Tết Nguyên đán Nhâm Dần âi k’noọ tươc n’đhang đợ apêê t’ngay n’nâu, đhị apêê vel bh’rợ bhrợ bánh khô mè Cẩm Lệ, bánh tráng Túy Loan, đac mắm Nam Ô… căh câ đong bhrợ n’dza Phú Túc coh chr’val Phú Túc, chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng công ngoop ngap. T’cooh Lê Văn Nghiã, c’la đong bhrợ n’dza Phú Túc đoọng năl, cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu, n’dza năc pr’ộm âng hân noo bhiêc bhan; ha dợ cơnh lâng t’mooi, nâu đoo năc bh’nơơn âng apêê đoo chơơc lêy zâp bêl tươc Đà Nẵng. Zâp c’moo moot bêl hân noo n’nâu, đong âng t’cooh năc k’rong lâh 10 cha năc bhrợ, bhrợ toong t’ngay ha dum vêy zâp bh’nơơn đoọng ha đha nuôr lâng t’mooi. N’đhơ cơnh đêêc, 2 c’moo đâu pr’luh cr’ay Covid-19 dưr vaih k’đhap, t’mooi căh vêy, apêê bh’rợ bhiêc bhan bêl Tết công pa đhêy bhrợ têng căh câ bhrợ têng k’tứi, bhrợ ha HTX n’dza Phú Túc ăt đhị xưa bâc. Ting t’cooh Lê Văn Nghĩa, l’lăm a hay zâp c’moo đong âng t’cooh bhrợ lâh 1.000 tơơm n’dza, pa chô k’ha riêng ưc đồng n’đhang tơợ c’moo 2020 tươc đâu, đong năc đhêêng bhrợ têng mơ đêêc a tôh. Bh’nơơn bhrợ t’vaih căh choom pa câl mơ ooy n’đhang tu loom chăp kiêng lâng bh’rợ lâng cơnh zư đơc chr’năp âng “ n’dza Phú Túc” tu cơnh đêêc t’cooh Nghĩa công p’zay bhrợ têng đoọng bh’rợ ty đanh âng ma nưih Cơ Tu doó choom bil pât:“L’lăm a hay bêl bhrơợng cơnh bêl Tết n’nâu zâp c’xêê công bơơn bhrợ tươc 100 tơơm, nâu câi năc căh vêy t’mooi. N’dza n’nâu bâc năc bhrợ đoọng ha t’mooi. Brương tr’nu bele pr’luh cr’ay z’zăng ta clơ, a cu k’rong xay truih p’too moon xay pa căh đoọng t’mooi năl tươc. Bêl đêêc, p’rơơm tổ hợp tác năc vêy choom dưr k’rơ.”

Công cơnh bh’rợ bhrợ n’dza, 2 c’moo đăn đâu apêê vel bh’rợ ty đanh âng ma nưih Cơ Tu coh apêê chr’hoong Đông Giang, Tây Giang, tỉnh Quảng Nam năc cớ lum zr’năh k’đhap. T’cooh vel Ating Đhân, muy coh bâc nghệ nhân vêy bâc ngai năl tươc coh bh’rợ cooch booc lâng taanh dzăc coh thị trấn Prao, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl: Bâc c’moo a hay, bh’nơơn bhrợ t’vaih tmooi lâng apêê coh n’lơơng tươc câl bâc. N’đhơ cơnh đêêc, c’moo đâu tu cr’đơơng âng pr’luh cr’ay Covid-19, pabhlâng hăt tươc la lêy, pay câl. T’cooh Ating Đhân moon,  c’moo 2021 t’cooh taanh bơơn k’noọ 60 bêệ bh’nơơn, năc mơ muy pâng zâp c’moo n’đhang t’cooh công bhrợ đoọng t’bơơn m’bứi zên ha pr’loọng đong, n’jưah bơơn zư đơc bh’rợ ty đanh.“Đhêêng cơnh c’la cu coh c’moo 2021, a cu taanh đhêêng 59 bh’nơơn, pa chô zên công z’zăng. Lâh n’năc acu dzợ cooch booc acọ apêê chr’gơơng, xông chăng… moon pa zum năc n’đhơ t’cooh đhur acu công căh mă ăt k’gooh. Chơơc năc đha đhâm c’mâr căh kiêng bhrợ têng cơnh taanh dzăc, cooch booc…”

Ting p’căn Bhling Thị Sách, Phó Chủ tịch UBND chr’val Lăng, chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, đoọng zư đơc lâng pa dưr chr’năp apêê vel bh’rợ ty đanh, c’moo 2019, vel đong âi bhrợ t’vaih apêê tổ t’taanh n’đooh a dooh, zong a pâ… đhị zâp đoo vel, đh’rưah lâng k’đươi 5 nghệ nhân lươt la lêy, pa choom z’hai tơợ apêê  vel ty đanh zr’lụ đha nuôr acoon coh truih ca coong Trường Sơn. N’đhơ cơnh đêêc, 2 c’moo đâu, tu cr’đơơng âng pr’luh cr’ay tu cơnh đêêc bh’rợ âng apêê vel bh’rợ ty đanh lum bâc zr’năh k’đhap, bh’nơơn bhrợ t’vaih bâc năc đọong ha đha nuôr vel đong đươi dua:“Nâu câi bh’rợ vel bh’rợ công pa bhlâng k’đhap k’ra. Coh cr’chăl dưr vaih pr’luh cr’ay công vêy bâc nghệ nhân công dzợ chăp kiêng bh’rợ, p’zay bhrợ têng, taanh dzăc n’đhang bh’nơơn bhrợ t’vaih bâc năc  đoọng ha đha nuôr vel đong đươi dua, tơợ lơơng công căh âi bơơn năl bâc. Coh cr’chăl tươc ahêê ăt ma mông za zum lâng pr’luh năc bh’nơơn vêy bâc lâh, lâng công vêy vaih râu k’rong bhrợ âng ting nghệ nhân, ting c’bhuh taanh dzăc, n’đooh a dooh đhị apêê vel bhươl”.

Zư đơc vel bh’rợ p’têêt lâng pa dưr du lịch năc muy coh bâc c’lâng bh’rợ bơơn apêê vel đong pa bhlâng k’rang tươc đoọng bhrợ pa dưr tr’mông tr’meh pr’ăt tr’nơt pa dưr nhâm mâng, tr’xin tr’xăl ra pă bh’rợ tr’nêng, chroi đoọng ha dưr dal pr’ăt tr’mông âng đha nuôr, pa bhlâng năc coh zr’lụ vel bhươl t’mêê. Đhị apêê zr’năh k’đhap tu pr’luh cr’ay Covid-19, apêê chr’hoong da ding ca coong tỉnh Quảng Nam xooc p’zay chơơc lêy ng’cơnh zư đơc lâng pa dưr chr’năp âng apêê vel bh’rợ ty đanh. T’cooh Arât Blúi, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl:“La lua coh đâu bh’rợ tr’nêng bâc năc ma bhrợ ha đay căh âi bhrợ t’vaih đoọng  pa câl. L’lăm a hay, chr’hoong công âi vêy c’lâng xa nay, đề án bhrợ pa dưr  cớ lâng zư đơc bh’rợ ty đanh. N’đhơ cơnh lâng đhr’năng xooc đâu, muy bơr vel bh’rợ công crêê cr’đơơng, chr’hoong công âi zooi đoọng  zên đoọng ha pêê chr’val bhrợ bhr’lâ, đh’rưah lâng đoọng ma mông cớ apêê bh’rợ taanh dzăc, đh’đhêêh, … T’mêê năc a hay a zi công ch’mêêt lêy, k’đươi phòng Kinh tế hạ tầng bhrợ pa dưr vel bh’rợ k’ool Kinoonh.”

Đhị tỉnh Quảng Nam xooc vêy 45 vel bh’rợ cơnh lâng dâng 3.000 đong bhrợ têng, xay bhrợ bh’rợ tr’nêng ha 7000 pr’loọng, lâh 21.00 cha năc pa bhrợ. Tu cr’đơơng âng pr’luh Covid-19, bâc vel bh’rợ xooc dzoọng đhị đhr’năng k’đâp p’loọng căh câ pa bhrợ xooc mơ đêêc a tôh. Chính quyền tỉnh Quảng Nam xooc ch’mêêt lêy đoọng xră bhrợ chính sách zooi đoọng zên lâng c’lâng luh âng bh’nơơn, zooi apêê vel bh’rợ z’lâh zr’năh k’đhap tu pr’luh Covid-19./.

Buồn vui chuyện làng nghề thời Covid

                      PV/VOV-Miền Trung

       Trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, công tác bảo tồn, phát triển làng nghề truyền thống vốn đã khó, khi dịch bệnh Covid-19 xuất hiện, việc duy trì hoạt động của các làng nghề càng khó khăn, trở ngại hơn. Suốt 2 năm qua, do dịch bệnh, nhiều làng nghề truyền thống ở Quảng Nam, Đà Nẵng hoặc phải đóng cửa, hoặc chỉ hoạt động cầm chừng. Thế nhưng giữa thời điểm khốn khó ấy, nhiều nghệ nhân vẫn dành trọn niềm đam mê và tâm huyết cho nghề  với mong muốn lưu truyền nghề truyền thống của cha ông cho thế hệ mai sau.

       Tết Nguyên đán Nhâm Dần đã cận kề nhưng những ngày này, tại các làng nghề bánh khô mè Cẩm Lệ, bánh tráng Túy Loan, nước mắm Nam Ô…hay cơ sở rượu Cần Phúc Túc ở xã Phú Túc, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng vẫn vắng khách. Ông Lê Văn Nghĩa, chủ cơ sở rượu Cần Phú Túc cho biết, với đồng bào Cơ Tu, rượu cần là thức uống của mùa lễ hội; còn với du khách, đây là sản phẩm họ săn đón mỗi khi đến Đà Nẵng. Hằng năm vào dịp này, cơ sở của ông phải huy động hơn 10 người làm, “ đỏ lửa” suốt ngày đêm mới đủ sản phẩm phục vụ người dân và khách du lịch tăng cao. Thế nhưng, 2 năm nay dịch bệnh Covid-19 diễn biến phức tạp, du khách không có, các hoạt động lễ hội dịp Tết cũng dừng tổ chức hoặc thu hẹp quy mô, khiến Hợp tác xã rượu Cần Phú Túc lâm cảnh ế ẩm. Theo ông Lê Văn Nghĩa, trước đây mỗi năm cơ sở của ông sản xuất hơn 1.000 ché rượu Cần, thu về hàng trăm triệu đồng nhưng từ năm 2020 đến nay, cơ sở chỉ sản xuất cầm chừng. Sản phẩm làm ra tiêu thụ không được là bao nhưng vì tâm huyết với nghề và muốn giữ thương hiệu “rượu cần Phú Túc” nên ông Nghĩa vẫn cho đỏ lửa để nghề truyền thống của người Cơ Tu không bị thất truyền: “Trước đây lúc cao điểm như dịp Tết này mỗi tháng cũng làm được hơn 100 ché, bữa ni thì không có khách. Rượu cần ni chủ yếu phục vụ khách du lịch. Sau này khi dịch bệnh ổn định, mình tập trung tuyên truyền rộng rãi để khách biết đến. Lúc đó, hy vọng tổ hợp tác chắc chắn sẽ phát triển.”

        Cũng như nghề làm rượu cần, 2 năm trở lại đây các làng nghề truyền thống của người Cơ Tu ở các huyện Đông Giang, Tây Giang, tỉnh Quảng Nam tiếp tục gặp nhiều khó khăn. Già làng ATing Đhân, một trong những nghệ nhân có tiếng trong nghề điêu khắc và đan lát truyền thống ở thị trấn P’Rao, huyện Đông Giang, cho biết: Mấy năm trước, sản phẩm làm ra được du khách và người dưới xuôi đặt mua rất nhiều. Thế nhưng, năm nay do ảnh hưởng của dịch Covid-19, rất ít khách đến tham quan, đặt mua sản phẩm. Già Ating Đhân bảo, năm 2021 ông đan được gần 60 sản phẩm, chỉ bằng một nửa mọi năm nhưng ông vẫn làm để kiếm thêm thu nhập cho gia đình, vừa giữ được nghề truyền thống: “Riêng bản thân tôi trong năm 2021, tôi đan lát 59 loại vật dụng truyền thống của đồng bào, thu nhập cũng có. Ngoài ra tôi còn điêu khắc đầu các con vật, như con nai, sơn dương… nói chung là mặc dù tuổi cao tôi cũng không ở không. Tiếc là thanh niên không đam mê nghề của chúng tôi làm, như đan lát, điêu khắc…”

       Theo bà Bhling Thị Sách, Phó Chủ tịch UBND xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, để bảo tồn và phát huy giá trị các làng nghề truyền thống, năm 2019, địa phương đã thành lập các tổ dệt thổ cẩm, đan lát…tại tất cả các thôn, đồng thời, cử 5 nghệ nhân đi tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ các làng nghề truyền thống vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên dãy Trường Sơn. Tuy nhiên, 2 năm nay, do ảnh hưởng của dịch bệnh nên hoạt động của các làng nghề truyền thống gặp rất nhiều khó khan, sản phẩm làm ra  chủ yếu phục vụ nhu cầu tiêu dùng của bà con địa phương: “Bây giờ hoạt động làng nghề cũng rất khó khăn. Trong qua trình xảy ra dịch bệnh cũng có nhiều nghệ nhân vẫn yêu nghề, vẫn duy trì để dệt, đan nhưng mà sản phẩm làm ra chủ yếu cung cấp tại địa phương chứ bạn bè gần xa cũng chưa biết nhiều. Trong thời gian đến mình chấp nhận sống chung với dịch thì chắc chắn sản phẩm sẽ đa dạng hơn, phong phú hơn và cũng sẽ có sự đầu tư của từng nghệ nhân, từng tổ đan lát, dệt thổ cẩm tại các thôn.”

Bảo tồn làng nghề gắn với phát triển du lịch là một trong những giải pháp được các địa phương đặc biệt quan tâm nhằm thúc đẩy kinh tế-xã hội phát triển bền vững, từng bước chuyển dịch cơ cấu lao động, góp phần nâng cao đời sống của người, đặc biệt là ở khu vực nông thôn miền núi. Trước những khó khăn do dịch bệnh Covid-19, các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam đang xoay xở tìm cách gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của các làng nghề truyền thống. Ông A Rất  Blúi, Phó Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết: “Thực sự ở trên này nghề chủ yếu tự cung, tự cấp chứ chưa trở thành hàng hóa. Trước đây huyện cũng đã có kế hoạch, đề án khôi phục và bảo tồn nghề truyền thống. Tuy nhiên với tình hình hiện nay, một số làng nghề cũng bị ảnh hưởng, huyện cũng đã hỗ trợ kinh phí để các xã tu bổ, nâng cấp, đồng thời cho sống lại các hoạt động nghề như đan lát, dệt thổ cẩm, rèn, gốm thủ công. Vừa rồi chúng tôi cũng khảo sát, giao phòng Kinh tế hạ tầng khôi phục, lập làng nghề gốm Ki Noonh.”

Tại tỉnh Quảng Nam hiện có 45 làng nghề với khoảng 3000 cơ sở sản xuất, giải quyết việc làm cho 7000 hộ, hơn 21.000 lao động. Do ảnh hưởng của dịch Covid-19, nhiều làng nghề đang đứng trước nguy cơ phải đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng. Chính quyền tỉnh Quảng Nam đang tiến hành khảo sát để ban hành chính sách hỗ trợ vốn và đầu ra của sản phẩm, giúp các làng nghề vượt qua khó khan do dịch Covid-19./.