đoỌng lêy đhanuôr Tày zr’lụ đâu cha ớh rối đhị cóh, ting bhui har lâng đhanuôr đhị rau cr’noọ cr’niêng ooy muy c’moo t’mêê liêm crêê, xơợng xa nul tính, xa nul n’jưl đh’rứah lâng n’juông si, n’juông lượn chr’va cóh prang zr’lụ da ding k’coong.

Tết này về Thái Nguyên xem người Tày chơi rối cạn

Đồng bào Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên còn lưu giữ nhiều sinh hoạt văn hóa đặc sắc như các làn điệu hát then, giai điệu đàn tính, hát si, hát lượn…trong đó đáng chú ý là nghệ thuật rối cạn. Trò chơi tưởng chừng đơn giản mà ẩn chứa nhiều giá trị, thể hiện khát vọng của con người về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Xuân về, mời quí vị và các bạn cùng tìm hiểu trò chơi dân gian đặc sắc này qua bài viết: “Tết này về Thái Nguyên xem người Tày chơi rối cạn” của Ngọc Ngà PV Đài TNVN.    

Chẳng ai biết rối cạn có tự bao giờ. Chỉ nghe các cụ kể lại là từ xưa, già làng Ma Công Bằng đã mang con rối về làng. Từ đó, dân làng sống rất yên lành, mưa nắng thuận hòa, mùa màng bội thu. Hẳn là vì lý do tâm linh ấy mà bao đời nay người dân 2 làng Thẩm Rộc và Ru Nghệ xem con rối như có linh hồn. Cũng bởi thế mà đã là người Tày ở Định Hóa, Thái Nguyên ai cũng biết chơi rối cạn từ nhỏ. Thường thì những đứa trẻ lần đầu tiên xem rối có thể chưa hiểu hết nội dung, nhưng chắc chắn đều cảm thấy thích thú bởi cách điều khiển điêu luyện, sinh động của nghệ nhân. Em Phùng Thị Lâm, dân tộc Tày ở huyện Định Hóa nói:

Em thấy rối có rất nhiều ý nghĩa để cho các bạn trẻ hiểu được những nét văn hóa truyền thống của ông cha ta ngày xưa để lại. Để biết các cụ ngày xưa sống thế nào, trang phục ra sao, quần áo mặc như thế nào.

Theo như người kế thừa của nghệ thuật rối cạn, ông Ma Văn Cười, trưởng phường rối làng Ru Nghệ, khởi đầu bộ rối có 6 con. Rối cổ miêu tả những nhân vật trong triều đình như rối vua, hoàng hậu, các quan văn, quan võ… Trước mỗi buổi diễn bao giờ cũng là màn giáo đầu. Đó là màn múa của 2 diễn viên với những bước đi uyển chuyển, động tác đẹp mắt và dứt khoát, kèm theo đó là lời giáo có nội dung giới thiệu về phường rối của mình

Bên cạnh bộ rối cổ, người dòng họ Ma còn truyền tay nhau bộ sách ghi lại những bài hát giáo, bài hát kể những tích rối. Dựa theo cuốn sách này con cháu dòng họ tiếp tục sáng tạo nên những tích trò mới. Theo thời gian bộ rối phát triển thành 12 con, rồi 33 con. Những con rối sau được sáng tạo để diễn những tích trò mới. Nghệ nhân Ma Văn Cười chia sẻ:

Rối truyền thống này từ thời xưa truyền lại. Tôi được bố của tôi truyền lại thì tôi mới biết. Hỏi bố thì bố bảo từ xưa truyền lại để lại cho hội hè trong làng. Truyền thống này thường diễn vào ngày Tết tháng Giêng. Vào ngày mùng 4. Từ mùng 4 trở đi lúc bắt đầu xuống đồng, lễ Lồng Tồng là diễn từ lúc đó cho đến 3 ngày.

Nghệ thuật rối cạn của người Tày độc đáo ở vẻ mộc mạc. Có khi rối được diễn ở lễ hội đông người như lễ hội Lồng Tồng, có khi rối được diễn ngay trên nhà sàn. Một tấm màn quây lại là thành nơi diễn. Nghệ sĩ và khán giả hòa quyện với nhau ngay dưới một mái nhà, tạo nên một không khí sinh hoạt riêng. Tiết mục đặc trưng của rối là trò “Người leo cây bắt tắc kè”. Theo quan niệm của người Tày thì tắc kè có khả năng dự báo thời tiết rất chính xác. Do đó tiết mục này thể hiện niềm tin con người cũng có thể biết trước diễn biến của thời tiết, mà điều chỉnh sản xuất và câu mong cho mùa màng bội thu. Ngày nay, còn có trò “Rối chơi nhạc”. Trò này thú vị nhất là khi được biểu diễn trong nhà sàn. Cả nhà im lặng, tiếng đàn bầu ngân lên, tay rối nhẹ nhàng gẩy điệu “Bèo dạt mây trôi”. Xem trò mà cữ ngỡ như thật vì cách diễn sinh động, tài tình của nghệ nhân. Chị  Tống Thị Phương, người Tày ở huyện Định Hóa chia sẻ:

Múa rối cạn của người Tày huyện Định Hóa có nhạc cụ kèm theo, qua các đời vẫn được truyền tiếp cho các đời sau. Ngoài sử dụng trong lễ hội Lồng Tồng còn được sử dụng trong các sinh hoạt cộng đồng và trong những dịp văn nghệ. Thể hiện những nội dung về cuộc sống lao động của những người nông dân, và ước mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Di sản Rối cạn thuộc loại hình rối que, cách điều khiển con rối ở đây cũng không giống các nơi khác. Ngoài một số con rối rung dây giật cầm trên tay còn phần lớn các con rối điều khiển qua các que tre. Người điều khiển dùng 1 que to và 2 que nhỏ cắm vào 2 tay con rối, đầu que to giắt sau thắt lưng có dây quàng vào cổ để giữ 2 que nhỏ điều khiển các tay rối. Trong biểu diễn, các con rối được điều khiển bằng que tre, kết hợp với tiếng đàn tính, sáo và hát then tạo nên một vở kịch độc đáo, hấp dẫn người xem. Khó là vậy, thế nên không phải ai cũng đến được với nghệ thuật rối cạn, nghệ nhân rối phải là người cần cù, kiên trì và cũng phải khéo léo mới điều khiểu rối vừa sinh động vừa có hồn cốt. Nghệ nhân Nông Thế Siêng, phường rối làng Ru Nghệ nói:

Rối là do các cụ truyền lại đã dạy cho chúng tôi, và tôi đã làm thấy rất khó, không phải đơn giản. Làm phải mền dẻo không thể nhốn nha nhốn nháo được, phải làm tự nhiên. Trong cả xóm Ru Nghệ này không ai làm được, chọn đến tôi thì tôi cứ thử làm xem được không nhưng nói chung chỉ làm được 70%. Cứ luyện tiếp đến khi các cụ bảo là được thì lại học tập thêm, nâng cao thêm.

Một mùa Xuân nữa đã về, khách du xuân lên với an toàn khu Định Hóa nhớ ghé qua hai làng Thẩm Rộc và Ru Nghệ xem đồng bào Tày nơi đây chơi rối cạn, chung vui với bà con trong niềm ước nguyện về một năm mới no ấm thuận hòa, nghe tiếng đàn tính, đàn bầu hòa cùng câu si, câu lượn vang cả một vùng núi non.