Đhanuôr lâng pr’zợc chắp nhêr! 70 c’moo hanua, đhị pr’ắt bh’rợ bhui har hơnh déh, lâng tinh thần acoon cóh dưr dal xang thắng lợi âng cách mạng c’xêê 8/1945, pazêng đhanuôr VN tơợ đồng bằng tước dading k’coong, tơợ miền Bắc tước miền nam, tơợ vel bhươl tước thành thị, cắh xay moon t’coóh p’niên, pân’jứih pân’đil nắc ơy hơnh déh lướt t’moót phiếu, lêy pay manứih p’cắh mặt đoọng ha đay moót ooy quốc hội. g’lúh tổng tuyển cử tr’nơợp t’ngay 6/1/1946 nắc ơy dưr váih 1 c’léh bh’rợ cắh choom ha’vil ooy cr’noọ âng đợ đhanuôr bêl đêếc.

C’moo 1946, đhị bh’rợ tr’nêng prang k’tiếc k’ruung, pazêng 71 tỉnh, thành phố zêng lêy bhrợ tổng tuyển cử. nắc vêy tước 89% ooy pazêng đợ đhanuôr t’moót phiếu, lấh mơ nắc 80, bấc đhị nắc bơơn 95%. Đợ apêê năl đọc, xrặ nắc tự bầu cử ting danh sách ơy xrặ cóh bảng tăm. Đợ apêê cắh năl chữ nắc t’bhlâng lêy pachoom liêm gít cr’liêng chữ đoọng choom tự xrặ ooy ta la phiếu tr’nơợp cóh lang. Bấc ngai âi rêên đhị râu bhui har tu cơnh lang apêê đoo nắc lướt bhrợ clai đhân, nâu câi nắc ha dợ bơơn xơợng bhrợ quyền dân chủ, bơơn lướt đớc phiếu pay đợ apêê ngai crêê bhlâng đoọng pa cắh mặt ha đay. Nhà sử học Dương Trung Quốc, Tổng thư ký Hội khoa học Lịch sử Việt Nam moon: Cắh ngai mặ bhr’nêy, moọt bêl cr’chăl đêếc đanh 70 c’moo, k’tiếc k’ruung t’mêê z’lấh râu đơợ đươn bhrợ clai đhân ha rập a bhuy, lấh 90% đha nuôr dzợ cắh âi năl chữ, nắc cậ vêy muy g’lúh Tổng tuyển cử dân chủ lâng văn minh cơnh đêếc:

Bhrợ têng Tổng tuyển cử đhị pr’đơợ zấp ta la phiếu zấp ngai đha nuôr zêng vêy quyền, cắh xay moon pân jứih pân đil, acoon cóh acoon kinh, cắh xay moon tôn giáo, tín ngưỡng,…. Nâu câi xơợng u buôn n’đhang moọt bêl đhị đâu 70 c’moo râu đêếc nắc râu cắh vêy u bấc. N’đhơ nắc đhị muy bpưr k’tiếc k’ruung Châu Âu, quyền mr’cơnh pân jứih pân đil, đoọng pân đil bơơn ting pấh bầu cử, ứng cử cắh âi vêy u bấc.

Cơnh lâng Đại tá Nguyễn Văn Tòng, bêl ahay nắc bhrợ CHính uỷ Sư đoàn 9- Quân đoàn 4, cr’noọ ooy l’lăm t’ngay Tổng tuyển củ tr’nơợp cắh ha mơ choom ha vil. Bêl đêếc, đơn vị âng t’coóh pa bhrợ đhị chr’hoong Cai lậy, tỉnh Mỹ Tho ( nâu câi nắc Tiền Giang). Bêl đâu a rập Pháp âi ga ría pay thị xã Mỹ Tho, n’đhơ cơnh đêếc thị trấn Cai Lạy công dzợ tu n’đắh cách mạng k’đhơợng zư. Đhị apêê acoon c’lâng ga mắc, biểu ngữ pr’hoọm bhrôông, chữ rơớc bơơn dông prang c’lâng, cơnh lâng cr’liêng xa nay “ T’ngay 6/1/1946- Pa zêng đha nuôr lướt bầu cử” bhrợ ha der loom đha nuôr vel đong. Crêê t’ngay 6/1, đhị thị trấn Cai Lậy, đha nuôr bhui har lướt đoọng phiếu. t’coóh Tòng nắc ma nứih năl chữ, ặt cóh Ban thư ký, ting pấh pa choom đoọng ha đha nuôr bầu cử:

Công vêy bấc ngai năl, bhui har, ha dợ vêy ngai nắc cắh năl đhơ vơ, choom xay moon pa ghít. Bơơn pa đớp đoọng phiếu bầu cử, nắc đha nuôr cắh  chấc đọc a ốt, t’moọt luôn ooy thùng phiếu, mâng loom ooy cách mạng, ooy chính quyền. công vêy ngai cắh năl nắc pân đil công bơơn lướt đoọng phiếu, lướt tước đêếc nắc ha dợ năl, cơnh đêếc nắc k’díc pay ra kịt chô k’đươi k’điêl ting bầu cử.

Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên qua ký ức của cử tri

Thưa bà con và các bạn! 70 năm đã trôi qua, trong không khí phấn khởi, với tinh thần dân tộc dâng cao sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, toàn thể nhân dân Việt Nam từ miền xuôi đến miền ngược, từ miền Bắc đến miền Nam, từ nông thôn đến thành thị, không phân biệt già, trẻ, gái trai đã nô nức đi bỏ phiếu, lựa chọn người đại diện xứng đáng vào Quốc hội. Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ngày 6-1-1946 đã trở thành một dấu mốc không thể nào quên trong ký ức những cử tri ngày đó.

Năm 1946, ở trên quy mô cả nước, cả 71 tỉnh, thành phố đều tiến hành Tổng tuyển cử. Đã có tới 89% tổng số cử tri đi bỏ phiếu, phổ biến là 80%, nhiều nơi đạt tỷ lệ 95%. Những người biết đọc, biết viết thì tự làm thủ tục bầu cử theo danh sách đã ghi ở bảng đen. Những người không biết chữ cố gắng tự học thuộc lòng mặt chữ để được tự tay viết lên lá phiếu đầu tiên trong đời. Nhiều người đã khóc trong sung sướng vì với họ cả đời phải đi ở đợ, cả đời làm con ở, nay mới được thực hiện quyền dân chủ, được đi bỏ phiếu bầu ra những người xứng đáng đại diện cho mình. Nhà sử học Dương Trung Quốc, Tổng thư ký Hội khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng: Không ai có thể tưởng tượng nổi, vào thời điểm cách đây 70 năm, đất nước vừa thoát khỏi cảnh lầm than, hơn 90% người dân còn mù chữ, vậy mà lại có 1 cuộc Tổng tuyển cử dân chủ và văn minh như vậy:

Tiến hành Tổng tuyển cử trên nguyên tắc phổ thông đầu phiếu là mọi công dân đều có quyền, không phân biệt đàn ông hay đàn bà, không phân biệt các dân tộc, không phân biệt tôn giáo, tín ngưỡng…vv. Bây giờ nghe đơn giản nhưng vào thời điểm cách đây 70 năm điều đó không phải phổ biến. Ngay ở một số nước Châu Âu, quyền bình đẳng về giới, để phụ nữ được tham gia bầu cử, ứng cử chưa phải đã phổ quát”.

Đối với Đại tá Nguyễn Văn Tòng, Nguyên Chính ủy Sư đoàn 9 – Quân đoàn 4, ký ức về không khí trước ngày Tổng tuyển cử đầu tiên không bao giờ phai mờ. Lúc bấy giờ, đơn vị của ông đóng quân tại huyện Cai Lậy, tỉnh Mỹ Tho (nay là tỉnh Tiền Giang). Lúc này giặc Pháp đã chiếm thị xã Mỹ Tho, nhưng thị trấn Cai Lậy vẫn còn do phía cách mạng kiểm soát. Trên những con đường lớn, biểu ngữ màu đỏ, chữ vàng, được giăng ngang quốc lộ, với nội dung “Ngày 6/1/1946 - Toàn dân đi bầu cử” làm nức lòng người dân địa phương. Đúng ngày 6/1, tại thị trấn Cai Lậy, người dân nô nức kéo nhau đi bỏ phiếu. Ông Tòng là người biết chữ, nằm trong Ban Thư ký, tham gia hướng dẫn cho bà con bầu cử:  

Cũng có nhiều người hiểu biết, vui mừng phấn khởi, còn có người thì bỡ ngỡ, cần phải được giải thích. Đưa được phiếu bầu cử rồi, thì người dân không cần đọc, bỏ ngay vào thùng phiếu, hoàn toàn tin tưởng vào cách mạng, vào chính quyền. Cũng có người không biết là phụ nữ cũng được đi bỏ phiếu, ra đến nơi mới biết, thế là ông chồng lấy xuồng bơi về chở bà vợ ra bầu cử.