P’têết lâng rau tr’xăl cóh pr’ắt tr’mông lâng bh’rợ tr’nêng âng đhanuôr Vân Kiều n’đắh Tây âng Quảng Trị, đhanuôr Vân Kiều nâu cơy  cắh muy n’nă; pa bhrợ ta têng, t’bil ha ul pa xiêr đharứt ting n’nắc nắc dzợ bhrợ têng bhươl cr’noon cắh vêy buáh a lắc, hót. Nâu cơy đhanuôr lâng pr’zớc đh’rứah lâng zi tước lum lêy cr’noon Cu Pua, chr’val Đakrông, chr’hoong Đakrông cóh bha ar xrặ: xa nay bơr rau cắh vêy cóh cr’noon Cu Pua âng Nguyễn Lộc- Quách Long…

# Cr’noon Cu Pua, cóh ra diu ra dương ch’ngaách pa bhlâng.

Azi vêy mặt đhị đâu nắc ting cơnh boóp p’rá gr’hoót lâng Hồ ANót, Trưởng cr’noon Cu Pua bêl lum a noo cóh bh’rợ k’rong xay xa nay bh’rợ bhrợ pa dưr văn hoá cóh zr’lụ đhanuôr ắt mamông âng UBMTTQVN chr’hoong Đakrông bhrợ têng. bêl đêếc, cóh rau prá xay âng đay Hồ Ê Nót ơy xay moon muy bơr rau xa nay bhrợ bấc ngai c’jệ xơợng, nắc cr’noon Cu Pua âng a noo doọ dzợ ngai ộm buáh a lắc, bia lâng hót cóh lấh muy c’moo n’nâu. Kiêng tước lêy cơnh ooy tơợ rau boóp p’rá xay moon n’nâu, azi tước xay moon: Hội nghị đoọng azi lướt đh’rứah tước ooy cr’noon Cu Pua cóh t’ngay n’nắc, tu tơợ zr’lụ chr’hoong tước ooy cr’noon Cu Pua lướt xe k’dâng mơ 2 tiếng đồng hồ lâng lướt dzung mơ 1 tiếng dzợ, hân đhơ cơnh đêếc Hồ A Nót cắh đoọng, ting cơnh a noo: Ha dang nâu cơy apêê a noo a moó tước nắc cắh bơơn lêy, cóh ha y cr’noon k’nặ bhrợ têng bh’rợ cha ha roo t’mêê, nắc a cu alo k’dua apêê bhrợ báo tước cha ớh cóh bơr pêê t’ngay đoọng ting pấh ooy bhiệc bhan cha ha t’mêê n’nâu, pr’hay pa bhlâng. crêê cơnh gr’hoót, t’ngay đâu azi vêy mặt đhị cr’noon Cu Pua.

T’ngay đâu, đhanuôr cr’noon Cu Pua bhrợ têng bh’rợ cha ha roo t’mêê. Zập c’moo đhanuôr t’coóh đhưr, pân juýh pân đil, p’niên k’tứi, pazêng apêê n’nâu lúch bhui har đh’rứah lâng đợ xa nấp truyền thống la liêm âng manuýh Vân Kiều lứch chô k’rong cóh đông văn hoá cộng đồng ting pấh bhiệc bhan. Đhị t’nơơm x’nuul nắc pazêng rau bha nuốih âng crâng k’coong cơnh a ọc, a tứch, a vị đêếp lâng muy zợ buáh a rong.

Cóh bấc c’moo ahay, công cơnh pazêng bhươl cr’noon n’lơơng zr’lụ n’đắh Tây Quảng Trị, k’nặ 60 pr’loọng đong lâng lấh 150 cha nắc manuýh âng cr’noon Cu Pua ắt mamông da doóc đhị zr’lụ k’tiếc zr’nắh k’đháp cóh crâng k’coong, cơnh đhị zr’lụ: Vực Mệ, A Tơng, A Tơi… tu bh’rợ tr’nêng tal crâng bhrợ ha rêê, tu cơnh đêếc zập c’moo, zập c’xêê đhanuôr lứch lướt tơợ đâu tước ooy tốh đoọng tal crâng chêệt ha roo, a boo. Pr’ắt tr’mông t’ngay đâu đhị đâu, t’ngay m’brương đhị tốh lâng đợ j’niêng cr’bưn cắh liêm crêê nắc dưr váih rau liêm buôn đoọng ha bh’rợ ộm bấc buáh bia cóh bhươl cr’noon. Cóh pazêng t’ngay bhiệc bhan công ta luôn bhrợ têng ga mắc, vêy bấc zợ buáh, lêệ a ọc crâng, lêệ t’rị lâng bấc ơl hót vêy ta puáh pa goóh đoọng ha đhanuôr đươi cóh bơr pêê t’ngay ha dum.

Tước muy t’ngay, Hồ A Nót muy cha nắc k’coon n’niên lâng dưr pậ banh cóh cr’noon Cu Pua chô ooy bhươl cr’noon xang bêl tốt nghiệp Trung câp y tế Quảng Trị, lâng rau c’năl ơy bơơn học lâng tơợ bh’rợ tr’nêng nắc Y tế bhươl cr’noon a noo ta đang moon đhanuôr xăl j’nieng cr’biưn. Hồ Ê Nót prá:

C’moo 2012 acu nắc tơớp ta đang moon đhanuôr lơi buáh bia, hót, ộm hót nắc crêê ung thư, ộm buáh nắc crêê k’ăy loom… cóh tr’nơớp k’đháp pa bhlâng cắh ngai xơợng tu pazêng apêê cóh đâu lứch nghiện, pr’đoọng bhlâng nắc acu vêy m’bứi c’năl ooy bh’rợ zư lêy c’rơ tu cơnh đêếc nắc acu đươi dua đoọng p’too pa choom đhanuôr, ting t’ngay nắc đhanuôr n’năl lâng xăl cr’noọ bh’rợ.

Xơơng Hồ A Nót prá xay rau crêê, tơợ apêê t’coóh bhươl cơnh Hồ Ốt, a dếch Giả Trức… tước ooy apêê dzợ p’niên cơnh a noo Hồ Văn Phúc, Cót Nây, Hồ Răm Boi, a moó Hồ Thị Đinh, Hồ Kê Nít- pazêng apêê n’nâu nắc bêl ahay muy bơr zệt c’moo đh’lo bol, xang bấc t’ngay zâl lơi lâng t’ling mặt ooy pleng gr’hoót lâng a bhô dang nắc cắh dzợ ộm buáh, ộm hót. Xa nay nắc ngoọ cơnh lang bh’lêê đơớh chr’va tước ooy zr’lụ ch’ngai bha dắh bhlâng âng cr’noon Cu Pua đh’rứah lâng rau t’bhlâng ang cán bộ Hồ A Nót lâng rau boóp p’rá p’too pa choom crêê liêm pa bhlâng, tước nâu cơy cr’noon Cu Pua ơy dưr vaíh bhươl cr’noon cắh vêy buáh cắh vêy hót. T’coÓh bhươl Hồ Văn Chuốp prá:

Xơợng A Nót prá xay crêê. Nâu cơy  bêl bhrợ têng bhiệc bhan đhanuôr nắc đhiệp ộm đác ngam a năm, doọ bil bấc zên, doọ k’bao a chắc a zân, đhr’năng tr’vey tr’lin công doọ dzợ, acu lâng pazêng apêê t’coóh ta ha cóh đâu bhui har pa bhlâng.

Cu Pua la lua tr’xăl, pazêng đhr’nong đong đh’rơơng nhâm mâng, đợ c’lâng bệ tông vêy ta bhrợ cóh prang bhươl cr’noon. Pr’ắt tr’mông âng đhanuôr tr’xăl liêm pr’hay bấc. chr’nắp bhlâng nắc đợ rau têêm ngăn xoọc dưr váih, zập ngai zay bhrợ cha, đợ pr’loọng đong vêy zập pazêng rau pr’đươi lâng bhui har xoọc dưr váih k’rơ. Chủ tịch chr’val Trần Văn Chạy nắc manuýh Kinh vêy ta đoọng chô bhrợ Chủ tịch chr’val cóh đâu bấc c’moo, azi ơy xơợng đợ rau xay moon âng a noo ooy bh’rợ ta đang moon oó đươi hót lâng buáh bia âng đhanuôr Cu Pua đhị rau n’jưah bhui har lâng n’jứah chắp hơnh.

Azi lêy bh’rợ cắh ộm buáh bia nắc ngoọ bh’rợ k’tứi pa bhlâng, doọ lấh k’đháp. Hân đhơ cơnh đêếc, prang bhươl cr’noon mr’cơnh cr’noọ xa nay, bhr têng xa nay gr’hoót lâng xơợng bhrợ gít liêm cơnh gr’hoót n’nắc nắc la lua nâu đoo xa nay bh’rợ ga mắc chr’nắp pa bhlâng. azi lêy nâu đoo choom pa bhlâng ng’déh hơnh, nắc choom hơnh déh apêê đhanuôr âng cr’noon Cu Pua.

Tr’pác têy Cu Pua, cóh cu dưr n’léh váih đợ rau cr’noọ. Nắc acu k’noọ tước ooy rau pa châng pa bhlâng k’ăy loom âng muy chuyên gia kinh tế, pr’căn Phạm Chi Lan, nắc acu bơơn lêy độc cóh bài báo đăn đâu xay moon. Zập c’moo Việt Nam đơơng pa câl ch’néh ooy k’tiếc k’ruung n’lơơng mơ 3 tỷ đô la ha dzợ nắc pay đươi 3 tỷ đô la đoỌng câl buáh bia. Cắh cậ cơnh xa nay rau lơơng dzợ bấc ngai xay moon, lấh 300 manuýh lấh chêết bol bêl Tết Bính Thân bêl đêếc ahay, cóh đêếc vêy bấc manuýh chêết bil tư ộm buáh bia.

M’brương acu nắc xay truíh đoọng ha bấc ngai xơợng ooy xa nay âng cu bơơn xơợng lêy cóh cr’noon Cu Pua./.

CHUYỆN "HAI KHÔNG" Ở BẢN CU PUA

(PS Đài PTTH Quảng Trị- LHPT toàn quốc 2016)

              Tiếp tục với những đổi thay trong đời sống và sinh hoạt của đồng bào Vân Kiều miền Tây Quảng Trị, người Vân kiều bây giờ không những biết lao động sản xuất, xóa đói giảm nghèo mà còn tiến xa hơn là xây dựng những bản làng không có rượu bia, thuốc lá. Mời bà con và các bạn cùng chúng tôi đến thăm bản Cu Pua, xã Đakrông, huyện Đakrông qua phóng sự có nhan đề: Chuyện “ Hai không” ở bản Cu Pua của Nguyễn Lộc - Quach Long…

             # Bản Cu Pua, buổi sáng thật trong lành.

Chúng tôi có mặt ở đây theo lời hẹn với Hồ Ê Nót, Trưởng thôn Cu Pua hôm gặp anh trong  buổi tổng kết "Phong  trào  xây dựng văn hóa ở khu dân cư" do UBMTTQVN Huyện Đak rông tổ chức. Hôm đó, trong báo các tham luận của mình Hồ Ê Nót  đã cung cấp một thông tin gây chú ý đó là Bản Cu Pua của anh chấm dứt việc sử dụng rượu bia và thuốc lá đã hơn một năm nay. Tò mò muốn mục sở thị ngay câu chuyện đặc biệt này, chúng tôi năn nỉ: Hội nghi xong anh cho chúng tôi cùng anh dong thẳng vào Cu Pua ngay trong ngày hôm nay, bởi vì từ trung tâm huyện lỵ đến Cu Pua cũng chỉ khỏng 2 tiếng đi xe máy và đi bộ thêm chừng 1tiếng  nhưng Hồ Ê Nót từ chối, anh lý lẽ rằng : Nếu bây giờ mấy anh chị vào thì không thể kiểm chứng được, mà sắp tới đây bản tổ chức lễ hội mừng lúa mới, tôi sẽ alo mời các nhà báo vào ở lại vài ngày chứng kiến cho đầy đủ hơn lại được tham dự lễ hội này thú vị lắm. Đúng như lời hứa, hôm nay chúng tôi cã có mặt ở Cu Pua

Hôm nay, bà con bản Cu Pua tổ chức lễ mừng lúa mới. Hàng trăm bà con già, trẻ, gái trai, những gương mặt rạng rỡ trong những bộ trang phục truyền thống của người Vân Kiều tề tựu về nhà văn hóa cộng đồng tham gia lễ hội. Dưới cây nêu truyền thống là những sản vật của nương rẫy nào lợn, gà, xôi và một ché nước tượng trưng thay ché rượu cần.

 Nhiều năm về trước, cũng như các bản làng khác của miền Tây Quảng Trị, gần 60 hộ với hơn 150 nhân khẩu của bản Cu Pua sống rải rác tại các địa điểm hiểm trở giữa rừng sâu như: Vực Mệ, A Tơng, A Tơi... Do tập quán đốt rừng làm nương rẫy nên quanh năm suốt tháng dân bản hết di chuyển nơi này đến nơi khác để phát rừng trồng lúa, trỉa ngô. Cuộc sống nay đây mai đó cùng với những hủ tục lạc hậu đã trở thành mảnh đất tốt cho nạn lạm dụng rượu bia tràn lan thôn bản. Các dịp lễ hội cũng luôn được tổ chức rình rang với sự hiện diện của những ché rượu cần chất ngất, thịt lợn rừng, thịt trâu nhiều vô kể và hàng cuộn thuốc lá phơi khô được đưa đến để phục vụ dân bản suốt mấy ngày đêm.

Rồi đến một ngày, Hồ A Nót một người con sinh ra và lớn lên ở Cu Pua trở về bản sau khi tốt nghiệp trường Trung cấp Ytế Quảng Tri, bằng những kiến thức học được và từ công việc là Y tế thôn bản anh vận dụng vào việc thuyết phục bà con quyết thay đổi tập tục. Hồ Ê Nót tâm sư:

 “Năm 2012 tôi bắt đầu vận động bà con nên bỏ bớt rượu bia thuốc lá, hút thuốc thì ung thư, uống rượu thì đau gan… lúc đầu khó khăn lăm không ai nghe hết vì hầu hết đã nghiện nặng rồi, may nhờ bản thân có một ít kiến thức về chăm sóc sức khỏe nên tôi vận dụng vào việc thuyết phục bào con, dần dần bà con hiểu ra và có sự thay đổi.”

Nghe Hồ A Nót nói điều phải, từ những  già làng như ông Hồ Ốt, bà Giả Trức... rồi đến những người trẻ khác như anh Hồ Văn Phúc, Cót Nây, Hồ Răm Boi, chị Hồ Thị Đinh, Hồ Kê Nít- đây là những người đã mấy chục năm đắm chìm trong những cơn say bí tỉ, triền miên, sau nhiều ngày vật lộn với chính mình đã  quyết ngững mặt lên trời  thề với Gìang đoạn tuyệt ma men và thuốc lá. Câu chuyện nghe như cổ tích ấy nhanh chóng lan tỏa đến tận những nơi xa xôi nhất của bản Cu Pua cùng với sự  không mệt mỏi của cán bộ Hồ A Nót với những lời khuyên chí lý, chí  tình, đến nay bản Cu Pua đã trở thành bản không rượu không thuốc lá. Gìa làng Hồ Văn Chuôp thành thật:

 “Nghe A Nót nói đúng. Bây giờ trong các dịp hội hè đám cưới bà con chỉ dùng nước ngọt thôi,tốn ít tiền, người không bị mệt, tình trạng gây gổ đánh nhau không còn , tôi và những người già ở đây phấn khởi lắm.”

Cu Pua đã thực sự đổi thay, những ngôi nhà sàn kiên cố, những con đường bê tông chạy khắp bản làng. Cuộc sống người dân không ngừng được cải thiện. Đặc biệt sự yên bình đang hiện hữu, người người chăm chỉ làm ăn, những tổ ấm đủ đầy và hạnh phúc tràn đầy. Chủ tịch xã Trần Văn Chạy là người Kinh được tăng cường giữ chức vụ Chủ tịch xã ở đây đã nhiều năm, chúng tôi đã được nghe những chia sẽ  của anh về cuộc vận động không thuốc lá rượu bia của bà con Cu Pua trong một tâm trạng vừa vui vừa nể phục:

 “ Chúng tôi nhận thấy rằng việc không uống rượu bia tưởng chừng như là một việc rất nhỏ, rất đơn giản. Nhưng mà, cả cộng đồng cùng đồng tâm hiệp lực đề ra quy ước và cam kết thực hiện tốt quy ước đó thì đây quả thực là một kỳ công. Chúng tôi thấy rằng rất đáng hoàn nghênh, rất đáng khích lệ đối với cộng đồng đồng bào thôn Cu Pua”.

Chia tay Cu Pua, trong tôi trào lên những suy nghĩ lẫn lộn. Bất giác, tôi liên tưởng đến một so sánh đầy chua chát của một chuyên gia kinh tế, bà Phạm Chi Lan, mà tôi đã đọc được trong một bài báo gần đây. “Mỗi năm Việt Nam xuất khẩu gạo được 3 tỷ đô la nhưng lại chi ra 3 tỷ đô la để tiêu thụ bia rượu”. Hay một câu chuyện còn rất thời sự, hơn 300 sinh mạng đã vĩnh viễn ra đi và hàng trăm người mang thương tật suốt đời vì tai nạn giao thông trong dịp tết Bính Thân vừa qua, trong số đó có rất nhiều nạn nhân do bia rượu.

Vâng! Ngày mai tôi sẽ kể cho nhiều người nghe câu chuyện tôi được nghe ở Cu Pua./.

--