Tây Nguyên nắc muy cóh pazêng zr’lụ bhrợ têng nông nghiệp bha lầng âng prang k’tiếc k’ruung hêê, lâng bấc chr’nóh chr’bếêt hàng hoá vêy chr’nắp liêm dal. Đhơ cơnh đếêc, zr’lụ k’tiếc ba-zan liêm nâu nắc xoọc zâng lâng đhr’năng goóh gooi, ta bhúch đác ngân pa bhlầng. đh’rứah lâng bhiệc tr’xăl âng pleng k’tiếc, đhr’năng nâu dưr váih nắc dzợ tu acoon ma nuýh. Bh’nậ ch’hooi đác đoọng ha Tây Nguyên xoọc đâu nắc râu pr’hân pa bhlầng xoọc âng chr’nắp đanh đươnh.
Cr’chăl đâu, đhanuôr chóh cà phê đhị Tây Nguyên t’mêê bơơn pếêh lâng đh’rứah k’rang đác tưới đhị hân noo ch’noong xớơt. T’coóh Lê Quang ắt đhị vel 23, chr’val Ea Ninh, chr’hoong Chư Kuin, tỉnh Đắc Lắc vêy m’pâng ha cà phê chóh đh’rứah lâng a moót. N’đhơ ơy pa zay chếêc bơơn đác trôông dấc t’nơơm chr’nóh, đhơ cơnh đếêc nắc bh’nơơn cà phê lâng a moót zêng xiêr k’rơ.
Giếng nâu pếch đhậu lấh 20m. đhơ cơnh đếêc nắc cắh vêy bấc đác, tu cơnh đếêc nắc lêy tưới tước 4-5 t’ngay nắc vêy xang 5 sào k’tiếc. t’tun đếêc nắc câl máy, a cu pa đhuônh ooy dứp k’ruung. Nâu kêi nắc vă ma nuýh khoan, giếng xoọc tưới nắc đhệu 60m. bhrợ têng cà phê nắc tưới 3-4 chu, c’moo đâu lalấh bấc p’răng nắc tưới 6 chu.
Đhị zr’lụ bha lầng chóh cà phê âng tỉnh Đắc Lắc, t’coóh Nguyễn Anh Hào- Chủ nhiệm HTX Nông nghiệp Công Bằng, âng chr’val Cư Dlêi M’nông, chr’hoong Chư M’gar cung k’rang đác tưới, n’đhơ hân noo goóh gooi nắc tợơp chô:
Cà phê nắc lêy tước đác đhị hân noo ch’noong xớơt, vêy pazêng zr’lụ ta bhúch đác ngân pa bhlầng. ting cơnh moon đớc, ha y nắc c’moo ch’noong xớơt bhlầng, đhanuôr ting k’ra k’uôl pa bhlầng. pazêng c’moo lalăm đếêc nắc đhanuôr tưới đác k’ruung, đác tợơ a bóc, nắc xoọc đâu đhăm chóh lalấh pậ bhứah, zêng cóh piing bh’đưn, đác ta bhúch bấc pa bhlầng. đhanuôr pếch giếng đoọng tưới, đhơ cơnh đếêc nắc giếng r’dợ cung rệê zêng, đhanuôr khoan đhậu lấh 70-78m, lêy đhr’năng cơnh đâu nắc c’moo t’tun đác ting ta bhúch bấc lấh mơ.
Ting cơnh UBND tỉnh Đắc Lắc, c’moo đâu vêy lấh 80 r’bhầu hecta t’nơơm chr’nóh zập râu, cóh đếêc k’nặ 15 r’bhầu hecta nắc bil bal zêng, bil bal dâng 2.100 tỷ đồng, k’zệt r’bhầu hecta cà phê lâng a moót nắc crêê bil hư đanh đươnh. Nắc zr’lụ chóh n’loong công nghiệp bha lầng vêy chr’nắp kinh tế liêm dal cơnh cà phê lâng a moót, tỉnh Gia Lai cung nắc bil bal bấc tu ch’noong xớơt. Cắh muy nắc đhanuôr lưm zr’nắh k’đháp, nắc zêng doanh nghiệp vêy pr’đợơ pa ghít a bgóc đác cơnh Công ty TNHH MTV Cà phê Ia Grai cung xoọc lưm k’đháp tu pleng p’răng xớơt. T’coóh Nguyễn Đại Ngọc, Giám đoóc Công ty nâu đoọng năl:
Acu pa bhrợ đhị Tây Nguyên 35 c’moo nâu ơy, lâng lịch sử nắc cắh ơy vêy đoo c’moo p’răng xớơt goó gooi cơnh c’moo đâu. A zi nắc vêy 11 bệê a bóc nắc xộc đâu zêng rệê goóh. Nâu đoo nắc c’léh pa cắh đoọng lêy râu tr’xăl âng pleng k’tiếc ha dợ nhiệt độ xoọc dưr dzoọc dal, đợ boo nắc m’bứi lấh t’ping lâng pazêng c’moo lalăm a hay.
Ha dợ t’coóh Hoàng Phước Bính, k’nặ 30 c’moo pa tếêt lâng zr’lụ chóh bhrợ a moót Chư Sê, tỉnh Gia Lai nắc đoọng năl:
Hân noo 2014-2015, tu pleng k’tiếc tr’xăl pâm bhroọt nắc bh’nơơn xiêr k’rơ. A zi nắc ch’mếêt lêy t’nơơm a moót k’nặ 30 c’moo đâu choom moon, c’moo đâu nắc c’moo âng chô bh’nơơn ếp bhlầng cóh k’zệt c’moo lalăm a hay. Vêy bấc bhươn a moót nắc xiêr tợơ 60-70% vêy đhị nắc 30-40%.
Cắh muy đhr’năng xớơt goóh gooi, nắc bơr pêê c’moo đăn đâu, Tây Nguyên dzợ ta bhúch đác zêng đhị hân noo boo. C’xêê 6 c’moo đâu nắc moót hân noo boo, đhơ cơnh đếêc cr’noọ bh’rợ đại thuỷ nôngh Ayun Hạ- a bóc đác pậ bhlầng Tây Nguyên ( vêy dung tích 253 ức m3) rệê tước mức đác chệêt, bhrợ k’zệt r’bhầu hecta ha roo ruộng, a tao, a rong lâng bhơi ra véh đhị zr’lụ Đông Nam Gia Lai nắc crêê râu cắh liêm, pazêng bil bal nắc lấh 150 tỷ đồng.
Đhị cực Nam Tây Nguyên, bơr chr’hoong Cát Tiên lâng Đạ Tẻ nắc zr’lụ ha roo âng tỉnh Lâm Đồng, lalăm a hay nắc đhị túh bhlong, đác nong, zập c’moo bơơn g’lấp k’tiếc lụ nhuum, nắc c’moo đâu pleng p’răng goóh gooi tu đác k’ruung Đồng Nai rệê zêng, apêê trạm dziếu đác công suất pậ nắc cung căh vêy đác. Mực đác đhị pazêng apêê a bóc đác cóh vel đong nắc zêng rệê tợơ 1-2, 3m. đhr’năng đhị 2 tỉnh Đăc Nông lâng Konn Tum cung cơnh đếêc. Đhị Đắc Nông vêy lấh 500ha ha roo cắh vêy đác, dâng 21 r’bhầu hecta cà phê lâng a moót crêê bil hư. Hân noo ch’noong c’lọt t’mêê dâu, pr’loọng đong pr’căn Phạm Thị Huê ắt đhị chr’val Quảng Phú, chr’hoong Krông Nô, tỉnh Đắc Nông chóh 1ha a bhoo đhơ cơnh đếêc ha dợ bil bal zêng tu pleng p’răng xớơt. Hân noo ch’noong ha y, a moó nắc k’rang cớ 1ha cà phê lâng 6 sào ruộng cắh vêy đác tưới.
Đhanuôr xoọc k’rang pa bhlầng, t’nơơm a bhoo lứch ta lơi, cắh vêy âng chô râu rị tu cắh vêy đác tưới, ha dợ ruộng nắc xoọc bhrợ têng. Ha dang cắh vêy đác chô nắc cung ta lơi luôn, cà phê tưới đác âng c’lâng zr’róh đác nâu nắc cung ta lơi zêng. C’moo hay, tưới 3 chu, c’moo đâu nắc cung 4 chu, xoọc lêy vêy zập đác tưới hay cắh, cắh zập nắc lơi cà phê.
Ting cơnh xay moon, cr’chăl ha y nắc Tây Nguyên ặt zâng cớ lâng đhr’năng goóh gooi pa bhlầng. đợ boo nắc m’bứi lâng t’ping lâng trung bình bấc c’moo tợơ 20-40%, tu cơnh đếêc nắc c’lâng đác hooi cóh apêê k’ruung đác nắc ta bhúch. T’coóh Y Đhăm Ênhuôn- Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắc Lắc đoọng năl, tỉnh nâu nắc moon đớc pa xiêr lấh 5000ha ha roo lâng t’nơơm chóh ếp t’ngay, lấh 10.000ha nắc zêl ch’noong đhị x’ría c’moo. Đhơ cơnh đếêc nắc lâng 250.000ha cà phê lâng a moót nắc cắh vêy n’đoo c’lâng bh’rợ liêm choom.
Pazêng apêê abóc đác cắh vêy ắt đhị zr’lụ chóh apêê t’nơơm công nghiệp đanh t’ngay. Ha dợ mực đác cóh dứp k’tiếc đhị Tây Nguyên moon za zưm, Đăc Lắc moon lalay nắc ta luôn rệê. Cơnh đếêc nắc bhrợ têng kế hoạch zêl ch’noong đoọng ha t’nơơm công nghiệp đanh t’ngay nắc cắh vêy c’lâng n’đoo liêm choom. Bấc đhăm cắh vêy tu đác, zêng lâng bhiệc pếch giếng, khoan giếng”./.
GIẢI PHÁP NÀO CHO THỦY LỢI TÂY NGUYÊN ?
Bài 1: Tây Nguyên khô khát
Tây Nguyên là một trong những vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, với nhiều loại nông sản hàng hóa có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, vùng đất ba-zan màu mỡ này đang đối mặt với tình trạng khô hạn khốc liệt, thiếu nước sản xuất ngày càng trầm trọng. Bên cạnh sự tác động của biến đổi khí hậu thì nguyên nhân chính là do con người. Thủy lợi đối với Tây Nguyên đang là một vấn đề vừa cấp bách vừa mang tầm chiến lược lâu dài.
Thời điểm này, người trồng cà phê ở Tây Nguyên vừa thu hoạch vừa tất bật lo nước tưới cho mùa khô. Ông Lê Quang ở thôn 23, xã Ea Ninh, huyện Chư Kuin, tỉnh Đắc Lắc có nửa hec-ta cà phê trồng xen hồ tiêu. Mặc dù đã nỗ lực tìm nguồn nước tưới cứu cây trồng, nhưng năng suất cà phê và hồ tiêu đều giảm sút. “Cái giếng này là hơn 20m, nhưng nó ra mạch bé nên phải tưới 4, 5 ngày mới xong 5 sào đất này. Sau đó mua máy, mình đưa xuống suối dưới kia, rải dây lên đây 13 cuộn. Giờ mình phải thuê người tới khoan, cái đang tưới đó là 60m. Mình làm cà phê tưới 3 đến 4 đợt, riêng năm nay nắng nhiều, tưới đến 6 đợt”.
Ở vùng trọng điểm trồng cà phê của tỉnh Đắc Lắc, ông Nguyễn Anh Hào – Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông nghiệp Công Bằng, thuộc xã Cư Dlêi M’nông, huyện Chư M’gar cũng chung nỗi lo thiếu nước tưới, dù mùa khô chỉ mới bắt đầu. “Cà phê thì phải tưới nước mùa khô, có những vùng thiếu nước trầm trọng. Theo dự báo, tới đây sẽ là năm hạn hán, nỗi lo của bà con thiếu nước. Những năm trước thì bà con tưới suối, tưới hồ, nhưng hiện nay diện tích rất lớn, kể cả trên đồi cao, lượng nước rất thiếu. Bà con đào giếng để tưới, nhưng dần dần giếng cạn, bà con khoan sâu xuống 70, 80 mét, chắc chắn những năm tiếp theo nguồn nước sẽ thiếu”.
Theo UBND tỉnh Đắc Lắc, năm nay có hơn 80 nghìn ha cây trồng các loại bị hạn, trong đó gần 15 nghìn ha mất trắng, thiệt hại khoảng 2.100 tỷ đồng, hàng chục nghìn hec-ta cà phê và hồ tiêu bị ảnh hưởng lâu dài. Là vùng trồng cây công nghiệp chủ lực có giá trị kinh tế cao như cà phê và hồ tiêu, tỉnh Gia Lai cũng bị thiệt hại nặng nề do hạn hán. Không chỉ nông dân gặp khó khăn, mà ngay cả doanh nghiệp có điều kiện chủ động hồ đập như Công ty TNHH MTV Cà phê Ia Grai cũng điêu đứng vì nắng hạn. Ông Nguyễn Đại Ngọc, Giám đốc Công ty này cho biết:
“Tôi công tác tại Tây Nguyên 35 năm rồi và lịch sử chưa có năm nào hạn hán khốc liệt như năm nay. Chúng tôi có 11 cái hồ thì hiện nay đều tình trạng trơ đáy như thế này. Đây là chứng minh nhất cho biến đổi khí hậu, khi mà nhiệt độ tăng lên, còn lượng mưa giảm dần đi so với các năm trước đây.”
Còn ông Hoàng Phước Bính, gần 30 năm gắn bó với thủ phủ hồ tiêu Chư Sê, tỉnh Gia Lai thì cho biết : “Vụ mùa 2014-2015, do yếu tố khách quan là thời tiết, khí hậu bất thường nên năng suất giảm. Bản thân chúng tôi theo dõi cây hồ tiêu gần 30 năm có thể nói rằng, năm nay là năm năng suất thấp nhất trong mấy chục năm qua. Có nhiều vườn tiêu giảm đến 60-70%, tựu chung lại là nó giảm đến 30-40%.”
Không chỉ hạn hán mùa khô, mà vài năm nay, Tây Nguyên còn thiếu nước cả giữa mùa mưa. Tháng 6 năm nay là vào mùa mưa, nhưng công trình đại thủy nông Ayun Hạ - hồ thủy lợi lớn nhất Tây Nguyên (có dung tích 253 triệu mét khối) cạn đến mực nước chết, khiến hàng chục nghìn hec-ta lúa nước, mía, sắn và hoa màu ở khu vực Đông Nam Gia Lai bị ảnh hưởng, tổng thiệt hại hơn 150 tỷ đồng.
Ở cực Nam Tây Nguyên, hai huyện Cát Tiên và Đạ Tẻ là vựa lúa của tỉnh Lâm Đồng, trước đây là rốn lũ, hàng năm được bù đắp phù sa màu mỡ, nhưng năm nay khô khát vì nước sông Đồng Nai giảm sâu, các trạm bơm công suất lớn cũng trơ vòi. Mực nước ở hầu hết các hồ chứa trên địa bàn đều tụt giảm từ một đến vài mét. Tình hình ở 2 tỉnh Đắc Nông và Kon Tum cũng tương tự. Riêng Đắc Nông có hơn 500 hec-ta lúa thiếu nước, khoảng 21 nghìn hec-ta cà phê và hồ tiêu bị ảnh hưởng. Vụ hè thu vừa rồi, gia đình bà Phạm Thị Huê ở xã Quảng Phú, huyện Krông Nô, tỉnh Đắc Nông trồng 1 hec-ta ngô nhưng không có thu hoạch vì nắng hạn. Mùa khô tới, chị lại lo 1 hec-ta cà phê và 6 sào ruộng không có nước tưới. “Bà con đang lo, cây bắp bỏ rồi, không thu hoạch được vì không có nước tưới, còn ruộng đang dọn để làm. Nếu không có nước về thì cũng bỏ luôn, cà phê tưới nước của mương này cũng bỏ luôn. Năm ngoái tưới 3 lần năm nay cũng phải tưới 4 lần, đang dự đoán không biết có đủ nước tưới hay không, không đủ thì phải bỏ cà phê”.
Theo dự báo, thời gian tới Tây Nguyên tiếp tục đối mặt với tình hình khô hạn gay gắt. Lượng mưa sẽ thấp hơn so với trung bình nhiều năm từ 20 đến 40%, vì vậy dòng chảy trên các sông suối sẽ thiếu hụt tương ứng. Ông Y Đhăm Ênhuôn – Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắc Lắc cho biết, tỉnh này dự kiến cắt giảm hơn 5.000 hec-ta lúa và cây trồng ngắn ngày, hơn 10.000 hec-ta phải chống hạn cuối vụ. Nhưng đối với khoảng 250.000 hec-ta cà phê và hồ tiêu thì không có giải pháp nào khả thi “Tất cả các hồ thủy lợi thường lại không nằm trong vùng trồng các cây công nghiệp dài ngày. Mà mực nước ngầm ở Tây Nguyên nói chung, Đắc Lắc nói riêng liên tục tụt xuống. Như vậy là xây dựng kế hoạch để chống hạn cho cây công nghiệp dài ngày là không có phương án nào khả thi. Rất nhiều diện tích không có nguồn nước, kể cả đào giếng, khoan giếng”.
Viết bình luận