Đoọng manứih Chăm t’bhlâng padưr pa’xớc pr’ắt tr’mung, paliêm pr’ắt tr’mung lâng chrooi pa’xoọng padưr pa’xớc k’tiếc k’ruung mưy cơnh liêm nhâm, bhiệc padưr pa’xớc văn hoá, acoon manứih âng đhanuôr Chăm nắc chr’năp bhlâng. Nắc đoo xay moon âng bấc đông lêy cha’mê ết, k’đhơợng zư văn hoá đhị zâp vel đông vêy bấc đhanuôr acoon cóh Chăm moon pa’glúh đhị hội thảo xay moon khoa học lâng pr’đợc Văn hoá đhanuôr Chăm lâng bhiệc đươi bhrợ liêm crêê cơnh cr’noọ padưr pa’xớc liêm nhâm k’tiếc k’ruung t’mêê đâu, âng Bộ văn hoá, thể thao lâng du lịch pazưm lâng UBND tỉnh An Giang bhrợ têng:

            Xoọc đâu, acoon cóh Chăm cóh VN vêy k’dâng 170.600 manứih, ắt mamung đhị 35 chr’hoong, thị xã âng 10 tỉnh, thành phố zr’lụ Nam Trung Bộ lâng Nam Bộ. ooy c’cir văn hoá VN, c’léh bh’rợ văn hoá Chăm bơơn bhrợ p’cắh liêm gít ooy đắh c’năl bh’rợ, boọc coọch zâp đền tháp, phù điêu, tượng bhuốih lâng ooy zâp đắh bh’rợ cơnh j’niêng cr’bưn, bhiệc bhan, tôn giáo, p’rá xa’nay, chữ xrặ, tr’coọ xa’nưl, nghệ thuật chi’ớh… hân đhơ cơnh đêếc, dzoọng đhị xoọc cr’chăl toàn cầu hoá, lướt moót bha’lang k’tiếc xoọc đâu, zâp râu chr’nắp văn hoá Chăm cung xoọc dzoọng đhị bấc râu zr’nắh k’đhạp.

                   T’coóh Thập Liên Trưởng-manứih lêy cha’mêết văn hoá Chăm, tỉnh Ninh thuận moon, văn hoá Chăm liêm chr’nắp zâp cơnh. Đoọng văn hoá Chăm dzợ atự váih liêm, padưr pa’xớc zr’nưm lâng nền văn hoá âng zâp acoon cóh đhi noo, l’lăm nắc manứih Chăm lêy zư paliêm lâng padưr p’rá xa’nay, chữ xrặ âng acoon cóh, nắc đoo chữ Chăm ty. Chữ Chăm ty nâu bơơn đhanuôr zư đợc lâng đươi dua tơợ thế kỷ 14 tước đâu. zêng lêy zâp áng văn chương, xa’nay t’ruíh bh’lêê bh’la, kinh kệ, lấh mơ nắc k’zệt r’bhâu trang thư tịch ty nắc ơy bơơn xrặ lâng chữ ty. Xoọc đâu, chữ Chăm ty buôn đươi dua đhị zâp trường tiểu học cóh zr’lụ đhanuôr Chăm, cắh bơơn đươi pậ bhứah zâp ooy. 2, 3 n’lơơng dzợ nắc đươi dua chữ Latinh, cắh vêy ting mưy hệ thống n’đoo. T’coóh Trưởng moon, nắc lêy bhrợ têng bấc g’lúh hội nghị, hội thảo đoọng đh’rứah xay moon, pazưm bhiệc đươi dua p’rá xa’nay lâng chữ xrặ chăm ty, xrặ bhrợ cớ chữ Chăm ty ting cơnh nguyên bản âng đoo bêl t’moót pachoom, bhrợ têng bấc lớp pachoom chữ xrặ Chăm ty đoọng ha zâp ngai, zup apêê choom đọc, năl gít lâng xrặ t’váih liêm choom chữ xrặ âng acoon cóh đay. T’coóh Trưởng moon:

              Bhiệc pachoom p’rá Chăm lalay cơnh lâng p’rá a’duôn, lâng p’rá a’duôn nắc mưy âm tiết, lâng p’rá Chăm nắc bấc âm tiết. tu cơnh đâu nắc lêy pay c’lâng bh’rợ ha cơnh đoọng liêm glặp lâng p’rá, chữ xrặ âng acoon cóh đay nắc t’moót pachoom.

              Lêy cha’mêết đắh tr’coọ xa’nưl đắh sinh hoạt văn hoá Chăm xoọc đâu, thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến-biên tập viên pr’hát xa’nưl đài truyền hình Tp.HCM moon, ooy râu bhrợ têng đợ chr’nắp tr’coọ xa’nưl nghệ thuật acoon cóh lâng ooy bhiệc sinh hoạt văn hoá âng acoon cóh, manứih Chăm nắc ơy bhrợ padưr mưy nền văn hoá liêm chr’nắp. đh’rứah lâng cr’chăl bh’rợ nâu, manứih Chăm nắc lêy bhrợ padưr đợ tr’coọ xa’nưl pr’hay chr’nắp cơnh n’jưl Ka-nhi, cha’gâr Baranung, Gi-năng, kèn saranai, chiing, lâng zâp tr’coọ xa’nưl, manứih Chăm nắc ơy bhrợ padưr đợ râu chr’nắp pr’hay lalay, doọ vêy tr’lục pazưm lâng acoon cóh lơơng. Hân đhơ cơnh đêếc, zâp râu tr’coọ xa’nưl truyền thống Chăm xoọc đâu nắc mưy chi’ớh cóh đâu zâp bêl vêy bhiệc bhan, cắh vêy buôn chi’ớh pậ bhứah zâp ooy. Cr’chăl đăn đâu, ooy 2, 3 sinh hoạt văn hoá cóh vel bhươl, hội diễn văn nghệ quần chúng, 2, 3 tr’coọ xa’nưl cơnh Ba-ra-nưng, Gi’năng, kèn saranai bơơn đươi… lâng đợ nghệ nhân chi’ớh, ca sỹ, nhạc sỹ xrặ tr’coọ xa’nưl Chăm nắc ting t’ngay ting bil, zâp tiết mục cắh cậ xa’nay bh’rợ pr’hát xa’nưl Chăm bâca nặc đợ pr’hát ing bhr’ươl Chăm… thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến moon, đoọng đợ chr’nắp liêm ooy tr’coọ xa’nưl Chăm ặt váih, padưr pa’xớc, lướt đh’rứah lâng đhanuôr Chăm padưr pa’xớc liêm nhâm ooy cr’chăl padưr pa’xớc zr’nưm âng k’tiếc k’ruung, nắc lêy k’rang tước 2, 3 tu bhiệc:

               Lâng acoon ađhi acoon cóh Chăm nắc lêy vêy chế độ t’đui đoọng ha cơnh đoọng manứih n’đoo liêm choom lêy lướt pachoom, đoọng tơợ acoon cóh, pazưm lâng đợ apêê ơy pachoom nắc bhrợ padưr đợ râu liêm chr’nắp lâng loom luônh đhanuôr, liêm crêê cơnh lâng moon k’đươi chuyên môn, glặp lâng cr’chăl xoọc đâu.

                        Thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến cung k’đươi moon, nắc lêy âng đơơng tr’coọ xa’nưl truyền thống, pr’hát Chăm ooy bhiệc chu;ớh cóh đhanuôr, cắh vêy cơnh xoọc đâu, zâp râu tr’coọ xa’nưl nắc đươi dua mưy ooy zâp j’niêng cr’bưn, tôn giáo. Zâp nghệ nhân, nghệ sỹ lâng zâp cơ quan chức năng lêy cha’mêết đoọng thu âm lâng phát hành cóh thị trường đợ đĩa nhạc ty âng Chăm đoọng zư đợc, p’cắh lâng liêm crêê cơnh cr’noọ chấc lêy âng bấc ngai k’rang tước. lâng p’cắh tr’coọ xa’nưl Chăm bấc lấh mơ đhị zâp phương tiện truyền thông, báo chí…

Tiến sỹ Phú Văn Hẳn-phó viện trưởng viện khoa học xã hội zr’lụ Nam Bộ moon gít, cộng đông manứih Chăm cóh Nam bộ vêy mưy cr’chăl zr’nắh zr’dô. Chấc lêy năl đợ đhr’năng bh’rợ âng đhanuôr Chăm nam bộ đoọng vêy mưy c’lâng bh’rợ k’đhơợng zư, lêy cha’mêết bhrợ liêm gít lấh mơ đợ râu văn hoá manứih Chăm. Đhị pr’đơợ cơnh xoọc đâu, bêl VN xoỌc padưr pa’xớc lâng lướt moót bha’lang k’tiếc., bhiệc zư lêy padưr chr’nắp liêm văn hoá Chăm nắc đoo chr’nắp, t’coóh moon:

                  Văn hoá Chăm cắh vêy bấc tr’xăl ooy môi trường liêm bấc văn hoá cóh Nam bộ. văn hóa manứih Chăm nam bộ vêy cơnh zr’nưm nắc đợ văn hoá Islam. Apêê cung bấc cơnh đắh râu hình văn hoá cơnh p’rá xa’nưl, sinh hoạt ting cơnh zr’lu.j miền, tu cơnh đâu ahêê lêy chắp, zư lêy, vêy cơnh đêếc nắc vêy choom zư đợc văn hoá Chăm.

                    Đợ râu boỌp p’rá xay moon chrooi đoọng âng zâp đông lêy cha’mêết nắc cung zúp đoọng zâp đông k’đhơợng zư văn hoá đhị zâp vel đông đhanuôr Chăm đh’rứah lâng đhanuôr manứih Chăm bơơn lêy bh’rợ, trách nhiệm âng đay ooy đắh bhiệc zư lêy, padưr đợ chr’nắp liêm văn hoá acoon cóh đay, liêm crêê cơnh cr’noọ padưr pa’xớc liêm nhâm k’tiếc k’ruung./.

VĂN HÓA CHĂM VỚI SỰ

PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 

                      Để người Chăm tiếp tục phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện cuộc sống và góp phần phát triển đất nước một cách bền vững, vấn đề phát triển văn hóa, con người của cộng đồng người Chăm là quan trọng và  cần thiết . Đó là nhận định, đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý văn hóa tại các địa phương có đông đồng bào Chăm đưa ra tại hội thảo khoa học với chủ đề “Văn hóa đồng bào Chăm với việc đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững đất nước" mới đây, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang tổ chức .

                 Hiện nay, dân tộc Chăm ở Việt Nam có khoảng 170.600 người, sinh sống tại 35 huyện, thị xã của 10 tỉnh, thành phố khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Trong di sản văn hóa Việt Nam, dấu ấn văn hóa Chăm được thể hiện rõ nét trong kiến trúc, điêu khắc (các đền tháp, phù điêu, tượng thờ) và ở các lĩnh vực khác như: phong tục tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, tôn giáo, tiếng nói, chữ viết, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn…Tuy nhiên, đứng trước thời đại toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay, các giá trị văn hóa Chăm cũng đang đứng trước nhiều thách thức.

                    Ông Thập Liên Trưởng – Nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, tỉnh Ninh Thuận cho rằng, văn hóa Chăm rất phong phú và đa dạng. Để văn hóa Chăm tồn tại, phát triển chung cùng với nền văn hóa của các dân tộc anh em, trước tiên, người Chăm hãy bảo tồn và phát huy ngôn ngữ, chữ viết của dân tộc, đó là chữ Chăm cổ ( Akhar Thrah). Chữ Chăm cổ (Akhar Thrah) được cộng đồng trân trọng giữ gìn và sử dụng từ thế kỷ thứ XVI đến nay. Hầu hết các áng văn chương, truyện cổ, kinh kệ, đặc biệt là hàng chục ngàn trang thư tịch cổ đã được viết bằng Akhar Thrah. Hiện nay, chữ Chăm cổ chủ yếu sử dụng tại các trường tiểu học ở vùng đồng bào Chăm, chưa được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng. Một số khác đang sử dụng chữ viết latinh, không theo một hệ thống nhất định. Ông Trưởng cho rằng, cần tổ chức nhiều buổi hội nghị, hội thảo để cùng thảo luận, thống nhất việc sử dụng ngôn ngữ và chữ viết Chăm cổ; biên soạn lại chữ Chăm cổ theo đúng nguyên bản của nó khi đưa vào giảng dạy; tổ chức nhiều hơn lớp dạy chữ viết Chăm cổ cho các đối tượng, giúp họ có thể đọc, hiểu và viết thành thạo chữ viết của dân tộc mình. Ông Trưởng nói :    

           Việc dạy tiếng Chăm khác với tiếng Việt, đối với tiếng Việt thì chỉ có 1 âm tiết (đơn âm) nhưng đối với chữ viết Chăm thì rất nhiều âm tiết ( hay còn gọi là đa âm). Vì vậy, phải chọn lựa phương pháp nào có thể phù hợp với ngôn ngữ và chữ viết của dân tộc mình thì nên đưa vào giảng dạy.

          Nghiên cứu về âm nhạc trong sinh hoạt văn hóa Chăm hiện nay, Thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến – Biên tập viên âm nhạc Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh thấy rằng, trong sáng tạo những giá trị âm nhạc nghệ thuật dân tộc và trong cách vận dụng vào sinh hoạt văn hóa của dân tộc, người Chăm đã tạo nên một nền văn hóa đặc thù. Cùng với qúa trình đó, người Chăm đã sáng tạo nên những nhạc cụ độc đáo, nổi bật như : đàn Ka-nhi, trống Ba –ra -Nưng, Gi-năng, kèn saranai, chiêng, …với từng nhạc cụ, người Chăm đã tạo ra những giá trị văn hóa âm nhạc độc đáo và không thể nhầm lẫn với các dân tộc khác. Tuy nhiên, các loại nhạc cụ truyền thống Chăm hiện nay chỉ bó hẹp trong cộng đồng thông qua các nghi lễ tôn giáo, ít khi được biểu diễn rộng rãi trong sinh hoạt vui chơi giải trí của cộng đồng. Gần đây, trong một vài sinh hoạt văn hóa địa phương, hội diễn văn nghệ quần chúng, một số nhạc cụ như trống Ba –ra -Nưng, Gi-năng, kèn saranai ít nhiều được vận dụng…Đối với những nghệ nhân biểu diễn, ca sỹ, nhạc sỹ sáng tác âm nhạc Chăm thì  ngày một già đi; các tiết mục hay chương trình âm nhạc Chăm đa phần là những ca khúc mang âm hưởng dân ca Chăm… Thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến cho rằng, để những giá trị âm nhạc Chăm tồn tại, phát triển, đồng hành cùng cộng đồng Chăm phát triển bền vững trong tiến trình phát triển chung của đất nước, cần quan tâm một số vấn đề:         

               “Đối với con em đồng bào Chăm nên có chế độ ưu đãi nào đó để cho người nào có năng khiếu người ta đến học, để từ nội tại là từ con người dân tộc, kết hợp với những cái họ được đào tạo thì chắc chắn họ sẽ tạo ra những sản phẩm vừa hợp với lòng dân tộc vừa đáp ứng yêu cầu chuyên môn, phù hợp với xu thế thời đại” 

             Thạc sỹ Vũ Thị Kim Yến cũng đề xuất: nên đưa nhạc cụ truyền thống, dân ca Chăm vào sinh hoạt giải trí cả trong và ngoài cộng đồng, thay vì như hiện nay, các nhạc cụ đa phần chỉ sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo và tín ngưỡng. Các nghệ nhân, nghệ sỹ và các cơ quan chức năng cần phải nghiên cứu để thu âm và phát hành trên thị trường những đĩa nhạc cổ truyền Chăm nhằm lưu giữ, quảng bá và đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, thưởng thức của rất nhiều người quan tâm. Đồng thời, quảng bá âm nhạc Chăm nhiều hơn trên các phương tiện truyền thông, báo chí…

                  Tiến sỹ Phú Văn Hẳn - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ nhận định: Cộng đồng người Chăm ở Nam Bộ có một quá khứ thăng trầm và những vấn đề nội tại. Tìm hiểu những khả năng thích nghi của cộng đồng Chăm Nam bộ để có một chiến lược duy trì, nghiên cứu làm rõ các đặc trưng văn hóa của người Chăm. Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang phát triển và hội nhập quốc tế, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá Chăm là rất cần thiết. Ông nói:

           “Văn hoá Chăm ít thay đổi trong môi trường đa văn hóa ở Nam Bộ. Văn hóa người Chăm Nam Bộ có đặc trưng chung là những yếu tố văn hóa Islam. Họ cũng rất đa dạng về loại hình văn hóa như : ngôn ngữ , âm nhạc, sinh hoạt cộng đồng mang dấu ấn vùng miền, vì vậy chúng ta cần trân trọng, bảo tồn;  có như vậy thì họ mới duy trì, gìn giữ văn hóa Chăm.

                   Những ý kiến đóng góp của các nhà nghiên cứu sẽ phần nào giúp các nhà quản lý văn hóa tại các địa phương có đồng bào Chăm cùng cộng đồng người Chăm thấy được vai trò, trách nhiệm của mình trong việc bảo tồn, phát triển những giá trị văn hóa của dân tộc mình, đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững đất nước./.