Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi tơợ đenh ahay bơơn ta năl tước nắc đhị k’tiếc chóh bhrợ tỏi. tỏi Lý Sơn cắh mưy bơơn bấc ngai năl cóh cr’loọng k’tiếc k’ruung nắc bấc ooy k’tiếc k’ruung lơơng cung năl lâng lướt tước. hân đhơ cơnh đêếc, thương hiệu nâu xoọc nắc râu bhrợ cắh liêm crêê lâng 2, 3 c’bhúh đhanuôr Lý Sơn, tu râu liêm chr’nắp ha đay nắc âng đơơng tỏi tơợ zâp đắh đơơng chô hr’lục lâng tỏi cóh vel đông xang nặc pa’câl ha ta’mooi.

      acu cung ơy cha xâng nắc tỏi nâu đha’hưm yêm lấh. nắc 1 râu ch’na đh’nắh sạch. Acu tin tu nắc váih cóh đảo, doọ vêy bón hoá chất.

Nắc râu xay moon âng bơr pêê ta’mooi bêl moon ooy tỏi Lý Sơn. Bh’nơơn pr’đươi a’yêm chr’nắp âng chr’hoong đảo nâu lâng râu đha’hưm, a’hạ lalay lâng tỏi chóh bhrợ đhị lơơng. T’nơơm tỏi Lý Sơn cung bơơn cục sở hữu trí tuệ VN âng bộ khoa học lâng công nghệ moon nắc nhãn hiệu hàng hoá zr’nưm. Tỏi Lý Sơn nắc râu hun pr’hêl cắh choom cắh vêy âng zâp ngai ta’mooi bêl lướt lưm lêy cóh đảo nâu. Bơơn năl cr’noọ đươi dua âng đhanuôr, 2, 3 apêê chấc lướt pa’câl nắc âng đơơng tỏi đắh lơơng đơơng chô hr’lục lâng tỏi cóh đảo đoọng pa’câl t’bơơn zên, bhrợ chr’nắp pa’câl tỏi xiêr. P’căn Bùi Thị Vân cung cơnh bấc đhanuôr Lý Sơn xoọc k’rang đhr’năng bil thương hiệu tỏi:

K’rang bhlâng. Tu nắc lêy zư paliêm thương hiệu âng đay, đoọng thương hiệu âng đay ting t’ngay ting padưr pa’xớc, pr’ắt tr’mung đhanuôr têêm ngăn cóh đảo.

Tỏi nắc t’nơơm chr’nóh bha’lâng âng đơơng thu nhập bhlâng ha đhanuôr chr’hoong đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Đhị đhr’năng tỏi Lý Sơn ting t’ngay ting bil chr’nắp nắc bhrợ pr’ắt tr’mung âng k’ha riêng pr’loọng dhanuôr lưm zr’nắh k’đhạp bhlâng. Đhanuôr Lý Sơn rơơm kiêng chính quyền vel đông lâng zâp ngành chức năng lêy đấh vêy c’lâng bh’rợ đoọng zư lêy thương hiệu tỏi Lý Sơn. T’coóh Võ Thanh Long, manứih chóh tỏi cóh chr’val An Hải, chr’hoong Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi xay moon:

Hadang tỏi âng apêê âng đơơng hr’lục pazưm nắc lêy cha’mêết paliêm, oó đoọng apêê chô ooy đâu pay tỏi cóh đảo hr’lục pazưm.

T’coóh Nguyễn Văn Định, phó chủ tịch Hội kinh doanh lâng bhrợ têng hành tỏi Lý Sơn đoọng năl, tỏi bhlanag Lý Sơn xoọc lưm zr’nắh k’đhạp tu bấc râu tỏi pay nhãn Lý Sơn pa’câl bấc cóh ngoai thị trường. lêy cha’mêết cung cắh buôn năl tỏi Lý Son lâng tỏi đhị zâp tỉnh Bình Thuận, Khánh Hoá:

T’mêê đâu, vêy 2, 3 đhanuôr cóh Lý Sơn đơơng băng rôn ooy Hà Nội dông đợc, acu lêy bhiệc nâu cắh liêm choom, bhrợ cắh liêm crêê ooy thương hiệu tỏi Lý Sơn. Tơợ ahay đhanuôr Lý Sơn pa’câl ting c’lanag bh’rợ tự chóh bhrợ, truyền thống tu cắh vêy trung tâ, đoọng k’rong pay, lâng cr’liêng xa’nayooy manứih câl cung cắh vêy. Azi cung rơơm kiêng vêy 1 trung tâm đoọng câl pay tỏi đoọng đhanuôr năl cr’liêng xa’nay, mặt hàng pa’câl liêm glặp.

Chr’hoong Lý Sơn zâp c’moo chóh k’dâng 300ha tỏi lâng bh’nơơn pr’đươi k’dâng 1.800 tấn tỏi goóh. Zên pa’câl tỏi Lý Sơn cóh thị trường taluôn tr’xăl lalay cơnh. C’moo đâu zên tơợ 45.000 đồng 1 ký. Lâng zên nâu, manứih chóh tỏi cóh Lý Sơn cắh vêy bơơn thu nhập lâng c’rơ bh’rợ âng apêê bhrợ pa’glúh. P’căn Phạm Thị Hương, phó chủ tịch UBND chr’hoong Lý Sơn đoọng năl, đoọng padưr dal chr’nắp zên pa’câl, lêy zư thương hiệu tỏi Lý Sơn padưr dal uy tín cóh thị trường:

Azi cung moon k’đươi đợ pr’loọng pấh pachoom bhrợ, l’lăm nắc lêy zư thương hiệu tỏi, râu 2 nắc zooi zúp đoọng apêê đắh bhiệc lêy cha’mêết zâp râu tỏi đắh lơơng chô hr’lục ooy tỏi Lý Sơn. Chr’hoong cung ơy xay moon đoọng ha đợ đhanuôr xoọc bhrợ tỏi ooy đợ đhị lalay cắh choom âng đơơng tỏi Lý Sơn pazưm, lâng pazưm bhrợ liêm gít lâng đợ cơ quan crêê tước, nắc c’lâng bh’rợ bh’lâng âng đơơng hàng hoá, ta’mooi đoọng thương hiệu tỏi Lý Sơn vêy cơnh lalay lâng crêê cơnh nhãn hiệu âng hêê ơy bơơn ta công nhận.

Bhrợ padưr thương hiệu tỏi Lý Sơn k’đhạp, zư lêy thương hiệu nâu nắc k’đhạp lấh mơ. Hadang đhuôr Lý Sơn cắh năl zư paliêm, zư lêy đợ pr’đươi truyền thống, liêm chr’nắp âng vel bhươl đay nắc đợ ha y chroo, tỏi Lý Sơn nắc cắh dzợ vêy đhị ặt dzoọng cóh thị trường. Cắh năl apêê kiêng p’ngan ha dợ lơi a’pướih???

                      THƯƠNG HIỆU TỎI LÝ SƠN: “ĐỪNG THAM BAT BỎ MÂM”

         Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi từ lâu được biết đến là “Vương quốc tỏi”. Tỏi Lý Sơn không chỉ nức tiếng trong nước mà đã có mặt ở thị trường ngoài nước. Thế nhưng, thương hiệu này đang là nạn nhân của chính một bộ phận người dân Lý Sơn, vì lợi nhuận mà vận chuyển tỏi từ nơi khác ra đảo để trộn với tỏi bản địa rồi bán cho du khách.      

- Mình thấy đây là một đặc sản ở đảo Lý Sơn Quảng Ngãi, rất nổi tiếng. Mùi vị nếu mình ăn kỹ và nhìn hình dáng thì cũng thấy khác biệt với tỏi bình thường.

 - Mình cũng có thử thì nó thơm hơn. Nó là một loại thực phẩm sạch. Tôi tin tưởng vì ở vùng đảo đó nó sạch, không bón hóa chất.)

Đó là cảm nhận của một số du khách khi nói về tỏi Lý Sơn. Sản phẩm đặc trưng của huyện đảo này với mùi vị thơm, cay nồng đặc biệt không lẫn vào đâu được so với các loại tỏi được trồng ở nơi khác. Cây tỏi Lý Sơn cũng đã được Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ công nhận là nhãn hiệu hàng hóa tập thể. Tỏi Lý Sơn là món quà không thể thiếu của các du khách mỗi khi ra thăm hòn đảo tiền tiêu này. Nắm được thị hiếu của người tiêu dùng, một số tư thương đã vận chuyển tỏi từ nơi khác ra đảo để trà trộn với tỏi Lý Sơn bán nhằm trục lợi khiến cho giá tỏi giảm mạnh. Bà Bùi Thị Vân cũng như nhiều nông dân Lý Sơn đang rất lo lắng nguy cơ bị mất thương hiệu tỏi:

(Đương nhiên mình phải lo chứ. Vì mình phải bảo vệ thương hiệu của mình, để thương hiệu của mình ngày ngày đi lên, phát triển đời sống của nhân dân vùng đảo.)

Tỏi là cây trồng chủ lực đem lại nguồn thu nhập chính cho người dân huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Trước thực tế tỏi Lý Sơn ngày càng mất giá đã khiến cuộc sống của hàng trăm hộ nông dân hết sức khó khăn. Người dân Lý Sơn mong muốn chính quyền địa phương và các ngành chức năng cần nhanh chóng có giải pháp để bảo vệ thương hiệu tỏi Lý Sơn. Ông Võ Thanh Long, người trồng tỏi ở xã An Hải, huyện Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi bày tỏ:

(Nếu đúng tỏi mà họ đem về trộn thì cần quán triệt lại, không cho họ đưa về đây để mình lấy tỏi ở đảo mình chất lượng hơn.)
      Ông Nguyễn Văn Định, Phó Chủ tịch Hội Kinh doanh và chế biến hành tỏi Lý Sơn cho hay, tỏi chính hiệu Lý Sơn đang gặp khó khăn bởi nhiều loại tỏi lấy nhãn Lý Sơn bán tràn lan ngoài thị trường. Bằng mắt thường không thể phân biệt được tỏi Lý Sơn với tỏi ở các tỉnh Bình Thuận, Khánh Hòa:

(Vừa rồi có một số người ở Lý Sơn mang băng rôn ra ngoài Hà Nội treo lên thì việc đó theo tôi không tốt, làm ảnh hưởng đến thương hiệu của tỏi Lý Sơn. Hồi giờ bà con Lý Sơn buôn bán theo hình thức tự phát, truyền thống vì không có trung tâm để thu gom và thông tin về người mua cũng không có. Chúng tôi cũng mong muốn có một trung tâm để thu mua tỏi để bà con được biết thông tin và bán mặt hàng giá cả cho hợp lý.)

 Huyện Lý Sơn mỗi năm trồng khoảng 300 hécta tỏi với sản lượng khoảng 1.800 tấn tỏi khô. Giá tỏi Lý Sơn trên thị trường luôn dao động bất thường. Năm nay giá từ 45.000 đồng đến 50.000 đồng/kg. Với giá này, người trồng tỏi ở Lý Sơn không thể có thu nhập so với công sức mà họ  bỏ ra. Bà Phạm Thị Hương, Phó Chủ tịch UBND huyện Lý Sơn cho hay, để nâng cao giá thành, bắt buộc phải bảo vệ thương hiệu tỏi Lý Sơn, nâng cao uy tín trên thị trường:
      (Chúng tôi cũng chỉ đạo những hộ tham gia sản xuất thứ nhất là phải giữ thương hiệu tỏi;thứ hai là hỗ trợ cho họ về cái việc là giám sát các loại tỏi ở nơi khác đem về trà trộn vào tỏi Lý Sơn. Huyện cũng đã tuyên truyền cho những người dân đang làm tỏi ở những nơi khác không được vận chuyển tỏi về Lý Sơn và phối hợp cụ thể đối với những cơ quan có liên quan nhất là phương tiện vận chuyển hàng hóa, hành khách để thương hiệu tỏi Lý Sơn mang tính chất đặc thù riêng và đúng như nhãn hiệu mà mình đã được công nhận.)

Xây dựng được thương hiệu Tỏi Lý Sơn đã khó, giữ gìn và bảo vệ thương hiệu này lại càng khó hơn. Nếu như người dân Lý Sơn không biết trân trọng, giữ gìn những sản vật truyền thống, đặc trưng của quê hương mình thì mai này, tỏi Lý Sơn sẽ không còn chỗ đứng trên thị trường. Lẽ nào “tham bát mà bỏ mâm”./.