C’moo 2005, xa nay bh’rợ văn hoá chiing goong Tây Nguyên nắc vêy c’bhúh Giáo dục, Khoa học lâng Văn hoá Liên Hiệp Quốc ( UNESCO) xay moon xa nay bh’rợ tr’nêng prá xay chr’nắp ga mắc lâng c’cir âng acoon manuýh. Nâu đoo nắc cr’van chr’nắp pa bhlâng, nắc rau tr’haanh p’têết lâng pr’ắt tr’mông tơợ bấc làng ahay âng đhanuôr Tây Nguyên. Đoọng doọ choom u bil, văn hoá chiing goong nắc kiêng pa bhlâng vêy đợ xa nay bh’rợ cơnh ty đanh lâng cr’noọ zư đớc âng pazêng c’la xay bhrợ lâng k’đhơợng lêy c’cir chr’nắp n’nâu. Bhui har bhlâng nắc cr’noọ zư đớc chiing ch’gâr nắc dzợ dưr váih k’rơ cóh bấc bhươl cr’noon.

Đông rông ty đanh âng manuýh Ba Na cóh cr’noon Jun, chr’val Yang Bắc, chr’hoong Đắc Pơ, tỉnh Gia Lai pr’hay pr’méh lâng xa nul âng chiing, goong lâng đợ rau t’nơớt xoang âng apêê pân đil pân juýh. Xa nay ooy ađoo ta đhâm cóh cr’noon Jun bhrợ têng quỹ chêếc câl chiing goong, xang n’nắc k’dua apêê g’lăng z’hai pa choom cớ pazêng cơnh n’toong đoọng zư đớc văn hoá nắc dưr váih xa nay bh’rợ bấc ngai haanh déh. Đoo bêl vêy bhiệc bhan ga mắc chr’nắp, xa nul âng chiing, goong nắc ch’va chr’đhô cóh prang đông rông cr’noon Jun, xay p’cắh đoọng ha xa nay bh’rợ chắp hơnh văn hoá ty đanh k’rơ pa bhlâng âng apêê ta đhâm c’mor cóh đâu. A noo Đinh Nhất, ta đhâm âng cr’noon Jun prá:

C’bhúh n’toong chiing, goong âng cr’noon zi đoo bêl lướt giao lưu lâng apêê c’bhúh n’lơơng cóh chr’hoong nắc zêng ắt cóh t’nooi tr’nơớp. chiing goong cóh cr’noon zi nắc vêy apêê ta đhâm c’mor lêy chắp, lấh mơ cr’van âng c’la đay. Đoo bêl sinh hoạt Đoàn cắh cậ bhrợ têng bh’rợ pay k’díc, pay k’điêl, bhiệc bhan nắc cóh cr’noon zập ngai zêng n’toong chiing, goong. Ha dang cóh bhiệc bhan, t’ngay bhui har ha dzợ cắh vêy xa nul âng chiing, goong nắc cắh dzợ pr’hay. Rau đêếc nắc rau la liêm pr’hay cóh văn hoá âng đhanuôr zi, ta đhâm c’mor cơnh azi nắc t’bhlâng zư lêy.

Xa nay ooy bh’rợ zư lêy văn hoá chiing, goong âng manuýh Ja Rai cóh chr’val k’noong k’tiếc Ia O, chr’hoong Ia Grai công đoọng lêy rau dưr váih k’rơ âng văn hoá chiing goong cóh pr’ắt tr’mông âng đhanuôr cóh đâu.

Bấc pr’loọng đông cóh pazêng bhươl cr’noon nắc dzợ zư đớc pazêng bêệ chiing, goong chr’nắp. cơnh pr’loọng đông t’coóh Ksor Hơn, ắt cóh cr’noon Mít Jép. Lêy đhr’nong đông âng t’coóh Hơn cắh lấh ga mắc liem, hân đhơ cơnh đêếc nắc đhanuôr cóh đâu xay moon nắc pr’loọng đông t’coóh Hơn k’van. Rau k’van n’nắc nắc đông đoo dzợ zư đớc k’nặ 10 rau chiing goong. C’la t’coóh Ksor Hơn công k’noọ nắc ađoo công k’van. Pazêng đợ chiing goong ty n’toóh, cắh muy bhrợ ha đoo dưr váih manuýh k’van, nắc manuýh J’rai cóh cr’noon Mít Nhép công k’van. Rau k’van n’nắc, lâng đoo dzợ chr’nắp lấh mơ k’van ooy c’roóc, t’rị, zên cr’van. T’coóh Ksor Hơn prá:

Pazêng đợ chiing goong âng pr’loọng đông nắc vêy apêê k’conh k’căn k’điêl đớc đoọng. pr’loọng đông zi ta luôn zư đớc. Pr’loong đông hân đoo vêy chiing goong nắc vêy cr’van, nâu cơy bấc ngai xăl chiing goong đoọng pay t’rị, c’roóc, hân đhơ cơnh đêếc pr’loong đông nắc cắh pa câl, zư đớc, đoo bêl bhươl cr’noon vêy bhiệc bhan nắc pay n’toong. Cơnh đêếc nắc azi bơơn zư đớc rau chr’nắp pr’hay  âng văn hoá đhanuôr zi.

Chô tơợ chr’val k’noong k’tiếc Ia O, zr’lụ azi đhêy cớ nắc cóh cr’noon Mơ Hra, chr’val Tơ Tung, chr’hoong Kbang. Bhươl cr’noon âng manuýh Ba Na ắt têêm ngăn đhị aral da ding đơơng âng đh’nớc âng Anh hùng Núp công bhrợ t’váih ha zi rau chr’nắp pr’hay cắh choom ha vil ooy bh’rợ zư đớc văn hoá ty đanh. Lêy đợ bh’rợ pa choom gít liêm đoọng ha k’coon ch’chau âng apêê g’lăng z’hai, lâng bh’rợ âng apêê lang nâu cơy n’năl gít ooy rau chr’nắp âng ty đanh nắc ng’lêy lâng n’năl gít rau t’bhlâng, nắc đợ rau chr’nắp pr’hay k’rơ pa bhlâng âng văn hoá ty đanh âng đhanuôr Na Na cóh đâu. Nắc vêy cr’noọ nắc cơnh hân luung hooi âng văn hoá ty đanh cóh đâu p’têết tơợ lang n’nâu tước ooy lang n’tốh lâng doọ ơy crêê p’gớt âng pr’ắt tr’mông t’mêê nâu cơy. Manuýh g’lăng z’hai Đinh Trân, đội trưởng c’bhúh n’toong chiing goong cr’noon Mơ Hra prá:

Zập tuần nắc đhanuôr chô k’rong ooy đông rông đoọng xay bhrợ văn hoá ty đanh lâng pa choom đoọng ha k’coon ch’chau. Apêê p’niên nắc vêy cr’noọ zư đớc văn hoá chiing goong. Cơnh đêếc nắc liêm choom bhlâng, azi bhui har bhlâng, vêy cơnh đâu nắc văn hoá ty đanh âng Ba Na zi doọ choom dưr bil.

Ting cơnh xay moon âng ngành Văn hoá tỉnh Gia Lai, xoọc cóh prang tỉnh dzợ lấh 5.500 rau chiing goong xoọc ắt cóh pazêng bhươl cr’noon đhanuôr acoon cóh đhị đêếc. bấc bhươl cr’noon ơy lâng xoọc t’bhlâng zư đớc văn hoá chiing goong. Ngành chức năng tỉnh Gia Lai công xoọc t’bhlâng đoọng pazêng bhươl cr’noon manuýh acoon cóh đhị đêếc vêy chiing goong, tơợ đêếc bhrợ pa dưr rau văn hoá ty đanh chr’nắp pr’hay cóh đhanuôr acoon cóh đhị tỉnh. T’coóh Phạm Xuân Vũ, Giám đốc Sở VH,TT lâng DL tỉnh Gia Lai prá:

Vêy đợ bhươl cr’noon nắc apêê đoo dzợ zư đớc k’ha riêng bêệ chiing, chr’nắp bhlâng nắc cóh chr’hoong Ia Grai, vêy pr’loọng đông vêy tơợ 5 tước 10 râu chiing. Rau đêếc nắc rau đơ chr’nắp. Hân đhơ cơnh đêếc, công vêy muy bơr bhươl cr’noon nắc ơy u bil, pa bhlâng nắc cóh cr’chăl pr’ắt tr’mông zr’nắh k’đháp. Nắc ng’cho9ôm moon tơợ bêl Festival chiing goong bha lang k’tiếc vêy ta bhrợ têng đhị Gia Lai cóh c’moo 2009 tước nâu cơy nắc bh’rợ pa câl chiing goong nắc doọ dzợ, đhanuôr ơy năl zư đớc. Tu cơnh đêếc nắc cóh xoọc đâu, xa nay bh’rợ văn hoá chiing goong cóh pazêng bhươl cr’noon vêy ta đươi dua cớ nắc bấc bhlâng. Tỉnh công xoọc bhrợ t’váih pr’đơợ liêm buôn đoọng pazêng bhươl cr’noon cắh dzợ chiing goong nắc zúp zooi đoọng câl cớ đoọng đhanuôr đươi.

Zư lêy văn hoá chiing goong tơợ bhươl cr’noon, zr’lụ xa nay bh’rợ văn hoá chiing goong dưr váih, dưr váih tơợ cr’noọ kiêng đươi, tơợ rau chắp hơnh âng pazêng c’la zư đớc văn hoá chr’nắp pr’hay nắc la lua chô đơơng rau liêm choom. Tơợ đêếc, chrooi đoọng ha xa nul âng chiing, goong chr’va chr’đhô prang cóh Tây Nguyên ga mắc chr’nắp, la liêm pr’hay./.

Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên:

 Sức sống mãnh liệt từ buôn làng

 Năm 2005, Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn Hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại. Đây là di sản vô giá, là niềm tự hào gắn liền với đời sống từ bao đời nay của đồng bào Tây Nguyên. Để không bị mai một, văn hóa công chiêng rất cần đến không gian truyền thống và ý thức gìn giữ của những chủ nhân sản sinh và sở hữu di sản vô giá này. Đáng mừng là ý thức gìn giữ, tình yêu với cồng chiêng vẫn có sức sống mãnh liệt ở nhiều buôn làng.

 Nhà rông truyền thống của người Ba Ba ở làng Jun, xã Yang Bắc, huyện Đắc Pơ, tỉnh Gia Lai rộn rã bởi tiếng cồng, tiếng chiêng và những vòng xoang của các chàng trai, cô gái. Chuyện về thanh niên ở làng Jun gây quỹ tìm mua cồng chiêng rồi nhờ các nghệ nhân truyền dạy các bài chiêng để gìn giữ văn hóa đã trở thành câu chuyện gây ấn tượng cho nhiều người. Mỗi dịp lễ hội hay ngày trọng đại, tiếng cồng, tiếng chiêng lại rộn rã ngân vang ở sân Nhà rông làng Jun, minh chứng cho tình yêu văn hóa truyền thống mãnh liệt của thanh niên nơi đây. Anh Đinh Nhất, thanh niên làng Jun cho biết: “Đội cồng chiêng của làng mình lần nào đi giao lưu với các đội trong huyện cũng đứng đầu bảng. Cồng chiêng làng mình được thanh niên quý hơn cả tài sản riêng. Trong mỗi lần sinh hoạt Đoàn hay tổ chức đám cưới, lễ hội thanh niên trong làng ai cũng đánh cồng chiêng. Nếu trong lễ hội, ngày vui mà thiếu đi âm thanh cồng chiêng thì nó thiếu vui. Đó là bản sắc văn hóa của dân tộc mình, thanh niên mình phải giữ gìn.”

Câu chuyện về bảo tồn văn hóa cồng chiêng của người Ja Rai ở xã biên giới Ia O, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai cũng cho thấy sức sống mãnh liệt của văn hóa cồng chiêng trong cuộc sống của người dân nơi đây.

Rất nhiều gia đình ở các buôn làng vẫn lưu giữ được các bộ cồng chiêng quí. Như gia đình ông Ksor Hơn, ở làng Mít Jép. Trông ngôi nhà của ông Hơn không khang trang lắm nhưng dân làng lại ca ngợi “nhà ông Hơn giàu”. Thì ra cái sự “giàu” đó là bởi nhà ông đang lưu giữ tới gần 10 bộ cồng chiêng. Bản thân ông Ksor Hơn cũng nghĩ mình giàu thật. Những bộ chiêng cổ kia, không chỉ khiến ông trở thành người giàu, mà cả người J’rai làng Mít Nhép nữa. Cái giàu ấy bây giờ, với ông còn quý hơn giàu trâu-bò, tiền của. Ông Ksor Hơn cho biết: “Các bộ cồng chiêng của gia đình do bố mẹ vợ để lại. Gia đình luôn cất giữ nó cẩn thận. Gia đình nào có chiêng là có của, bây giờ nhiều người đổi cồng chiêng bằng trâu, bò, nhưng già đình thì không bán mà giữ lại để khi làng có việc thì đem ra đánh. Như thế mình sẽ giữ được bản sắc văn hóa của dân tộc mình.”

Rời xã biên giới Ia O, điểm dừng chân tiếp theo trong hành trình của chúng tôi là làng Mơ Hra, xã Tơ Tung, huyện Kbang. Ngôi làng của những người Ba Na nằm yên ả, thanh bình dưới chân ngọn núi vang danh Anh hùng Núp cũng tạo cho chúng tôi ấn tượng khó quên về bảo tồn văn hóa truyền thống. Nhìn cái cách mà các nghệ nhân truyền dạy tỉ mỉ cho con cháu mình, và cách mà thế hệ trẻ ý thức tiếp thu các giá trị truyền thông mới thấy và hiểu được đó là tâm huyết, là sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống của đồng bào Ba Na nơi đây. Có cảm tưởng như dòng chảy văn hóa truyền thống ở đây tiếp nối từ thế hệ trước qua thế hệ sau mà chưa hề chịu tác động nào của cuộc sống hiện đại. Nghệ nhân Đinh Trân, đội trưởng đội cồng chiêng làng Mơ HRa chia sẻ: “Hàng tuần thì bà con lại tập trung về nhà rông để duy trì nét văn hóa truyền thống và truyền dạy cho con cháu. Con cháu nó rất có ý thức bảo tồn văn hóa cồng chiêng. Như thế là rất tốt, chúng tôi rất mừng, cứ như thế này thì văn hóa truyền thống Ba Na mình không bị mai một được.”

Theo thống kê của ngành Văn hóa tỉnh Gia Lai, hiện toàn tỉnh còn hơn 5.500 bộ cồng chiêng nằm rải rác ở các buôn, làng dân tộc thiểu số tại chỗ. Rất nhiều buôn làng đã và đang nỗ lực để gìn giữ văn hóa cồng chiêng. Ngành chức năng tỉnh Gia Lai cũng đang phấn đấu để tất cả các buôn, làng người dân tộc thiểu số tại chỗ đều có cồng chiêng, qua đó khôi phục và phát huy nét văn hóa truyền thống đặc sắc trong cộng đồng các dân tộc thiểu số trong tỉnh. Ông Phan Xuân Vũ, Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Gia Lai cho biết: “Có những làng là họ đang còn giữ được hàng trăm bộ chiêng, đặc biệt như huyện Ia Grai, có gia đình đang giữ thậm chí được 5 đến 10 bộ chiêng. Đó là vốn quý. Tất nhiên, có một số làng thì bị mai một, đặc biệt là giai đoạn kinh tế khó khăn. Nhưng mà phải nói là từ sau Festival cồng chiêng quốc tế tổ chức tại Gia Lai năm 2009 đến nay thì việc bán cồng chiêng là không còn nữa, bà con rất ý thức được cái này. Chính vì thế mà hiện nay, không gian văn hóa cồng chiêng ở các làng sinh hoạt trở lại rất tốt. Tỉnh cũng đang tạo điều kiện để các làng mất cồng chiêng thì hỗ trợ để trang bị lại cho bà con.”

Bảo tồn văn hóa cồng chiêng ngay từ buôn làng, nơi mà không gian văn hóa cồng chiêng sản sinh ra, xuất phát từ nhu cầu, từ tình yêu của những chủ nhân nắm giữ nét văn hóa đặc sắc đã thực sự mang lại hiệu quả. Qua đó, góp phần giúp tiếng cồng, tiếng chiêng vang mãi nơi Tây Nguyên đại ngàn, huyền thoại./.