Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc bh’rợ prá xay ty đanh chr’nắp pr’hay cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr Cơ Tu. Bhrợ bh’noóch, prá pr’ma Cơ Tu xay p’cắh bh’rợ prá xay, xay p’cắh cr’noọ cr’niêng âng cha nắc manuýh lâng âng zập ngai. Nâu đoo nắc bh’rợ chr’nắp đoọng xay moon c’lâng xa nay, chính sách âng Đảng lâng Nhà nước nắc zung p’têết, bhrợ pr’liêm pazêng rau tr’vey tr’lin cóh pr’loọng đông, bhươl cr’noon… bhrợ bh’noóch, prá pr’ma âng manúyh Cơ Tu t’mêê vêy ta xay moon nắc c’cir Văn hoá phi vật thể âng k’tiếc k’ruung. Tr’nơớp hân noo ha pruốt c’moo t’mêê, đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah lâng PV Đài p’rá VN đhị miền Trung chêếc n’năl ooy rau chr’nắp pr’hay âng bh’noóch, prá pr’ma âng đhanuôr Cơ Tu cóh zr’lụ da ding k’coong tỉnh Quảng Nam.

Cóh pazêng t’ngay n’nâu, zr’lụ da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cha cêết lấh mơ, cóh ha dum, Gươl công câm óih đoọng hang pa ngăn. Đhị t’pêếh óih cóh Gươl, t’coóh bhươl Cơ Lâu Nhấp ắt cóh chr’val Lăng nắc bhrợ bh’noóch. Vêy bêl a đoo đhêy xay moon đoọng ha p’niên n’năl ooy rau xa nay âng đoo t’mêê xay moon nắc ky.

Cóh pazêng bhiệc bhan chr’nắp, cơnh: Tết ty đanh âng acoon manuýh, bh’rợ tắc t’rị cha ha roo t’mêê, t’ngay bhiệc bhan… đhanuôr Cơ Tu nắc lứch bhrợ bh’noóch, prá pr’ma.

Rau chr’nắp pr’hay cóh bh’rợ bhrợ bh’noóch, prá pr’ma âng manuýh Cơ Tu nắc bh’rợ đương xay prá, đươi dua ooy rau t’béch g’lăng âng manuýh bhrợ bh’noóch. Rau pr’hay âng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc đươi ooy muy rau pr’đươi đoọng xay moon xa nay bh’rợ, đoọng bhrợ bhr’lậ rau cắh liêm crêê, rau tr’vey tr’lin cóh pr’loọng đông, pr’zớc, xã hội… cắh cậ cóh bh’rợ tr’nêng lum vêy rau zr’nắh k’đháp k’đháp đoọng ng’prá xay nắc manuýh Cơ Tu prá pr’ma, bhrợ bh’noóch đoọng tr’năl gít lấh mơ. T’coóh bhươl Cơ Lâu Nhấp xay moon , bêl prá pr’ma, bhrợ bh’noóch, manuýh Cơ Tu zập bêl công prá xay rau n’lơớp, ba bi, bhrợ đoọng ha manuýh xơợng nắc n’năl gít xa nay bh’rợ:

Cóh prá pr’ma- bh’noóch kiêng đoọng u pr’hay, xay moon gít rau choom prá xay, manuýh prá pr’ma- bhrợ bh’noóch nắc n’năl gít xa nay bh’rợ n’nắc đoọng bêl prá pr’ma, xay moon pazêng rau pr’đươi, acoon bh’năn lâng pr’đươi rau lơơng nắc crêê lâng xa nay ng’prá xay. Prá pr’ma- bhrợ bh’noóch nắc ng’pa choom cóh đanh c’moo, năl gít ooy pr’ắyt tr’mông, học tập, bơơn lêy n’năl bấc rau la liêm pr’hay cóh pr’ắt tr’mông zập t’ngay, tơợ rau xa nay âng acoon manuýh, tước ooy pleng k’tiếc, cruung đác. Tơợ đêếc nắc bhrợ bhr’lậ rau bh’rợ zr’nắh k’đháp liêm choom lấh mơ. Ba bi, cơnh acu kiêng nhăn cha cha, acu prá pr’ma cắh cậ bhrợ bh’noóch, ha dang a đoo n’tốh đoọng nắc choom, ha dzợ cắh u đoọng nắc choom, doọ bhrợ ha cu choom k’cít tu cắh ngai vêy n’năl n’hau acu prá. Tu cơnh đêếc prá pr’ma- bhrợ bh’noóch chr’nắp pa bhlâng cóh pr’ắt tr’mông âng manuýh Cơ Tu.

Prá pr’ma, bhrợ bh’noóch Cơ Tu nắc bh’rợ prá xay bơr n’đắh, ta đang moon, p’too pa choom… Tu cơnh đêếc, manúyh bhrợ bh’noóch nắc manuýh n’choom, vêy kinh nghiệm, n’năl ta ơơi cóh pazêng cơnh xa nay bh’rợ. Cóh bh’rợ bhiệc bhan pay acoon manuýh, đông a đoo pân đil lâng pân juýh nắc lứch lêy pay đợ manuýh t’coóh ta ha t’béch bhlâng đoọng bhrợ bh’noóch, prá pr’ma. Bhlưa cr’noon n’nâu lâng cr’noon n’tốh vêy rau cắh liêm crêê, zập cr’noon nắc lêy pay manuýh bhrợ bh’noóch t’béch đoọng tr’moon lâng n’juông bh’noóch. Vêy n’đắh thắng, vêy n’đắh thua nắc xang bêl bh’rợ bhrợ bh’noóch n’nắc nắc bh’rợ tr’vey tr’lin vêy ta pr’liêm.

Nâu cơy, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc dzợ rau la liêm pr’hay nắc vêy apêê t’coóh ta ha pa choom đoọng ha p’niên. Apêê t’coóh bhươl ta luôn đươi bh’rợ bh’noóch, prá pr’ma đoọng p’too pa choom k’coon ch’chau t’bhlâng học hành, oó bhrợ têng rau bh’rợ n’lất. Pơ Loong Thị Nhíp, muy cha nắc pân đil ắt cóh cr’noon Bh’hôông 1, chr’val Sông Kôn, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam ta luôn haanh déh ooy rau chr’nắp pr’hay âng bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’noóch:

Ta đhâm c’mor zi haanh déh lâng đh’rứah pa dưr rau truyền thống âng acoon cóh đay. Pa choom prá pr’ma, bhrợ bh’noóch k’đháp bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc ta đhâm c’mor zi công t’bhlâng pa choom, bêl apêê t’coóh ta ha cắh dzợ nắc lang ta đhâm c’mor zi nắc manuýh zư lêy. Tu cơnh đêéc ta đhâm c’mor cóh cr’noon âng zi bhui har bhlâng ting lêy xơợng bh’rợ bhrợ bh’noóch cơnh đâu.

Bơr pêê c’moo đăn đâu, bấc c’bhúh prá pr’ma, bhrợ bh’noóch vêy ta bhrợ têng cóh apêê chr’hoong Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Bh’rợ pa choom bh’rợ bh’noóch, prá pr’ma âng manuýh Cơ Tu nắc lâng boóp p’rá. Đhị đhr’năng dưr bil âng bh’rợ bhrợ bh’noÓch, prá pr’ma âng đhanuôr Cơ Tu, bấc apêê t’coóh bhươl cóh apêê chr’val Tr’hy, Ch’Ơm, chr’hoong Tây Giang ơy t’bhlâng chêếc lêy, zư lêy, xang n’nắc bhrợ lớp pa choom pazêng pr’hát ty đanh đoọng ha lang p’niên. Cóh c’xêê 10 c’moo ahay, prá pr’ma, bhrợ bh’noóch nắc vêy ta xay moon c’cir văn hoá phi vật thể âng k’tiếc k’ruung. Cơnh đêếc, tước nâu cơy, tân tung, da dặ lâng prá pr’ma, bhrợ bh’noóch âng manuýh Cơ Tu nắc dưr váih c’cir văn hoá phi vật thể âng k’tiếc k’ruung. T’coóh Bh’riu Liếc, Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon: vel đông ơy vêy cr’noọ zư đớc lâng pa dưr pazêng rau chr’nắp âng nghệ thuật chr’nắp pr’hay n’nâu.

Đhanuôr Cơ Tu chắp hơnh Đảng, Chính phủ lâng pazêng ngành chức năng âng Trung ương lâng tỉnh ơy t’váih rau liêm buôn lâng xay moon c’cir lâng tân tung da dặ, bhrợ bh’noóch, prá pr’ma. Lâng bh’rợ zư lêy lâng t’bhlâng pa dưr 2 c’cir, azi t’bhlâng bhrợ têng ooy pazêng c’bhúh cóh bhươl cr’noon, cóh pazêng chr’val. Xoọc đâu pazêng bhươl cr’noon nắc lứch vêy c’bhúh văn nghệ, tơợ c’bhúh văn nghệ p’niên k’tứi tước ooy pazêng manuýh pa choom nắc apêê t’coóh bhươl, manuýh t’coóh ta ha. Chr’nắp bhlâng bêl cha ha roo t’mêê, bêl mót Gươl cắh cậ mót đông t’mêê, bhươl cr’noon t’mêê nắc apêê đoo vêy bhrợ têng k’rơ.

Manuýh bhrợ thơ, bhrợ bh’rợ pa chắp ch’mêết lêy văn hoá Nguyễn Thuấn, Văn phòng Unesco Việt Nam xay moon: ađoo lướt bấc ooy zr’lụ miền la lay cóh prang k’tiếc k’ruung hêê lâng bơơn xơợng bấc rau nghệ thuậ chr’nắp pr’hay âng pazêng manuýh acoon cóh. Bêl tước ooy Tây Giang, ađoo chắp hơnh pa bhlâng ooy rau chr’nắp âng văn hoá ty đanh âng manuýh Cơ Tu:

Tước ooy Tây Giang acu haanh déh ooy văn hoá âng manuýh Cơ Tu. Nâu đoo nắc 1 zr’lụ đhăm k’tiếc pr’hay, tơợ đông ắt tước ooy Gươl âng apêê đoo công liêm pa bhlâng. Xang n’nắc acu bơơn xơợng bh’rợ bhrợ bh’noóch cắh cặ tân tung da dặ. Bấc bh’rợ sinh hoạt ty đanh chr’nắp pr’hay pa bhlâng. acu lêy văn hoá Cơ Tu chr’nắp pr’hay, tr’haanh đoọng ha prang zr’lụ Quảng Nam lâng miền Trung n’nâu. Ha dang ahêê t’bhlâng xay bhrợ du lịch văn hoá nắc đhơ đhơ cơnh Tây Giang nắc dưr váih k’rơ pa bhlâng tu văn hoá âng manuýh Cơ Tu chr’nắp pr’hay pa bhlâng.

Bhrợ bh’noóch, prá pr’ma nắc xay p’cắh bấc rau xa nay pr’hay chr’nắp ooy pr’ắy tr’mông âng k’coon ch’chau lâng k’conh k’căn, pa bhướp da dếch, pr’ắt bh’rợ cóh pr’ắt tr’mông. Tết n’nâu, k’coon ta đhi manuýh Cơ Tu nắ ắt zazum đhị zợ buáh a rong lâng rau bhr’ươl bh’noóch pr’hay cắh cơnh. Cr’liêng xa nay âng bh’noóch, prá pr’ma cóh tr’nơớp c’moo nắc rơơm kiêng đợ rau liêm crêê đoọng ha zập ngai.

NGÀY XUÂN NGHE HÁT LÝ CƠ TU

Nói lý, hát lý là một trong những hình thức “tự sự” dân gian đặc sắc, độc đáo trong đời sống tinh thần của đồng bào Cơ Tu. Hát lý, nói lý Cơ Tu thể hiện lối giao tiếp, ứng xử, biểu lộ tâm tư, tình cảm của mỗi người và cả cộng đồng. Đây cũng là công cụ hữu ích để tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, là "cái cầu" giải quyết các mâu thuẫn giữa các gia đình, thôn bản...Hát lý, nói lý của người Cơ Tu vừa được công nhận là Di sản Văn hoá phi vật thể cấp Quốc gia.

Những ngày này, vùng cao Tây Giang, tỉnh Quảng Nam lạnh hơn, ban đêm, nhà Gươl cũng đốt lửa sưởi ấm. Bên bếp lửa nhà Gươl bập bùng, già làng Cơlâu Nhấp ở xã Lăng say sưa với những điệu lý. Thỉnh thoảng ông dừng lại giải thích cho lũ trẻ về điệu Lý ông vừa hát.

Trong các lễ hội quan trọng như: Tết cổ truyền dân tộc, Lễ hội đâm trâu mừng lúa mới, ngày cưới...đồng bào Cơ Tu đều hát lý, nói Lý.

Nét độc đáo trong hát Lý, nói Lý của người Cơ Tu là khả năng ứng khẩu, phụ thuộc tài trí của người hát. Cái hay của nói lý, hát lý chính là dùng một hình tượng để chỉ một sự việc, nhằm giải quyết mâu thuẫn, xích mích trong các mối quan hệ gia đình, bạn bè, xã hội…hoặc trong công việc hay gặp vấn đề nào đó khó nói bằng lời thì người Cơ Tu nói lý, hát lý để thấu hiểu nhau. Già làng Cơlâu Nhấp bảo rằng, khi nói lý, hát lý, người Cơ Tu bao giờ cũng dùng những hình tượng ẩn dụ, nhân cách hóa, giúp người nghe hiểu vấn đề một cách cặn kẽ: “Trong nói lý - hát lý muốn thể hiện hay, ý tứ sâu tài ứng khẩu, người nói lý - hát lý phải am hiểu bản chất của vấn đề người nói lý nêu lên hình ảnh gì, con vật và hiện tượng gì cho phù hợp với câu trả lời. Nói lý - hát lý là cả một quá trình rèn luyện, trải nghiệm, học tập, tích lũy những cái hay cái đẹp trong cuộc sống hàng ngày, từ mối quan hệ giữa con người với nhau, đến thiên nhiên, địa lợi sinh cảnh quanh vùng. Từ đó giải quyết những tình huống khó nhằm đạt được hiệu quả cao. Ví dụ, như tôi muốn xin anh một vật gì đó, tôi nói lý hoặc hát lý, nếu anh cho thì tốt, còn anh không cho được thì tôi đỡ quê vì không ai biết chuyện. Cho nên hát lý – nói lý nó đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống của người Cơtu”

Hát lý, nói lý Cơ Tu chính là đối đáp lý lẽ, tranh cãi, thảo luận, vận động, thuyết phục… Do đó, người hát Lý phải có năng khiếu, kinh nghiệm, trình độ ứng khẩu linh hoạt trong mọi tình huống. Trong cưới hỏi ,nhà gái và nhà trai đều chọn người cao niên giỏi nhất để đối đáp bằng hát lý. Giữa làng này và làng kia có mâu thuẫn, mỗi làng đều chọn người hát lý giỏi nhất để tranh cãi nhau bằng hát lý. Có bên thắng, bên thua nhưng sau cuộc hát lý, mọi xung đột đều được hóa giải.

 Ngày nay, nói lý, hát lý vẫn là nét đẹp được các bậc cao niên trao truyền lại cho lớp trẻ. Các Già làng thường xuyên sử dụng hát lý, nói lý để khuyên răn con cháu chăm chỉ học hành, tránh xa thói hư tật xấu. Pơ Loong Thị Nhíp, một cô gái trẻ ở thôn BơHông 1, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam luôn tự hào về những giá trị độc đáo cảu nói lý, hát lý: “Thanh niên chúng tôi rất ủng hộ và cùng phát huy truyền thống của dân tộc mình. Học hát lý nói lý rất khó nhưng thanh niên chúng tôi cũng tìm tòi và học hỏi từ những già làng những người hiểu biết. Vì sau này khi các cụ không còn nữa thì lớp trẻ chúng tôi là người kế cận làm những việc đó. Chính vì thế thanh niên trong thôn của chúng tôi rất hăm hở tham gia các cuộc sinh hoạt hát lý như thế này.”

Mấy năm gần đây, nhiều Câu lạc bộ nói lý, hát lý ra đời ở các huyện Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Hình thức truyền dạy nói lý, hát lý của người Cơ Tu chủ yếu được truyền miệng. Trước nguy cơ mai một và thất truyền các điệu nói lý, hát lý của đồng bào dân tộc Cơ Tu, nhiều già làng ở các xã Tr'Hy, Ch'Om, huyện Tây Giang đã dày công sưu tầm, gìn giữ rồi mở lớp truyền dạy các điệu hát cổ cho thế hệ trẻ. Tháng 10 năm ngoái, nói lý, hát  lý đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Như vậy, đến nay, điệu múa Tung tung Za Zá và hát Lý, nói Lý của người Cơ Tu đều trở thành Di sản văn hoá phi vật thể cấp Quốc gia. Ông Briu Liếc, Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam khẳng định: địa phương đã có kế hoạch gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị nghệ thuật độc đáo này. “Nhân dân Cơ Tu rất cảm ơn Đảng, Chính phủ và các ngành chức năng của Trung ương và tỉnh đã tạo điều kiện và công nhận các di sản hiện nay như Tung tung Za Zá, hát lý, nói lý. Riêng với bảo tồn và tiếp tục phát triển 2 di sản, chúng tôi tiếp tục xây dựng bằng những câu lạc bộ từng thôn, từng xã. Hiện nay các thôn đều có các đội văn nghệ, từ đội văn nghệ nhí tới những người truyền dạy đó là người già, người lớn tuổi. Đặc biệt khi mừng lúa mới, khi vào nhà Gươl hoặc là vào nhà mới, làng mới người ta làm rất sục sôi”.

Nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hoá Nguyễn Thuấn, Văn phòng Unesco Việt Nam chia sẻ: ông đã đi rất nhiều vùng miền khác nhau trên dải đất hình chữ S và được nghe nhiều loại hình nghệ thuật độc đáo của các dân tộc. Khi đến Tây Giang, ông rất ấn tượng về những giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào Cơ Tu: “Đến Tây Giang tôi ấn tượng nhất là văn hóa của người Cơ Tu. Đây là 1 vùng đất rất đặc sắc, từ nhà ở như Gươl của họ trang trí rất đẹp. Sau nữa tôi được thưởng thức những làn điệu dân ca hát lý hoặc là Tung tung Za Zá. Nhiều sinh hoạt dân gian rất đặc sắc. Tôi thấy văn hóa Cơ tu rất độc đáo, tiêu biểu cho cả vùng Quảng Nam và miền Trung này. Nếu mà chúng ta phát triển du lịch văn hóa thì chắc chắn Tây Giang sẽ rất phát triển vì văn hóa người Cơ tu rất độc đáo.”

Hát Lý, nói Lý rất đỗi mộc mạc mà chứa chan lời hay, ý đẹp về đạo hiếu, nghĩa cử ở đời. Tết này, con em đồng bào Cơ Tu lại quây quần bên ché rượu cần với những điệu hát Lý đong đầy yêu thương. Lời hát Lý, nói Lý đầu năm mới cầu mong những điều tốt đẹp cho mọi người.